در سال جاري، دو كتاب «انسان خردمند» و «انسان خداگونه» در صدر پرفروشهاي كتاب در ايران قرار گرفتند و به خصوص كتاب اول به چاپهاي متعددي رسيد. اين دو كتاب نوشته يووال نوح هراري مورخ جوان يهودي است كه دكتراي تاريخ خود را از دانشگاه آكسفورد گرفته است. مهارت هراري در قصهگويي و هنر او در روايت تاريخ بشري با استفاده از دستاوردهاي علمي به زباني ساده و شيرين سبب شده كه اين آثار نه فقط در ايران بلكه در سراسر جهان با اقبال گسترده مواجه شوند و بسياري از چهرههاي سرشناس مثل زاكربرگ يا بيل گيتس يا اوباما آنها را تمجيد كنند. قضاوت آدمهاي مشهور و استقبال گسترده عمومي اما سبب نميشود كه ادعاهاي هراري در كتابش را دربست بپذيريم. او در كتابش با رويكردي سادهساز و به ظاهر «علمي» ميكوشد تمام تغيير و تحولات زندگي بشر را با چند جمله ساده تبيين كند و بر اساس شواهدي كلي، حكمهاي قطعي صادر ميكند، امري كه دانشمندان و عالمان چندان نميپسندند و معمولا به چنين روايتهايي به ديده ترديد مينگرند. اينها سبب ميشود كه در پذيرش ادعاهاي او محتاط باشيم و كتاب نسبتا كوچك او براي موضوعي چنين وسيع و گسترده را در حكم مقدمهاي پرسشبرانگيز براي تحقيقات وسيعتر و جامعتر در نظر آوريم. به عبارت ديگر كتابهاي انسان خردمند و انسان خداگونه، مثل همه كتابهاي عامهپسند ديگر در كنار توهم دانشي كه پديد ميآورند، اين فايده را نيز ميتوانند داشته باشند كه ذهنهاي پرسشگر و جستوجوگر را به مطالعات بيشتر فرا بخوانند و دستكم روايتهاي پيشين از قصه زندگي بشر را در ذهن ايشان به چالش بكشانند. نشست هفتگي شهر كتاب به نقد و بررسي كتاب «انسان خردمند، تاريخ مختصر بشر» نوشته يووال نوح هراري اختصاص داشت و با حضور دكتر شاپور اعتماد، دكتر زينب خدايي و دكتر ميثم توكليبينا در مركز فرهنگي شهر كتاب برگزار شد.
عامهپسند يا علمي؟
ابتداي نشست، علياصغر محمدخاني، معاون فرهنگي شهر كتاب، گفت: نويسنده اين كتاب براي بسياري از خوانندگان در ايران و ديگر كشورها شناخته شده است. از ميان ناشراني كه اين كتاب را منتشر كردهاند، نشر نو هر سه كتاب او، «انسان خردمند: تاريخ مختصر بشر»، «انسان خداگونه» و «۲۱ درس از قرن بيست و يكم»، را به فارسي برگردانده است. اين سه كتاب با زباني همهفهم و ديدگاهي ويژه به موقعيت انسان در گذشته، حال، آينده ميپردازند و ميتوان از منظر تاريخ، زيستشناسي، تاريخ و فلسفه علم و مباني فكري، فلسفي و ديني بررسيشان كرد. هراري در «انسان خداگونه» به دورهها و تحولاتي ميپردازد كه انسان طي چندين ميليارد سال پشت سرگذاشته و از سرگذرانده است. او گاهشمار تاريخ بشر و برخي از پرسشهاي هراري در ديگر كتابهايش را مرور كرد و توضيح داد: هراري 40 ساله و داراي دكتراي تاريخ از آكسفورد است. قرار گرفتن اين كتاب در ميان پرفروشترينهاي كشورهاي گوناگون اين پرسش از چيستي عامل جذب مخاطبان، متقن بودن مسائل مطروحه، نقدهايي كه بر اين بحثها وارد است و عامهپسند بودن يا علمي بودن آن را پيش ميكشد.
