مروري بر كتابهاي روايتپژوهي در ايران
راويان روايت
نيما م. اشرفي
امروزه ردپاي روايت در علوم متعددي يافت ميشود؛ از مردمشناسي گرفته تا روانپزشكي، از تاريخ گرفته تا الهيات، از سياست گرفته تا مطالعات رسانه و جز آن. برخي ريشه تحليل روايت در ادبيات را مطالعات هرمنوتيكي متون مقدس ميدانند. اما تحليل روايت معاصر با كتاب ريختشناسي حكايات عاميانه (۱۹۲۸) اثر ولاديمير پراپ آغاز شد و فرماليستهاي روسي و اخلافشان، از جمله باختين، اين سنت را پي گرفتند. البته پيش از آن نشانهشناسان سوسوري هم تحليلهايي زبانشناختي از روايتها ارايه داده بودند. دهه 70 ميلادي اما نوبت علوم اجتماعي بود كه دچار تحول (يا همان چرخش) روايي شود، تحولي كه در دهههاي بعد دومينووار علوم ديگر از جمله سياست، روانشناسي، جامعهشناسي و اقتصاد را درنورديد.
در كشور خودمان هم، به گواه عناوين كتابهاي منتشر شده، از اوايل دهه 80 به اينسو با انتشار كتابهاي تخصصي روايت به اين حوزه توجه بيشتري شد. منظورم از كتابهاي تخصصي كتابهايي است كه به كليات «نظريه روايت» ميپردازند، كتابهايي كه كمك ميكنند با تحليل نظاممند روايت به لايههاي پنهان متون پي ببريم، اگر نه عناصر داستان و انواع راوي و شخصيت و غيره پيشتر در مقالات و كتب پراكنده به اندازه كافي بررسي شده بود.
سال ۹۵، وقتي در نشر اطراف تصميم گرفتيم، كتابي جامع و در عين حال آسانياب درباره روايت ترجمه كنيم، اولين قدم اين بود كه كتابهاي ترجمه شده و تاليفي اين حوزه را بررسي و آسيبشناسي كنيم. الان چند ماه بعد از چاپ كتاب «سواد روايت» كه براي خودم جالب بود در مدت كوتاهي به چاپ دوم رسيد (و اين نشان ميدهد به لطف وجوه غيرنظري و مباحث خوشخوان، اين كتاب توانسته با مخاطبان به نسبت زيادي ارتباط برقرار كند)، شايد بد نباشد علاقهمندان به روايت و مترجماني كه قصد دارند در اين حوزه ترجمه كنند هم در جريان نتايج اين بررسيها قرار بگيرند. برخي كتابها را از همان ابتدا از چرخه بررسي خارج كرديم؛ از جمله كتابهاي موردپژوهي (مثل كتابهاي «روايتشناسي داستانهاي حسين سناپور» و «روايتشناسي داستانهاي مثنوي»)، كتابهايي كه فقط يك عنصر از روايت را بررسي ميكردند (مثل كتاب «روايت داستان مدرن و زمان») و كتابهاي مجهولالهويهاي كه فقط فيپا داشتند و منتشر نشده بودند يا سفارشي بودند يا پاياننامههايي كه به هيات كتاب درآمده بودند (مثل كتابهاي «روايت و معماري»، «روايتدرماني: ابزاري براي كشف داستانها» و «روششناسي تحليل روايت»).
