الگوي گنگ ارتباطي
امين شول سيرجاني
«مديريت شهري بايد صداي مردم را بشنود و زمينه مشاركت آنها را در اداره امور شهرها فراهم كند.» اين جمله و چيزي شبيه به اين را بارها از زبان كارشناسان و حتي مديران شهري مختلف شنيدهايم و خواندهايم. اما پرسش اين است كه شنيدن صداي مردم يعني چه و قرار است كي و چگونه عملي شود؟ سخن گفتن از لزوم «شنيده شدن صداي مردم» به عبارت ديگر يعني تاكيد بر «حق مشاركت شهروندان در اداره امور شهر». توسعه شهري آمرانه از بالا به پايين و تصميمگيري در اتاق شهرداران خيلي وقت است كه ناكارآمدياش را نشان داده است. چه بسا شهرهايي كه به قول شهردارانشان به «كارگاه بزرگ پروژههاي عمراني» بدل شدند اما اجراي آن همه پروژه منجر به رضايت عمومي شهروندان نشد. يكي از آن «كارگاههاي بزرگ پروژههاي عمراني» تهران دوره شهرداري محمدباقر قاليباف است. البته قبلتر از آن تهران در دوره شهرداري غلامحسين كرباسچي هم چنين وضعيتي داشت. در دوره اين دو شهردار و ديگر شهرداران تهران نميتوان نشانهاي از يك اراده هدفمند براي افزايش مشاركت مداوم شهروندان در اداره امور شهر ديد. دستكم مستندات باقي مانده از نتايج اجراي طرحهاي جامع و برنامههاي ديگر نميتواند گواه اتخاذ رويكردي باشد كه از دل آن دستكم دو شاخص «مشاركت شهروندي» و «حس تعلق خاطر به شهر» به طور چشمگير و معناداراي بهبود يافته باشد. تجربه تشكيل شوراهاي شهر و روستا البته مهمترين تجربه عملي توجه به حق مشاركت شهروندان در اداره شهرها و روستاهاست. نهاد نوپاي شورا اما اكنون 20 سالگياش را تجربه ميكند و هنوز به مرزهاي پختگي و ثبات نرسيده است. از همين رو هر چند شهروندان در انتخاب اعضاي شوراها نقش مستقيم ايفا ميكنند؛ اما غلبه رقابت غيرحرفهاي و بعضا غيراخلاقي گروههاي سياسي براي كسب قدرت بيشتر در اداره امور شهرها موجب شده شوراها بيش از آنكه به فكر اداره امور شهرها باشند؛ درگير حل و فصل تضادهاي دروني و رفع فشارهاي بيروني شوند. از همين رو ميتوان به صراحت گفت كه در اين ميان اهميت ارتباط با بدنه عمومي به دست فراموشي سپرده شده و به اين ترتيب مشاركت شهروندان در اداره امور شهرها ناقص و به همان شركت در انتخابات شوراها محدود مانده است. در اين الگوي ناقص ميان اعضاي شورا به عنوان منتخبان مردم و شهروندان الگوي ارتباطي منظم، پيش انديشيده شده و هدفمندي وجود ندارد. چنانكه ميان شهرداري به عنوان مديريت اجرايي شهر و شهروندان هم الگوي ارتباطي دقيقي وجود ندارد. در تهران كه تشكيل شوراياري محلات قرار بوده آن نقص را رفع كند و از اين طريق حلقههاي ارتباطي تكميل شود. اما ارزيابي بيطرفانه، چند بعدي و دقيقي درباره نتيجهبخش بودن تشكيل شوراياريها انجام نشده. همين كه چند بار خبر انحلال شوراياريها قوت گرفته و هر بار سر و صداها خوابيده، نشان ميدهد شوراياريها هم در همان مدل رقابت گروههاي سياسي براي كسب قدرت بيشتر گرفتار شدهاند. با تمام اين احوال اگر شوراي شهر و شهرداري تهران همين فردا تصميم بگيرند كه شعار شنيدن صداي مردم و افزايش مشاركت آنها در اداره امور شهر را عملي كنند؛ بايد از چه مسيري بروند؟
1- طراحي مدل يا اصلاح راه رفته
دير شده است. خيلي دير شده است اما چارهاي نيست. شوراي شهر تهران در دوره پنجم بايد يك بار براي هميشه سنگ بناي ارتباط هدفمند، موثر و مداوم بدنه عمومي و شوراها را بگذارد. اگر شورانشينان مدل شوراياريها را كافي ميدانند پس بايد نواقص آن را اصلاح كنند و به شوراياريها جاني تازه ببخشند.
2- شنيدن فعال و اثربخشي
اينكه مديران شهري بگويند، ميخواهند صداي مردم را بشنوند؛ كافي نيست. براي اين كار بايد الگوي ارتباطي مناسبي طراحي شود به طوري كه مديران در كوتاهترين زمان ممكن دقيقترين اطلاعات را به دست بياورند و در كوتاهترين زمان ممكن هم بتوانند به مردم نشان دهند كه فقط شنونده نبودهاند بلكه شنونده فعال بودهاند و در ادامه مسير براي گشودن گره از كار مردم برنامه دارند. آنچه كه در مدلهاي قديمي مانند سامانه ارتباط مردمي شهرداري جايش خالي است.
3- پايش و رفع پارازيت
هر رابطهاي نيازمند مراقبت است از جمله رابطه شهروندان و مديريت شهري. آنچه شهري مانند تهران و ديگر كلانشهرها از آن رنج ميبرند فقدان پايش مستمر درباره آثار و پيامدهاي سياستهاي اداره شهرهاست. شنيدن صداي شهروندان در سطح جزيي يعني گوش دادن به گلايهها و رفع نواقص موجود اداره شهر. اما در سطح كلانتر يعني شناسايي اختلال ارتباطي ميان بدنه عمومي و مديريت شهري. شناسايي اين اختلالها از دل پايش مستمر ارتباط ميسر ميشود و نه سخن گفتن يك طرفه مسوولان با شهروندان. براي مثال ممكن است شهرداري بخواهد براي كاهش آلودگي هوا سياست حمايت از توسعه حمل و نقل عمومي را در پيش بگيرد. آيا شهروندان از ابتدا در طراحي اين سياست نقش ايفا كردهاند يا فقط در مرحله اجراي مديريت شهري به مشاركت آنها احساس نياز ميكند؟ آيا شهروندان در مناطق شهر تهران به يك اندازه به اين برنامه روي خوش نشان ميدهند؟ آنها چقدر خوشبين هستند كه اين سياستها به نتيجه ميرسد؟ و چقدر حاضرند براي تحقق اين برنامهها مسووليت بر عهده بگيرند؟ در اين ميان پارازيتهايي وجود دارد كه بايد شناسايي و رفع شوند. تداوم پارازيت روي خط ارتباطي مديريت شهري و شهروندان اما يكي از نتايجش از دست رفتن روزافزون اعتماد عمومي است.