سايبورگ بهجاي انسان خردمند
شاپور اعتماد، عضو هيات علمي موسسه پژوهشي حكمت و فلسفه، ضمن بيان اينكه اظهارنظرهاي مورخان و فلاسفه انگليسيزبان درباره اين كتاب بسيار واگرا است، توضيح داد كه موضوع اوليه تحقيقات هراري پيرامون ميليتاريسم در قرون وسطي بوده، اما در ميانه كار از جرد دايموند متاثر ميشود و ارايه تصويري كلي از سير تحول تاريخ جهان را در سر ميپروراند. او گفت: هراري بر اين باور است كه براي فهماندن چيزي به انسان بايد آن را در قالب داستان بيان كرد. كتاب او نيز مملو است از داستان.
اعتماد تصاوير كتاب از دورههاي تاريخي گوناگون را نشان حضار داد و توضيح داد: من شما را با داستاني مصور مواجه كردم. هراري با ديدي ويرانشهري ميگويد، بشر با وجود انقلاب شناختي، كشاورزي، وحدت بشري كه در دين شاهد آن بوديم، همهچيز را بر باد ميدهد. انتظار داريم كه تاريخ اين سير را به خوبي دورهبندي كند. منتقدان ميگويند هراري به بيش از شش درصد از دوميليارد سالش نميپردازد. سنجيدگي زمانبندي هراري در مقايسه با سنت تاريخِ جهاننويسي مشخص ميشود. اگر از زاويه ديد آنچه واقعا روي داده است به مساله بنگريم، تاريخِ جهان فرافرهنگي نيست. اما وقتي پاي انسان ماقبل ساپينس به ميان كشيده ميشود از قلمروي فرهنگ خارج ميشويم. دايموند در چارچوب زيستشناسي از «جهش بزرگ» مينويسد. او با بررسي پيشينه شامپانزهاي و گونههاي انساني نتيجه ميگيرد كه همه دستاوردهاي انسان از حدود 70 هزار سال پيش، برآمده از زبان است. پس زبان به عنوان پديدهاي زيستشناختي تثبيت ميشود و محور انواع مطالعات قرار ميگيرد.
وي بر اين نكته تاكيد كرد كه هراري از زبان آغاز كرده و با در نظر گرفتن كاركردهايي براي آن، قدرت همكاري و انعطافپذيري را از ويژگيهاي متمايزكننده ناشي از خصوصيت زبان ميشمارد. سپس به آزمايشهاي فكري هراري در قالب داستان اشاره كرد كه از طريق آنها نشان ميدهد انسان ميتواند درباره چيزهايي كه وجود ندارند، صحبت كند. در اينجا به دوپاره بودن فرهنگ و طبيعت و واقعيت و مجاز در اين ديدگاه اشاره كرد و افزود: هر چيزي كه مجازي است، داراي قدرتي است كه ميتواند به اشكال مختلف آن را بسيج كند. حالا اين امر مجازي ناسيوناليزم يا نظام پولي باشد يا هر چيز ديگري كه بتوان به صورت كلامي تصورش كرد.
او ضمن بيان اينكه كار هراري توصيفي است و نه تبيين علّي، اظهار داشت: انقلابشناختي از حدود 70 سال پيش مطرح شده است. هراري تحت تاثير اين جو، آن را در صدر تحولات قرار داده است. در اين سالها، امكاناتي فراهم شد كه تكنولوژيهاي هرمنوتيكي ساختيم. با اين توضيح كه تكنولوژي يا ابزاري است و يا هرمنوتيكي. تكنولوژي ابزاري در امتداد اندامهاي انسان است و تكنولوژي هرمنوتيكي زباني و تعبير و تفسيري است. كامپيوتر، برخلاف ساعت، امكان تصميمگيري نيز دارد. تاكيد خاص بر تكنولوژيهاي زباني در كنار آموزش زبان به شامپانزه و ماهيت زبان، اين پرسشها را مطرح ميكند كه كامپيوتر چه تواناييهايي را نميتواند به دست آورد؟ اگر همه تواناييها را به دست آورد چه ميشود؟ پس، انواع چالشها از شطرنج گرفته تا اليزاي روانكاو مطرح شد.
