گروه اقتصادي| حسن روحاني رييسجمهور قانون اصلاح قانون صدور چك را به وزارت امور اقتصادي و دارايي و بانك مركزي ابلاغ كرد. در ابلاغيه حسن روحاني رييسجمهور به وزارت اقتصاد و بانك مركزي آمده است: در اجراي اصل يكصد و بيست و سوم قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران به پيوست «قانون اصلاح قانون صدور چك» كه در جلسه علني روز يكشنبه مورخ سيزدهم آبانماه يكهزار و سيصد و نود و هفت مجلس شوراي اسلامي تصويب و به تاييد شوراي نگهبان رسيده بود را ابلاغ كرد.
چك و مشكلات آن
يكي از مشكلاتي كه طلبكاران را همواره با دردسر و گرفتاري روبهرو ميكند، صدور چك بيمحل است. اين مشكل حتي با وضع قوانين جديد چك نيز حل نشد و آمار چكهاي برگشتي و شكايتهاي حقوقي در دادسراها كاهش نيافت. طبق آمار بانك مركزي از هر ۱۰۰ چك صادره حدود ۱۶ فقره برگشت ميخورد. اين موضوع فضاي كسب و كار را با چالش بياعتمادي مبادلات چكي مواجه كرده كه نتيجه آن نيز محدود شدن ميزان مبادلات اقتصادي بوده است. در سالهاي اخير اصلاح قوانين و ضوابط مربوط به حسابجاري دستهچك، شرايط جديدي را به وجود آورده تا حتي در صورت داشتن چك برگشتي هم بتوان دسته چك جديد گرفت يا افتتاح حساب كرد. لازم است، بدانيد كه در دستورالعمل جديد، حساب جاري با برخي تغييرات بهروزرساني شد كه بر اساس تصميم شوراي پول و اعتبار، افتتاح حساب جاري براي افراد داراي سابقه چك برگشتي و دارندگان بدهي جاري ممكن شد. اما موضوع به اينجا ختم نميشود و علاوه بر اين، براي اعطاي دسته چك به برخي مشتريان كه چك برگشتي آنها رفع سوءاثر نشده نيز با انعطاف برخورد ميشود؛ انعطافي كه البته به افراد معمولي و شهروندان عام نميرسد. افزايش چكهاي برگشتي به خاطر ضعفهاي قانوني و در برخي موارد استفاده از روابط خارج از عرف و زد و بند يا بيتوجهي در ارايه دسته چك به اشخاص فاقد اعتبار و صلاحيت است در كنار اين عوامل، نبود ضمانت اجراهاي موثر بانكي براي صادركنندگان چك بلامحل و در نهايت تشكيل پروندههاي بسيار در نظام دادگستري در خصوص چك، مهمترين چالشهايي است كه با توجه به خلأ قانون چك و نظام بانكي كشور با آن روبهرو بودهايم. با اين وجود در سال اخير اقدامات و تحولات زيادي براي اصلاح ساختار چك و قوانين مربوط به آن صورت گرفته است.
سامانه صياد
بانك مركزي در قالب سامانه صياد، نسل جديدي از چكهاي بانكي را به متقاضيان معرفي كرده است و بر اساس آن اختيارات شعب بانكي در صدور دسته چك كمتر شده و بانك مركزي خوشحسابي و بدحسابي متقاضيان دريافت دسته چك را بررسي ميكند. ويژگي بسيار مهم ديگر سامانه صياد اين است كه يك شماره منحصربهفرد روي هر برگ چك درج ميشود كه دريافتكننده چك ميتواند اين رقم را به سامانه پيامكي بانك مركزي ارسال كند و در همان لحظه مطلع شود صادركننده چك سوءسابقه داشته يا نه، آيا حساب او مسدود شده يا نه يا قبلا چك برگشتي داشته يا نه؟ اگر مشكلي وجود داشته باشد همان لحظه گيرنده متوجه ميشود و ميتواند قبل از اينكه چك را دريافت كند، معامله را قطعي نكند و اين اطمينان نسبي به افراد ميدهد كه اولا اصالت چك اطمينانبخش است و بعد وضع صاحب چك استعلام شده است.»
