نگاهي به كتاب «در سوداي نظام داد»
سياست در چنبره قدرت
محسن آزموده
در سالهاي اخير، به ويژه از سوي گروهي از پژوهشگران و صاحبنظران انديشه سياسي و علوم سياسي در ايران، بحثهاي متنوعي درباره انديشه سياسي در ايران باستان و ضرورت توجه به آن صورت ميگيرد و از اين بحث ميشود كه بايد به شناخت فرهنگ در ايران باستان به نحو عام و تفكر سياسي و اجتماعي آن به شكل خاص پرداخت. علت اصلي اين امر نيز اقبال عمومي به مليگرايي و رشد و رواج گرايشهاي مليگرايانه، نه فقط در ايران، بلكه در سراسر جهان است. مراد اين محققان از ايران باستان نيز، بازهاي بسيار طولانيمدت از تاريخ ايران است كه معمولا با ورود اقوام آريايي (به فرض پذيرش نظريهاي كه آرياييها را اقوامي مهاجر تلقي ميكنند)، آغاز ميشود و تا سده هفتم ميلادي يعني سقوط و فروپاشي ساسانيان ادامه پيدا ميكند. برخي از اين نظريهپردازان اين نظام فكري را انديشه ايرانشهري مينامند، صورتي از تفكر كه لامحاله پيوندهاي ژرفي با ديانت ايراني يعني آيين زرتشت داشت.
گذشته از گرايشهاي مليگرايانه و بعضا واپسگرايانهاي كه برخي از اين دعاوي دارند، آنچه از منظر اينجا و اكنون حائز اهميت است، اثرگذاري انكارناپذير و ماندگار اين سنت فكري، با وجود فراز و نشيبهاي آن، در دورههاي بعدي و در همتنيدگي آن با انديشه سياسي در ايران دوره اسلامي است؛ به عبارت ديگر، چنانكه كمال پولادي، استاد علوم سياسي و نويسنده كتاب «در سوداي نظام داد» نشان ميدهد، «در ايران، چه در دوره باستان و چه در دوره اسلامي، دو مفهوم اشه و فره، به عنوان نخستين مفاهيم برآمده از متافيزيك كيهانشناختي در قالبهايي نو و به مثابه ايده مركزي منظومههاي فلسفي، حكمي و كلامي حضوري پايدار و پويا داشتهاند.» اشه مفهومي است كه مضاميني چون قانون، عدل، حقيقت، راستي و راستكاري را در خود مستتر دارد و ارته به معناي نظم است. جمع اين دو، معنايي از عدالت و داد را به ذهن متبادر ميكند، مفهومي كه در انديشه سياسي پيشاتجدد، در نظامهاي فكري سياسي گوناگون محوريت داشت، برخلاف دوران جديد كه مفهوم آزادي محوريت يافت.
كتاب «در سوداي نظام داد» انديشه سياسي ايران باستان را حول اين مفهوم از عدالت، در ربط وثيق آن با جهانشناسي ايراني نشان ميدهد. كمال پولادي به اين منظور در فصل اول به ترسيم سرچشمههاي جهانشناسي ايراني ميپردازد. او در اين فصل جريانهاي اصلي جهانشناسي در تاريخ ايران و نحوه پيوند آن با انديشه سياسي را نشان ميدهد. «در اين فصل، بعد از اشاراتي به ريشههاي گونهاي جهاننگري در اساطير و آيينهاي هندوايراني و نيز بينش اوستايي، عناصر اصلي منظومهاي جهانشناسي ايراني» را تشريح ميكند. بدين منظور به سرشت هستي در بينش ايرانشهري اشاره و جايگاه انسان در نظريه آفرينش اوستايي آشكار ميشود. از ديد نويسنده، سامان واحد كيهاني، نظم جوهري، فروغ ايزدي، شهرياري ايزدگاني، منزلگاه رستگاري، سامان قدسي رستهبندي اجتماعي و خويشكاري اجزاء صوري- ساختاري نظام جهانشناسي ايراني را تشكيل ميدهند.
فصل دوم به پيوند اين نظام جهانشناختي با انديشه سياسي و جايگاه داد (عدالت) در آن اختصاص دارد. در اين فصل جايگاه زمامدار
به مثابه نقطه پيوند نظم و عدل آشكار ميشود. شهريار در اين انديشه به منزله ستون نظام داد است. فصل سوم كتاب، با عنوان «در مسير گذار از دوگانهباوري به يگانهباوري» به پويشهاي تازه اين جهانشناسي در دوره ساساني ميپردازد. از ديد نويسنده «در دوره ساساني ورود انديشههاي جديد از حوزههاي مختلف تمدني از جمله انديشه ارسطويي و نوافلاطوني و قنوسي از غرب ايران و عرفان هندي و بوداباوري از شرق ايران و دسترسي به ذخايري از نوشتههاي فلسفي و كلامي امپراتوري روم شرقي به اين تكاپوي فكري كمك كرد.» به نظر پولادي از ميان اين جريانهاي فكري، زروانباوري، تفكري اثرگذارتر بر مسير بعدي تحول متافيزيك ايراني است. نويسنده در فصل چهارم به منابع و مباني اين جهانشناسي در گذر به ايران ميانه و به تغيير و تحولاتي كه در دوره اسلامي در اين نظام جهانشناسي پديد آمد، ميپردازد. به نظر نويسنده «تفكر سياسي در اين دوره، ضمن اينكه مراحل تازهاي از رشد را پيمود، همچنان سخت متصل به مباني نظري خود در حوزههاي فلسفي، الهيات، اشراق و عرفان باقي ماند» يعني «مساله قدرت و ضرورت انطباق آن با موازين عدل همچنان هسته اصلي انديشههايي است كه با مر سياست نسبت دارند.» فصول پنجم، ششم و هفتم كتاب، به دگرديسيهايي اختصاص دارد كه نظام جهانشناسي مذكور، در دوره اسلامي ايران طي كرد. نويسنده در انتهاي فصل جمعبندي اساس نظريه خود را چنين صورتبندي ميكند: در نظام جهانشناسي ايراني «قدرت امري اهريمني است مگر آنكه با عدالت درآميزد.» البته مراد از اين عدالت، عدالت توزيعي نيست كه در دنياي امروز طرح شده است. عدل در مفهوم سنتي با فحواي قرار گرفتن هر چيز در جاي خود و در پيوند ناگسستني با تعادل كيهاني به كار ميرود. «در نگاه سنتي، عدل در دنياي انساني با آرمان الگو قرار دادن نظم و عدل كيهاني پيوند مييابد... چنين نگرشي به عدالت سياسي با نگاه امروزي، كه بيشتر برابرخواهانه است، تفاوت بارز دارد.» كتاب «در سوداي نظام داد» مروري اساسي و جامع بر تاريخ انديشه سياسي در ايران از دوران باستان تا به امروز است. نويسنده در پايان اين نظام فكري سياسي را در پيوند با قدرت و نه ملاحظات ديگر از جمله ملاحظات اخلاقي، ارزيابي ميكند و وضعيت اكنون را كه در تداوم سنت پديد آمده، آزموني براي سنجش اين نظريه درنظر ميگيرد. با مطالعه اين كتاب همچنين ميتوان به بازانديشي در داعيههايي كه در آغاز سخن اشاره شد نيز پرداخت و آنها را مورد مداقه قرار داد.