اعتماد ادامه داد: كتاب با برآمدن موجودي به نام سايبورگ در نتيجه تركيب IT (تكنولوژي اطلاعات) و BT (بيوتكنولوژي) به پايان ميرسد. هراري ميپرسد كه ما چگونه تحت نفوذ هوش مصنوعي و تركيب آن با بيوتك قرار خواهيم گرفت؟ نگراني هراري اين است كه مانند انقلاب صنعتي كه سبب شكلگيري پديده اجتماعي پرولتاريا و بيكاري شد، ما نيز جايگزين شده و به طبقه عاطل و باطل و بيكاربردي تبديل شويم. در اين زمينه دو مفهوم كليدياند: ويژگي منحصر بهفرد و ويژگيمنحصر به كار. وقتي هراري از حاكميت نوعي جديد حرف ميزند، هيچگاه از ويژگي منحصر بهفرد آن چيزي نميگويد. نكته ديگر، مساله بيكاربرد بودن است. اين تصور از بيفايدگي انسان، تصوري از task به ما القا ميكند. من با اتخاذ موضع دكارتي بر اين باورم كه انسان براي فكر كردن آفريده شده است، نه كار كردن.
در سنجه چيزي كه هست
زينب خدايي، دكتراي زيستشناسي از دانشگاه هايدلبرگ آلمان گفت: در جايي ميخواندم كه اگر ميخواهيد داستانپردازي را بياموزيد، حتما بايد كتاب هراري را بخوانيد. چون او قطعا يكي از داستانپردازان بزرگ معاصر است. بخش بزرگي از اين كتاب داستانهايي است كه او با ديد زيستشناسي و تاريخ و ادبيات ساخته. «انسان خداگونه» در تمام دنيا به پديدهاي انتشاراتي بدل شد، چرا كه ما داستان شنيدن را دوست داريم. انيشتين ميگويد: «آدمي بايد به دنبال چيزي باشد كه هست و نه چيزي كه فكر ميكند بايد باشد.» در اينجا، كتاب هراري را همسو با نظر او يعني از ديد علم، بررسي ميكنم.
او ادامه داد: «انسان خداگونه» در دهه اخير مهمترين كتاب عامهپسند در زمينه تاريخ با نظري بر تكامل انسان است. پديدهاي شبيه «ساعتساز نابينا»ي داوكينز كه مخاطبان خارج از حوزه علوم يا زيستشناسي را بهشدت جذب كرد. بسياري از داستانهاي هراري در اين كتاب درستند؛ بسياري از آنها نيز بياعتبار و بلاتكليفند. گرچه افرادي مانند بيل گيتس و زاكربرگ و اوباما به اين كتاب توجه بسياري داشتهاند، هر آدمي انسان خردمندي است كه بايد اين كتاب را با هوشياري خودش بخواند. درباره اولين تصوير اين كتاب گفته شده كه حدود 30 هزار سال پيش در غاري در فرانسه، فردي دستش را روي اين ديوار گذاشته تا بگويد «من اينجا بودم». اما از كجا معلوم قصد اين فرد گفتن «من اينجا مردم» يا «كمك!» نبوده باشد؟ هراري در بخش ديگري مينويسد، همين شش ميليون سال پيش، ميموني دو دختر زاييد. يكي از اين دخترها شد مادربزرگ شامپانزهها و ديگري مادربزرگ ما. به همين سادگي. اين در حالي است كه كتابهاي انسانشناسي و فسيلشناسي يا ژنتيك نشان ميدهند كه قضيه خيلي پيچيدهتر است. ما هنوز با علامت سوالهاي متعددي در روابط تكاملي انسانمانندها و انسان امروزي روياروييم. در بخش ديگري، هراري ميگويد، انقلابشناختي محصول جهشهاي ژنتيكياي بوده كه سيمكشي داخل مغز انسان خردمند را تغيير داده و او را قادر ساخته به شيوههاي جديدي بينديشد. اين در حالي است كه كشف گونه انسانياي به نام «هومو نالدي» سيستم انقلاب شناختي در شش ميليون سال پيش را به هم ميريزد.