با استقرار سامانه صياد، اندازه و فرمت برگ چك براي همه بانكها يكسان و اطلاعات هويتي صاحب چك به همراه شناسه استعلام در قالب باركد دوبعدي روي چك درج ميشود كه اين موضوع امكان سوءاستفادههاي احتمالي را كاهش ميدهد. يكي از مهمترين ويژگيهاي سامانه صياد كاهش تنش اعتباري و افزايش قدرت نظارت بر فرآيند صدور چكهاست. با فعال شدن اين سامانه عملا در بخش اعتبار پرداختي امكان رصد جريان چكها وجود دارد. از ويژگيهاي ديگر دسته چكهاي سامانه صياد ميتوان به حذف نقش شعب بانكي در صدور دسته چك اشاره كرد. در اين سامانه ديگر شعب بانكي، مرجع صدور دسته چك نيستند، بلكه فرد درخواستكننده دسته چك از طريق سامانه بانك مركزي اعتبارسنجي و دستهچك برايش صادر ميشود. دسته چكهاي صياد متحدالشكل است و تنها لوگوي بانكها وجه تمايز آنها از يكديگر است.
يكي ديگر از نكات قابل تامل چك صيادي داشتن شماره يكتاست. شماره يكتا شمارهاي منحصربهفرد براي هر برگ چك است. اين شماره به گيرنده چك امكان ميدهد تا تنها با يك پيامك از ميزان اعتبار فرد صادركننده چك مطلع شود. با پيامك شماره يكتا به شمارهاي كه اعلام ميشود، اطلاعات پايه فرد صادركننده چك براي گيرنده چك ارسال ميشود. هدف از اين كار كاهش تنشهاي ناشي از صدور چكهاي بلامحل توسط افراد كماعتبار است. با وجود اصلاحات ساختاري به واسطه تاسيس سامانه صياد اما ضوابط صدور چك تغييري نكرده بود.
اصلاح قانون چك
نمايندگان مجلس شوراي اسلامي در جلسه علني روز يكشنبه ۱۳ آبان ماه سال جاري، گزارش كميسيون حقوقي و قضايي اعضاي مجلس درباره طرح اصلاح قانون صدور چك را كه پس از تصويب مورد ايراد شوراي نگهبان قرار گرفته بود، بررسي كردند. نمايندگان پس از استماع نظرات نمايندگان، نهايتا قانون صدور چك را اصلاح كردند. براساس اصلاحيه صورت گرفته به موجب ماده ۵ طرح مذكور، پس از ثبت غيرقابل پرداخت بودن يا كسري مبلغ چك در سامانه يكپارچه بانك مركزي، اين سامانه مراتب را به صورت برخط به تمام بانكها و موسسات اعتباري اطلاع ميدهد. پس از گذشت ۲۴ ساعت از كليه بانكها و موسسات اعتباري، حسب مورد مكلفند تا هنگام رفع سوء اثر از چك، اقدامات زير را نسبت به صاحب حساب اعمال كنند:
الف) عدم افتتاح هرگونه حساب و صدور كارت بانكي جديد.
ب) مسدود كردن وجوه كليه حسابها و كارتهاي بانكي و هر مبلغ متعلق به صادركننده كه تحت هر عنوان نزد بانك مركزي يا موسسه اعتباري دارد به ميزان كسري مبلغ چك به ترتيب اعلامي از سوي بانك مركزي.