كتابهاي ترجمه شده درباره كليات نظريه روايت تا سال ۱۳۹۶ از اين قرارند (بدون هيچ ترتيب خاصي): «نظريههاي روايت»، «دانشنامه روايتشناسي»، «دانشنامه نظريههاي روايت»، «درآمدي بر روايتشناسي»، «رسالهاي در باب گونهشناسي روايت»، «روايتشناسي: درآمدي بر زبانشناختي - انتقادي» (كه دو بار در سالهاي ۸۴ و ۸۶ ترجمه شد!)، «روايتشناسي: راهنماي درك و تحليل ادبيات داستاني»، «روايتشناسي: شكل و كاركرد روايت»، «عناصر بنيادين در نظريههاي روايت»، «درآمدي بر تحليل ساختاري روايتها»، «آرايهها»، «روايت داستاني: بوطيقاي معاصر»، «زمان و حكايت» (روايت؟!)، «رمان: زبان و روايت از سروانتس تا كالوينو» و «گزيده مقالات روايت». نكته قابل توجه درباره كتابهاي ترجمهشده اين است كه تقريبا تمام كتابهاي بررسيشده از زبان انگليسي ترجمه شدهاند. معدود كتابهاي تاليفي اين حوزه عبارتند از: (باز هم بدون هيچ ترتيب خاصي): «جستارهايي در باب نظريه روايت و روايتشناسي» (تاليف و ترجمه)، «درآمدي بر داستاننويسي و روايتشناسي» (تاليف و ترجمه)، «روايت فلسفي روايت از باستان تا پستمدرن»، «روايتشناسي كاربردي: تحليل زبانشناختي روايت» و «عناصر روايت در مجموعههاي تلويزيوني».
خوشاقبالترين كتابهايي كه تا الان نام بردم، كتاب «نظريههاي روايت» (نوشته والاس مارتين، ترجمه محمد شهبا، نشر هرمس) است كه به چاپ ششم رسيد و عجيب آنكه از سال ۹۳ به بعد ديگر تجديد چاپ نشده است.
بعد از نظريه روايت، «روايت و سينما» موضوعي است كه نظر مترجمان اين حوزه را به خود جلب كرده؛ شاهدش اين كتابهاست: «روايتشناسي سينما و تلويزيون»، «نقطه ديد در سينما: نظريه روايت و ذهنيت در سينماي كلاسيك»، «مقدمهاي بر روايت در ادبيات و سينما»، «شكل و روايت فيلم» (ترجمه يك فصل از يك كتاب!).
دو كتاب هم در حوزه «روايت و پزشكي» ترجمه شده و جالب اينكه هر دو كتاب دو بار ترجمه شدهاند: «پيش درآمدي بر روايتدرماني» (يك بار سال ۹۶ و يك بار امسال با عنوان «مقدمهاي بر روايتدرماني» ترجمه شده) و «روايتدرماني در مشاوره خانواده و خانوادهدرماني» (يك بار سال ۹۱ و يك بار سال ۹۵ با عنوان «روايتدرماني: جهت آشنايي متخصصان مشاوره و رواندرماني» ترجمه شده) . نكته عجيب ديگر در مسابقه بازترجمههاي حوزه «روايت و پزشكي» اين است كه امسال دو ترجمه از يك كتاب با عنوانهاي «مشاوره با زوجها: راهنماي كاربردي روايتدرماني» و «مشاوره زوجين يا زوجدرماني: راهنماي عملي كاربردي مشاوره با زوجين» به بازار آمده است!
تنها كتابي كه به موضوع «روايت و علوم اجتماعي» پرداخته، كتابي است آكادميك با عنوان «روايت در پژوهشهاي علوم اجتماعي: معرفي روشهاي كيفي».
نتايج به دست آمده از بررسي تكتك كتابهاي نظريه روايت در اين ستون كوتاه نميگنجد، اما برآيند تحليلها اين بود كه بعضي از اين كتابها به خاطر ترجمه ثقيل و بعضا نامفهوم به جاي آنكه مخاطب را با مسائل حوزه روايت آشنا كند، از آنها ميترساندش! بعضي از كتابها هم بدون ايجاد بستر مناسب، يكراست رفتهاند سراغ يك زيرشاخه خيلي تخصصي روايت و برخي ديگر بدون توجيه منطقي براي ترجمه، صرفا يك قطعه از يك جورچين بزرگ بلاتكليفند.
حال كه در پاييز ۹۷ هستيم و همين امسال و تا همين الان بالغ بر بيست عنوان كتاب درباره روايت منتشر شده، بد نيست ما مترجمها، مولفها و ناشران كمي به انتخابهايمان بينديشيم و طبق يك برنامه مدون، از پيش فكرشده و هدفمند سراغ كتابهاي جديد در اين حوزه برويم، بماند كه خبر آمده همين كتاب «سواد روايت» هم در دست بازترجمه است!