اسطوره در ورزش، يكي از مسائلي است كه ذهنهاي انديشمندان بسياري را به خودش درگير كرده و صحبتهاي زيادي پيرامون آن در سطح جهان انجام شده است. اما در ايران، كمتر به اين موضوع پرداخته شده و خلأ چنين بحثي كاملا محسوس است. به منظور ارتقاي آگاهي مخاطبان از مقوله مهمي به اسم اسطوره در ورزش، داروين صبوري (جامعهشناس ورزش)و رضا شجيع(متخصص مديريت ورزشي) به گفتوگو نشستند و در ميزگردي به صورت مفصل اين بحث را باز كردند. در ادامه خواننده گفتوگوي شنيدني اين دو جامعهشناس باشيد.
رضا شجيع: «اسطوره» كليد واژهاي است كه در ادبيات انسان ايراني عجين شده با ادبيات شفاهي بسيار رايج است. اولين نكتهاي كه در مورد اسطوره به ذهن من ميرسد اين است كه زندگي اسطوره با زندگي روزمره ما كاملا متفاوت است و انگار اسطوره عمدا و آگاهانه زندگي خود را به خاطر يك هدف يا آرمان به خطر مياندازد. درواقع به نظر ميرسد اسطوره درگير مبارزهاي شجاعانه براي كسب اهداف خارقالعاده، افتخار، شهرت و احتمالا فضيلت است كه اين اهداف با مشغوليات روزمره و نازل زندگي انسان در تضاد هستند. تلاش «اسطوره» براي تغيير سرنوشت، نكتهاي است كه به اعتقاد من نبايد به سادگي از كنار آن عبور كرد. اسطوره خود را در معرض رويدادها و اتفاقات تصادفي و غيرقابل پيشبيني قرار ميدهد و از دل اين رويدادها، بينهايت روايت و داستان خلق ميشود. اتفاقات احتمالي كه در صورت پيروزي ميتوانند اسطوره را خرسند كنند و در صورت شكست ميتوانند او را به عرصه نابودي بكشانند. پس به نظر من اولين و سادهترين نشانه براي تشخيص اسطوره اين است كه او برخلاف نظم زندگي عادي و روزمره عمل ميكند و تخيل و انديشه انسان عادي را از طريق روايتهايي كه خلق ميكند به چالش كشيده و با خود همراه ميكند. با اين مقدمه فكر ميكنم در نقطه مناسبي براي بررسي چيستي اسطوره هستيم و پاسخ به اين سوال مهم كه اصولا انسان چرا دست به خلق اسطوره ميزند؟
داروين صبوري: بله همينطور است، اسطوره بيش از آنكه يك شخص يا موجود واقعي باشد، داستان يا روايتي تاريخي است كه از بطن ناخودآگاه جمعي انسانها ريشه ميگيرد. از نظر يونگ اين ناخودآگاه جمعي آنقدر مهم است كه انسان در جايي فهميد كه بايد آن را ثبت كند تا بتواند بعدها به آن رجوع كند. براي همين انسان اوليه در مواجهه با طبيعت پيرامون خود دست به خلق اسطوره زد. اسطورههاي اوليه همگي بر حكاياتي از نوع آفرينش، نوع نسبتي كه انسان با آسمان و زمين پيدا ميكند، نوع پيدايش درختان، مرگ، جاودانگي و مفهومي به نام عشق بود. اما اين مفاهيم كمكم بهروز شدند تا جايي كه در قرن بيستم جامعهشناسان متوجه شدند كه اسطورهها صرفا داستانهايي خيالي نيستند. آنها فهميدند با مطالعه اسطورهها، ميتوانند به نحوه انديشه و زندگي اقوام و جوامع مختلف پي ببرند. اتفاقا مقايسه اسطورههاي ايران و غرب، ما را به شناسايي شاخصههاي جالبي هدايت ميكند. ما در اسطورههاي شرقي پدركشي نداريم يا جنگ اسطوره با خداوندان يا ايزدان در اسطورههاي شرقي مشاهده نميشود. اين در حالي است كه تنها در اسطورههاي غربي است كه