اين قانون پس از فراز و نشيبها توسط رييسجمهور ابلاغ شد. بر اساس اين قانون به نظر ميرسد علاوه بر كاهش چكهاي برگشتي، نظارت و شفافيت در خصوص چكها افزايش پيدا كند. بخشهايي از مواد اين قانون را در زير ميخوانيد:
ماده 4- هرگاه وجه چك به علتي از علل مندرج در ماده (2) پرداخت نگردد، بانك مكلف است بنا بر درخواست دارنده چك فورا غيرقابل پرداخت بودن آن را در سامانه يكپارچه بانك مركزي ثبت كند و با دريافت كد رهگيري و درج آن در گواهينامهاي كه مشخصات چك و هويت و نشاني كامل صادركننده در آن ذكر شده باشد، علت يا علل عدم پرداخت را صريحا قيد و آن را امضا و مهر و به متقاضي تسليم كند. به گواهينامه فاقد كد رهگيري و فاقد مهر شخص حقوقي در مراجع قضايي و ثبتي ترتيب اثر داده نميشود.
در برگ مزبور بايد مطابقت يا عدم مطابقت امضاي صادركننده با نمونه امضاي موجود در بانك (در حدود عرف بانكداري) از طرف بانك گواهي شود. بانك مكلف است به منظور اطلاع صادركننده چك، فورا نسخه دوم اين برگ را به آخرين نشاني صاحب حساب كه در بانك موجود است، ارسال دارد. در برگ مزبور بايد نام و نام خانوادگي و نشاني كامل دارنده چك نيز قيد شود.
ماده 5- در صورتي كه موجودي حساب صادركننده چك نزد بانك كمتر از مبلغ چك باشد، به تقاضاي دارنده چك بانك مكلف است مبلغ موجودي در حساب را به دارنده چك بپردازد و دارنده با قيد مبلغ دريافت شده پشت چك، آن را به بانك تسليم كند. بانك مكلف است بنا به درخواست دارنده چك فورا كسري مبلغ چك را در سامانه يكپارچه بانك مركزي وارد كند و با دريافت كد رهگيري و درج آن در گواهينامهاي با مشخصات مذكور در ماده قبل، آن را به متقاضي تحويل دهد. به گواهينامه فاقد كد رهگيري در مراجع قضايي و ثبتي ترتيب اثر داده نميشود.
چك مزبور نسبت به مبلغي كه پرداخت نشده، بيمحل محسوب و گواهينامه بانك در اين مورد براي دارنده چك، جانشين اصل چك ميشود. در مورد اين ماده نيز بانك مكلف است، اعلاميه مذكور در ماده قبل را براي صاحب حساب ارسال كند.
ماده 5 مكرر- بعد از ثبت غيرقابل پرداخت بودن يا كسري مبلغ چك در سامانه يكپارچه بانك مركزي، اين سامانه مراتب را به صورت برخط به تمام بانكها و موسسات اعتباري اطلاع ميدهد. پس از گذشت بيست و چهار ساعت كليه بانكها و موسسات اعتباري حسب مورد مكلفند تا هنگام رفع سوء اثر از چك، اقدامات زير را نسبت به صاحب حساب اعمال نمايند:
الف- عدم افتتاح هرگونه حساب و صدور كارت بانكي جديد؛
ب- مسدود كردن وجوه كليه حسابها و كارتهاي بانكي و هر مبلغ متعلق به صادركننده كه تحت هر عنوان نزد بانك يا موسسه اعتباري دارد به ميزان كسري مبلغ چك به ترتيب اعلامي از سوي بانك مركزي؛
ج- عدم پرداخت هرگونه تسهيلات بانكي يا صدور ضمانتنامههاي ارزي يا ريالي؛
د- عدم گشايش اعتبار اسنادي ارزي يا ريالي.
تبصره 5- بانك يا موسسه اعتباري حسب مورد مسوول جبران خساراتي خواهند بود كه از عدم انجام تكاليف مقرر در اين ماده و تبصرههاي آن به اشخاص ثالث وارد شده است.
از هر ۱۰۰ چك صادره حدود ۱۶ فقره برگشت ميخورد
يكي از مهمترين ويژگيهاي سامانه صياد كاهش تنش اعتباري و افزايش قدرت نظارت بر فرآيند صدور چكهاست
پس از ثبت غيرقابل پرداخت بودن يا كسري مبلغ چك در سامانه يكپارچه بانك مركزي، اين سامانه مراتب را به صورت برخط به تمام بانكها و موسسات اعتباري اطلاع ميدهد