خدايي اظهار كرد: در واقع، نويسنده اين كتاب، منابع علمياي را انتخاب كرده كه ميتوانسته داستانهايش را بر مبناي آنها سوار كند. انقلابشناختي با زبان اتفاق ميافتد. گفته شده كه ما داراي مجموعه ژنهايي مسوول ظهور زبان هستيم. هراري ميگويد اين ژنها در نئاندرتالها نيستند، اما مطالعات ژنتيكي حضور مجموعهاي از ژنهاي مسوول زبان در نئاندرتالها را تاييد كرده است. همچنين، قطعا هيچ ژن واحدي، مجموعه ژنهاي واحد يا رفتار خاصي در 30 تا 70 هزار سال پيش تغيير نكرده كه بتواند منجر به انقلابشناختي در انسان شود.
او در ادامه ربط دادن آزادي انسان در انتخاب شيوه زندگي و دين به نارس متولد شدن او را ايدهاي خندهدار دانست. توضيح داد كه فرضيه غلبه انسان نئاندرتال بر ديگر گونههاي انساني از طريق ستيزه بسيار ضعيف شده است و افزود: هراري اين تعبير كه تكامل انسان نتيجه دور زدن ژنوم است را همراستا با ايده «واقعيت خيالي» خودش طرح ميكند، اما دور زدن ژنوم با ادعاي كلي كتاب يعني تاثير شديد ژنها بر تكامل انسانها مغاير است. از اين گذشته، آنچه هراري درباره دين ميگويد نيز مشخص نيست. از سويي، دين را هر آن چيزي ميداند كه به ساختارهاي اجتماعي انساني مشروعيتي فوقبشري بدهد. از سوي ديگر، ليبراليسم و نازيسم را هم دين ميداند. او دين را مثل پول يا شركتها، حاصل قوه تخيل بشر ميداند. در حالي كه اطلاعاتي مبني بر وجود اديان، مراسم تدفين يا نقاشيهاي غاري خاص در دوره پيش از انقلابشناختي در انسان نئاندرتال و انسان هايدلبرگي وجود دارد. از اينرو نميتوانيم تفكرات ماورايي را صرفا به انسان خردمند و تخيل او ربط بدهيم.
اين زيستشناس گفت: بخش پاياني كتاب تصوير رو به نابودي رفتن انسان است؛ ولي دانشمندان در حال حاضر به دنبال افزايش طول عمر انسانند. هراري پيشبيني ميكند كه سرآخر انسان خردمند، انسان هوشمندي را طراحي ميكند كه به جاي خودش باشد و از اين امر ناگزير است. او فراموش ميكند كه در مقابل گروهي كه به سمت فراگيري هوش مصنوعي حركت ميكنند، گروهي هم به سمت نجات نسل انسان در حركتند.
هراري و دندههواييهايش
ميثم توكليبينا، عضو هيات علمي موسسه پژوهشي حكمت و فلسفه گفت: رسانهاي خارجي با تيتر «آتئيستها روي پيشخوان» اتفاقي را در فضاي رسانهاي رقم زد كه بر فروش كتاب «انسان خداگونه» تاثيرگذار بود. طرح موضوعي كه تا پيش از اين به سادگي دربارهاش صحبت نميشد، اين پرسش جدي را مطرح كرد كه آيا اين كتاب بهراستي آتئيستي است يا نه؟ بخش كوچكي در اين كتاب به دين و تكامل پرداخته است و در بخشهاي ديگر اشاراتي جزيي به اين موضوع شده است. اين كتاب، با چهره و نقاب علمي از شيوههاي غيرعلمي استفاده كرده است. «انسان خداگونه» كتابي بسيار كمارجاع است؛ در حاليكه از كتابي به اين حجم انتظار ميرود كه انبوهي از ارجاعات داشته باشد. در بخش دين اين به نهايت ميرسد. تا جايي كه اگر بحث داستانسرايي را جدي بگيريم، شايد اين توهم برايمان به وجود بيايد كه اينها تصويرسازي و تخيلاتي براي تكميل سناريو هستند.