اسطوره به جنگ با خدايان ميرود. ما در اسطورههاي ايراني خير و شر داريم و انسان در كنار خداوند به جنگ با شر ميرود و اين خداوند است كه به خير كمك ميكند تا بر پليدي پيروز شود. ما در شاهنامه مشاهده ميكنيم كه رمز پيروزي همان ياد كردن از خداوند و رويارويي منصفانه با حريف است. به عنوان مثال در پيكار رستم با ديو سپيد، زماني كه رستم ميبيند ديو سپيد خواب است، با او مبارزه نميكند و ابتدا ديو خفته را بيدار ميكند، چراكه شرط جوانمردي براي اسطوره شرقي ايجاب ميكند، زماني با رقيب روبهرو شود كه او در اوج آمادگي باشد. به قول فردوسي بزرگ:
بغريد غريدني چون پلنگ چو بيدار شد اندر آمد به جنگ
چراكه شرط جوانمردي در ايران زمين ايجاب ميكند كه شما با حريفي بجنگيد كه هوشيار باشد. اما زماني كه اسطورهها را در اروپا مورد مطالعه قرار ميدهيم، ميبينيم كه اتفاقا خود واژه «اروپا» بر يك اسطوره دلالت ميكند. بنديكت آندرسون در كتاب جماعتهاي خيالي معتقد است؛ اروپا اساسا در يك بستر خيالي و اسطورهاي خلق شد و آنها هر زمان كه خواستند ملتسازي كنند دست به خلق اسطورهها زدند. به عنوان مثال، ناپلئون بناپارت پس از تبعيد به جزيره سنت هلن به يك اسطوره تبديل ميشود و بعدها نقش اين اسطوره را در پيدايش فرانسه مدرن مشاهده ميكنيم. آنها از اسطورهها استفاده ميكنند تا ملتهايشان را بسازند.
رضا شجيع: پس اسطوره از يكجا به بعد كاركرد سياسي پيدا ميكند و سياستمداران متوجه ميشوند به كمك اسطوره و تاكيد بر برخي نكات مهم روايت، ميتوانند ذهن، فكر و درنهايت سبك زندگي مردم را تحتتاثير قرار دهند. از اينرو به نظر ميرسد مهمترين كاركرد سياسي اجتماعي اسطوره، نقش او در ملتسازي و تقويت گفتمان ملت-دولت است. اجازه دهيد براي تشريح بهتر اين مطلب، يك مثال بزنم؛ در افسانه پرومته ميبينيم كه زئوس (خداي خدايان) انسانها را از گندم نماد زايش و آتش نماد رفاه محروم ميكند، پرومته كه يك نيمهانسان و نيمهخداست از ناراحتي انسانها رنج ميبرد و تصميم ميگيرد آنها را از اين وضعيت نجات دهد. او درنهايت به حريم خدايان تجاوز ميكند و گندم و آتش را به انسانهاي زميني هديه ميدهد. او طبيعتا پس از اين اقدام مورد غضب زئوس قرار ميگيرد و در كوهي به بند كشيده ميشود. اما نكته من در اينجا كاركرد ملتسازي اين روايت اسطورهاي است. در جايي كه امروز غرب از اين داستان براي ساخت ذهن مردم استفاده ميكند و به آنها القا ميكند؛ حضور پرومتهوار آنها در افغانستان و عراق و سوريه و دهها كشور ريز و درشت ديگر، براي تامين رفاه و سعادت براي آنهاست و براي تامين اين سعادت، به حريم خدايان كه هيچ، به حريم هر ملتي تجاوز خواهند كرد. در واقع بسياري از حكومتها به كمك اسطورههايشان، ذهن كودكان و نوجوانان را براي درك مفهومي به نام «ما»ي ملت آماده و در بلندمدت تلاش ميكنند به كمك آنها سياستها و رفتارهايشان را در قبال «آنها» يا ديگراني كه در دايره «ما» نميگنجند، توجيه كنند و اينكه متاسفانه ما هنوز نميدانيم حمل مشعل المپيك يادآور همين داستان پرومته و ارمغان آتش توسط او براي زمينيان است.
داروين صبوري: اما نكتهاي كه در اينجا بايد توجه كنيم اين است كه اسطورهها به لحاظ منطق روايت داراي الگوهاي خاصي هستند. يعني اسطوره تا زماني اسطوره ميماند كه به تابوها يا پرهيزههاي جمعي يك ملت وفادار باشد، يعني كاري كه بايد انجام دهد را انجام دهد و از كاري كه نبايد انجام دهد دوري كند. اجازه دهيد من هم مثالي براي شما بزنم؛ جمشيد كه فردوسي از او به عنوان شاه شاهان ياد ميكند، كسي است كه اولين پادشاه ايران و خالق سرزميني به نام ايران است. در اسطوره اولين كسي است كه آهن را از كوهها استخراج ميكند و فن ريسندگي را به ايرانيان ميآموزد. جمشيد اولين كسي است كه عطر و بوهاي معطر را براي ايرانيان به ارمغان ميآورد. اما چه زماني فره ايزدي از او رخت برميبندد؟ زماني كه دچار غرور و بزرگبيني ميشود و تمام دستاوردها را به خود نسبت ميدهد. اين امر باعث ميشود لشكر ايران شكست بخورد و بيش از هزار سال اهريمن بر ايران حكومت كند. اگر جلوتر برويم به اسطورهاي به نام «پورياي ولي» ميرسيم و اگر اين اسطوره را از منظر زباني بررسي كنيم، ميبينيم روايت اين اسطوره پر از «تابو» است. يعني اين اسطوره در جايي شكل ميگيرد و موفق ميشود كه به تابوهايي مثل مادر، دعا و نذر در فرهنگ ايراني توجه كند. يعني چون مادر حريفش براي شكست او «نذر» ميكند، تن به شكست ميدهد. به لحاظ آكادميك، اسطوره حقيقت تام نيست، حقيقتي است كه به علاوه مردم كوچه و بازار و مردم عامي در مورد فرد ميپردازند. به عنوان مثال وقتي روايتهاي مرحوم تختي را بررسي ميكنيم، مشاهده ميكنيم كه روايتهايي كه از مرحوم تختي نقل ميشود در برخي موارد با تخيل تركيب شدهاند. يك نكته مهم در مردمشناسي اسطوره اين است كه مردم معمولا خواستهها و هنجارهاي خود را در قالب اسطورهها ميپرورانند و ادامه ميدهند. بر اين اساس ميتوان مبناي اسطوره را تخيل برخاسته از واقعيت تصور كرد.
رضا شجيع: به نظر ميرسد پيشفرض تاثيرپذيري انسان از اسطوره، باور كردن روايت خيالي او به مثابه يك امر حقيقي است. به عبارت سادهتر، انسان ميتواند روايتهاي روزمره «خود» را به كمك اسطوره تفسير كرده و بازتاب دهد. «همزادپنداري» به اعتقاد من كليدواژهاي است كه از طريق آن ميتوانيم دلايل بازتاب خواستهها و هنجارهاي مردم در قالب اسطوره را توجيه كنيم. همزادپنداري فرآيندي است كه از طريق آن امر رويايي، در ذهن انسان كاركردي واقعي پيدا ميكند. به عنوان مثال در همين شاهنامه شما ميبينيد كه رستم؛ اسطورهاي است كه او هم در موقعيتهايي دچار اشتباه و ترديد ميشود، مثال بارز آن رويارويي با اسفنديار جوان است كه سيمرغ در جايي عاقبت تلخ كشتن اسفنديار را به رستم يادآور ميشود. اما رستم تصميم خود را گرفته است و درنهايت او را به كام مرگ ميكشاند. نحوه تصميمگيري و عملكرد رستم به مثابه يك اسطوره و درنهايت فرآيند زندگي او از اوج تا افول و درنهايت مرگ، وي را در شرايطي شبيه ما و زندگي روزمره ما قرار ميدهد و بدينوسيله همزادپنداري با اسطوره به معناي واقعي اتفاق ميافتد. در واقع علاوه بر احترام اسطوره به تابوها و پرهيزهها، خطرپذيري و از آن مهمتر آسيبپذيري اوست كه حس همزادپنداري با اسطوره را در ما بيدار ميكند. اسطورهاي كه نه براي ما، بلكه به جاي ما مبارزه ميكند، به تابوها و ارزشهاي ما احترام ميگذارد و درنهايت مثل ما تسليم سرنوشت ميشود. ترديد نداشته باشيد چنين واقعيت خيالگونهاي، قرنها شايسته مصرف، توجه و احترام است. نكته ديگر در مورد اسطوره اين است كه او به اعتقاد من عينيت «معرفت عامه» است. امري كه پيچيدهترين متنها و ادراكات مشترك اجتماعي را به نشانهها، معناها و درنهايت الگوهايي آسان، عامهپسند و قابلفهم تقليل ميدهد و آخرين مورد اينكه گفتمان اسطوره، گفتمان تضاد و تقابل است؛ تقابلهايي نظير آزادي و اسارت، دوستي و خشونت، قدرت و ضعف، شادي و غم، اميد و نااميدي، مهر و كين، پير و جوان، همه و همه روايت اسطورهها را براي ما جذاب و تاثيرگذار ميكنند.