او افزود: هراري در مورد دين بسيار پرتعارض است. حرفهايي را بيان ميكند كه منشأ مشخصي ندارند. مثل پديد آمدن «اولين دين يگانهپرست در مصر در ۱۳۵۰ سال قبل ميلاد...» كه با وجود جستوجوهاي بسيار مستندي براي آن نيافتم. هراري در بخش ديگري ميگويد «چندخداپرست ذاتا بيتعصب است و كمتر ممكن است ملحدان يا بيايمانان را بيازارد». اگر اين گزارهاي تاريخي است، بايد مستنداني براي آن ارايه شود. در حاليكه چيزي ارايه نميشود و برعكس، مواردي خلاف اين را در ياد داريم. مثلا شايد بتوانيم محاكمه سقراط در يونان چندخداپرست را نقضي بر اين گزاره بدانيم. همچنين در بستر اسلامي، تاريخ حاكي از آن است كه چندخداپرستان مبارزه ميكردند و تعصب ميورزيدند و دست به كشتار ميزدند.
توكليبينا ادامه داد: هراري هرچند صفحه يكبار تسويهحساب خونيني با مسيحيان ميكند. به اين معنا اگر اين كتاب را ضدديني و آتئيستي بگيريم، تلقي اشتباهي نيست. از ديگر تعارضات هراري اين است كه قديسان مسيحي را رجوع مجدد به چندگانهپرستي ميداند. ديگر اينكه هراري دين را «نظامي از هنجارها و ارزشهاي بشري مبتني بر باور به نظمي فوق بشري» تعريف ميكند؛ يعني دو خصوصيت در آن بر ميشمرد: نظامي از هنجارها و ارزشها، نظمي فوق بشري. در اين راستا با اين استدلال كه فوتبال نظمي فوق بشري ندارد، ميگويد فوتبال دين نيست. اما در ادامه در تعميمي عجيب، هنجارهاي تابع قوانين طبيعت را دين ميشمارد و اين تعميم ادامه مييابد تا جاييكه ليبراليسم، كمونيسم، سرمايهداري، ناسيوناليسم نيز دين ميشوند. با اين شواهد ميتوان در عمق انديشههاي هراري درباره دين شك كرد.
او ضمن بيان اينكه براي پرسش آتئيستي بودن يا نبودن اين كتاب جواب روشني ندارد. پاسخ به آن را به رويكردي وابسته دانست كه با آن به سراغ كتاب ميرويم و افزود: گويي هراري ميخواهد بگويد، مسيحيت نوعي تصوير برساختي اجتماعي است و دين يك نوع توهم است. اما به نظر نميرسد كه در بقيه موارد به اين سو رفته باشد. ايجاد چنين تلقياي از كتاب هراري كه نوعي نگاه برساختگرايانه را القا ميكند، نگاهي است مبني بر اينكه امور مبتني بر خيال و تخيلند. واقعا ميزان اطلاعات و شواهد در دست چنان است كه گويي اسنادي را با دستگاه كاغذ خردكن ريز كرده باشند و ما چند رشته از آن را يافته باشيم و بخواهيم بايگاني اسناد را از روي آن تنظيم كنيم. شايد براي اين كار نياز به تصويرسازي داشته باشيم و مسلما برخي در اين زمينه موفقترند. نگاه برساختي در تحليل اين «انسان خداگونه» ظروف اجتماعياي را دنبال ميكند كه باعث برآمدن هراري و نگارش اين كتاب شدهاند. هراري ميگويد «طي سالها، انسانها شبكه بسيار پيچيدهاي از داستانها را به هم بافتهاند»، بدين ترتيب، طبيعتا داستان هراري هم يكي از موفقترين اين داستانها است.
زاويه ديگر
در پايان جلسه، محمدرضا جعفري، ويراستار و ناشر اثر در بخشي از سخنان خود اظهار داشت: ايرادهايي كه از هراري گرفته شد، براي من هم جالب بود. ولي هراري چيزهايي را ميبيند كه بوده، اما از زاويهاي ديگر به آن نگريسته است.