داروين صبوري: دقيقا به همين دليل است كه قهرمان براي تبديل شدن به اسطوره بايد از ويژگيهايي برخوردار باشد و در غير اين صورت تنها يك الگو و مرجع است. يعني اسطوره ابتدا از مرحله خاص بودن يا الگو بودن عبور ميكند، نسلهاي متمادي در مورد او قضاوت ميكنند، روايتها و داستانها در مورد آنها ساخته ميشود و پس از سه تا چهار نسل، اسطوره بهتدريج جايگاه خود را نزد مردم پيدا ميكند.
رضا شجيع: فكر ميكنم بحث به جاي خوبي رسيده است و اكنون ميتوانيم به موضوع اسطورههاي ورزشي –البته اگر بتوان از چنين لفظي استفاده كرد– بپردازيم. جايي كه ما گاهي الگوهاي ورزشي همعصر خود را اسطوره خطاب ميكنيم و مرز ميان الگو و اسطوره آنطور كه بايد شفاف و مشخص نيست. در اينجا بحث تنها به خيالگونه بودن روايتهاي اسطوره مربوط نميشود، زيرا گاهي به افراد الگو نيز ويژگيهاي فراواقعي و خيالگونه نسبت داده ميشود. اينكه چنين اتفاقي ميافتد و برخي نهادهاي اجتماعي تلاش ميكنند از الگوهاي ورزشي تصويري اسطورهاي خلق كنند و به جامعه ارايه دهند، حاكي از كاركردي پنهان در اين زمينه است.
داروين صبوري: بله همينطور است، من تصور ميكنم زبان فارسي دمار از روزگار ما درآورده است، يعني زبان فارسي در جاهايي براي ترجمه كم آورده و از واژههاي نامناسبي استفاده كرده است. به عنوان مثال ما در تعريف اسطوره ميگوييم؛ سرگذشتي مينوي است، يعني در جهان مينو اتفاق افتاده و در جهان زميني مشاهده نميشود. در عين حال نقشه، چراغ و راهنما براي ملتي است كه علاقهمند است سجايا، خلقيات و روحيات خود را در جايي ثبت كند تا هرگاه فراموش كرد به آنها رجوع كند. از اينرو ما نبايد الگوهاي خود را در ورزش اسطوره خطاب كنيم و ميان اسطوره و الگو تمايزهاي مشخصي وجود دارد. برتولت برشت در نمايشنامه گاليله صحنههاي تلخي را براي ما خلق ميكند؛ در جايي كه گاليله سرافكنده و شكست خورده از دادگاه بيرون ميآيد و با شاگردانش روبهرو ميشود، يكي از شاگردان گاليله به او ميگويد؛ واي به حال ملتي كه قهرمان ندارد و گاليله به شاگرد وفادار خودش اينچنين پاسخ ميدهد كه واي به حال ملتي كه احتياج به قهرمان دارد. برتولت برشت در واقع به ما هشدار ميدهد كه الگوهاي زميني، الگوهاي شكنندهاي هستند و نميتوانند نقش اسطورهاي خود را به خوبي ايفا كنند. وقتي ما به الگوهاي ورزشي در جامعه نگاه ميكنيم، ابتدا بايد به اين نكته فكر كنيم كه
كدام يك از نهادهاي اجتماعي الگوها را خلق ميكنند؟ اسطورهها در زمانهاي گذشته براي آنكه به دل مردم بنشينند ابتدا بايد با آنها زندگي كرده و خود را اثبات ميكردند، اما دنياي مدرن ويژگيهاي ديگري دارد، دنياي مدرن راههاي ميانبري مثل رسانهها را در اختيار دارد و اين رسانهها جمعي شده ميتوانند از انساني پوشالي و انساني كه در حوزههاي فردي و اجتماعي خودش داراي مشكلات مفرط هستند، تصويري تابووار بسازند، بهطوري كه ديگر انسانها در دوردستترين نقاط جغرافيايي و در حالي كه يكبار هم آن فرد را نديدند، او را ستايش كرده و الگوي خود قرار دهند. اتفاقا همين رسانهها پس از چندي الگو را له ميكنند و ميشكنند. از آنجا كه بطن نهاد ورزش ما، بطني دولتي است و كار در دست مردان سياست است، آنها الگوهايي را براي ما خلق و آرايش ميكنند كه به افكار خودشان نزديكتر است، در واقع آنها چيزي را كه دوست دارند براي ما ميسازند و از اينرو ما الگوهايي را در ورزش ايران ميبينيم كه به راحتي از بين ميروند. ما ميتوانيم در تاريخ 40 يا 50 سال اخير الگوهايي را نام ببريم كه يك شبه فراموش شدند و چه ضربههايي به ورزش ما وارد شد، هم از طرف كساني كه از اين الگوها تبعيت ميكردند و هم از طرف خود اين الگوها، الگوهايي كه در يك برهه زماني، توجه و امتيازات بسياري از طرف جامعه دريافت كردند و متاسفانه يكشبه فراموش شدند و اين يكي از مشكلات عمده ما در زمينه برخورد با الگوهاي ورزشي است.
رضا شجيع: به رسانههاي جمعي در عصر مدرنيته اشاره كرديد و اينكه شهرت در دوران ما، ديگر يك تجربه كاملا مثبت محسوب نميشود. به نظر ميرسد قهرمانان ورزشي، ديگر احساس نميكنند كه مانند آرش كمانگير قرار است با ايثار خود، آبرو و عزت به ارمغان بياورند. همانطور كه اشاره كرديد، رسانه بهدنبال جلب مخاطب بيشتر و سود اقتصادي، ابتدا تصوير اسطورهاي از قهرمان ورزشي خلق ميكند و پس از مصرف رسانهاي او، درنهايت ضعف، بحران و نابودي او را نيز به مردم نشان ميدهد تا به قول ژيژك، خالق لذتي تراژيك براي آنها باشد. به مردم فرصتي ميدهد اين جمله را با خود تكرار كنند: اگر فلان قهرمان اسطورهاي، نميتواند بر زندگي شخصياش كنترل داشته باشد، شايد زندگي من چندان هم بد نباشد. اما سوالي كه در اينجا مطرح ميشود اين است كه؛ چرا در جامعه ايراني، زنده بودن با الگو بودن منافات دارد؟ و اينكه چرا اساسا قهرمان ايراني در بحران و پس از مرگ دوستداشتنيتر است؟ به عنوان مثال؛ منصور پورحيدري حدود دو سال پيش از فوتش در يكي از شهرهاي ايران و پس از بازي استقلال، با بدترين توهينها و فحشها روبهرو ميشود و غير از عدهاي معدود، صداي اعتراض كسي بلند نميشود. يك رسانه دولتي از منصور پورحيدري به عنوان كسي ياد ميكند كه همواره با خبرنگاران رفتار تند و به دور از ادبي دارد و كمي دورتر، يكي از روزنامههاي پر تيراژ ورزشي، پورحيدري را به خاطر ارايه نظر خود در مورد تيم ملي به باد انتقاد ميگيرد و او را محافظهكارترين استقلالي تمام تاريخ خطاب ميكند. اما تنها دقايقي پس از مرگش، رسانهها و مردم به شكلي گسترده از سجاياي اخلاقياش گفتند و او را «اسطوره» و «پدر» خطاب كردند.
داروين صبوري: مشابه همين اتفاق براي مرحوم ناصر حجازي هم افتاد كه مطبوعات پس از فوتش، او را اسطوره آبيها خطاب كردند. دليل اين امر را ميتوان در روحيه ايرانيان جستوجو كرد كه مرگ را يك راز خيلي بزرگ تلقي ميكنند و مردم شرق فردي را كه به مرگ ميپيوندد، كسي ميدانند كه به يك راز بزرگ دست يافته است و ما پس از مرگ، عملا در مورد كسي صحبت ميكنيم كه ديگر وجود خارجي ندارد و از اينجا به بعد است كه آنها به اسطوره تبديل ميشوند. در چه صورت به اسطوره ميپيوندند؟ در صورتي كه الگوي مناسبي در زمان حياتشان بوده باشند و به اعتقاد من، الگو بودن در دوره حيات، مقدمهاي براي پيوند آنها با اسطوره در دوره پس از مرگ است.
رضا شجيع: دقيقا و اينكه نهاد سياست تا جايي الگو را ميپذيرد كه دراختيار و تحت سيطره خودش باشد، يادم هست در برنامهاي راديويي يكي پرسيد؛ چرا ما مجسمه قهرمانانمان را در زماني كه زندهاند، نميسازيم و كتاب زندگيشان را منتشر نميكنيم و پاسخ من در آن زمان خيلي ساده و كوتاه بود؛ گفتم به اين دليل كه ميترسيم. ميترسيم و نگرانيم كه اسطوره سياسي نشود، نگرانيم ناگه از ما انتقاد نكند، نگرانيم جوانانمان را به راه خلاف نكشاند، نگرانيم از ما بهتر نباشد، نگرانيم ناگه و در يك لحظه خاص، كسي كه ما دوست داريم باشد، نباشد و تنها مرگ است كه ميتواند نگرانيهاي ما را برطرف كند.
داروين صبوري: علاوه بر اين نگاه سياسي، اصولا دنياي مدرن ديگر دنياي الگوپذير و اسطورهپذيري نيست، يعني مولفههاي مدرنيته به سمت فردگرايي رفته و جمع را پس زده است. مثلا كانت معتقد است اخلاق مطلق است و در هيچ وضعيتي نبايد دروغ گفت. اما با ظهور مدرنيته و پس از دوران پسامدرن، افرادي مانند فوكو بيان كردند كه ديگر اخلاق جمعي وجود ندارد و اخلاق صرفا در حيطه فردي تعريف ميشود و هر فرد تنها ميتواند برداشت شخصي خود از درستي يا نادرستي امور داشته باشد و به آنها عمل كند. درواقع الگوهاي اجتماعي مثل صدسال قبل پرورانده نميشوند، به همين دليل است كه ما نميتوانيم الگويي مثل تختي را پرورش دهيم، زيرا فضا يا اتمسفر براي خلق الگويي به نام تختي ديگر فراهم نيست.
داروين صبوري: جمشيد اولين كسي است كه عطر و بوهاي معطر را براي ايرانيان به ارمغان ميآورد. اما چه زماني فره ايزدي از او رخت برميبندد؟ زماني كه دچار غرور و بزرگبيني ميشود و تمام دستاوردها را به خود نسبت ميدهد. اين امر باعث ميشود لشكر ايران شكست بخورد و بيش از هزار سال اهريمن بر ايران حكومت كند. اگر جلوتر برويم به اسطورهاي به نام «پورياي ولي» ميرسيم و اگر اين اسطوره را از منظر زباني بررسي كنيم، ميبينيم روايت اين اسطوره پر از «تابو» است. يعني اين اسطوره در جايي شكل ميگيرد و موفق ميشود كه به تابوهايي مثل مادر، دعا و نذر در فرهنگ ايراني توجه كند.
رضا شجيع: رستم اسطورهاي است كه در موقعيتهايي دچار اشتباه و ترديد ميشود، مثال بارز آن رويارويي با اسفنديار جوان است كه سيمرغ در جايي عاقبت تلخ كشتن اسفنديار را به رستم يادآور ميشود. اما رستم تصميم خود را گرفته است و درنهايت او را به كام مرگ ميكشاند. نحوه تصميمگيري و عملكرد رستم به مثابه يك اسطوره و درنهايت فرآيند زندگي او از اوج تا افول و درنهايت مرگ، وي را در شرايطي شبيه ما و زندگي روزمره ما قرار ميدهد و بدينوسيله همزادپنداري با اسطوره به معناي واقعي اتفاق ميافتد.