چرا نبايد به آمار كاهش نرخ بيكاري دلخوش بود؟
افول چند پله‌اي نرخ مشاركت اقتصادي
گروه اقتصادي
مركز آمار ايران اعلام كرد كه نرخ مشاركت اقتصادي در تابستان امسال به 41 درصد رسيده است. اين عدد نسبت به مدت مشابه سال گذشته يك‌دهم درصد پايين‌تر است. اين عدد به معناي آن است كه از 26 ميليون و 112 هزار نفري كه طي تابستان سال جاري به دنبال كار بوده‌اند؛ 2 ميليون و 333 هزار نفر بيكار شده يا از بازار كار خارج شده‌اند يا نتوانسته‌اند براي خود كاري پيدا كنند.
اين آمار در حالي منتشر مي‌شود كه مركز آمار گزارش داده نرخ بيكاري در فصل تابستان كاهش پيدا كرده است، اما مشخص مي‌شود كه توجه به متغير مهمي به نام «مشاركت اقتصادي» مهم‌تر است.
مطابق تعاريف موجود نرخ مشاركت اقتصادي از تقسيم نسبت جمعيت فعال (شاغل و بيكار) 15 ساله و بيشتر به جمعيت در سن كار، 15 ساله و بيشتر به دست مي‌آيد. با اين تعريف محصلان، خانه‌داران و دارندگان درآمد بدون كار، چنانچه شاغل يا بيكار نيز بوده‌اند، فعال اقتصادي محسوب مي‌شوند. ضمن اينكه نرخ مشاركت اقتصادي به متغيرهايي چون جمعيت فعال و جمعيت در سن كار كه در دل خود جمعيت غيرفعال را نهفته دارد، وابسته است. افراد حاضر در اين جمعيت مي‌توانند بيكار يا شاغل باشند، مهم تمايل به كار كردن است. در عين حال به نسبتي از جمعيت فعال اقتصادي كه نتوانسته‌اند شغلي پيدا كنند، نرخ بيكاري گفته مي‌شود.
گزارش مركز آمار نشان مي‌دهد كه طي تابستان سال جاري، نرخ مشاركت اقتصادي در نيمي از استان‌هاي ايران، نسبت به تابستان سال گذشته كاهش يافته است. اين در حالي است كه نرخ بيكاري در همين استان‌ها كاهشي بوده است. به سخن ديگر، كاهش نرخ بيكاري در اين استان‌ها، به دليل «پيدا كردن يك شغل» يا «ايجاد يك شغل» نبوده، بلكه نفراتي كه به دنبال شغل بوده‌اند، از بازار كار خارج شده‌اند.
به‌طور مثال، نرخ مشاركت اقتصادي در آذربايجان شرقي از 42.7 درصد در تابستان سال گذشته به 40.6 درصد نزول كرده، در حالي كه همزمان نرخ بيكاري نيز در اين بازه زماني، از 7.9 درصد به 7.7 درصد رسيده است يا در آذربايجان غربي نرخ مشاركت اقتصادي از 46.3 درصد تابستان سال گذشته به 46 درصد در تابستان امسال رسيده؛ اما آن طرف، نرخ بيكاري اين استان از 9.5 درصد به 7 درصد كاهش يافته است!
اين وضعيت در استان‌هاي البرز، ايلام، خراسان جنوبي، خوزستان، فارس، كرمان، كرمانشاه، كهگيلويه و بويراحمد، گلستان، لرستان، مركزي، هرمزگان، يزد و حتي تهران رخ داده است. در همين پايتخت، نرخ بيكاري در بازه زماني تابستان پارسال تا تابستان امسال، از 8.9 درصد به 7.2 درصد كاهش پيدا كرده اما در نرخ مشاركت اقتصادي از 41.5 درصد به 40.3 درصد سقوط كرده است.
از همسايه‌ها هم عقب‌تريم
براي اينكه بدانيد اين اعداد چه اهميتي دارند، كافي است به نرخ مشاركت در كشورهاي خارجي همسايه ايران نگاه كنيد. در حالي كه نرخ مشاركت اقتصادي در ايران به‌طور ميانگين از 41 درصد بالاتر نمي‌رود؛ در سال 2020 در قطر اين عدد 86 درصد بوده. نرخ مشاركت اقتصادي در جمهوري آذربايجان 63 درصد و تركيه 50 درصد بوده است. البته در كشورهايي مانند چين با نرخ مشاركت 67 درصد و ويتنام يا آنگولا با 76 و 75 درصد، اين ارقام بسيار بالاتر هم هست.
شواهد مهاجرت از روستا به شهر
اگرچه براي نگاهي كلي و جامع به وضعيت نرخ مشاركت اقتصادي بايد تا پايان سال صبر كرد و عملكرد دستگاه‌هاي متولي اشتغال‌زايي را ديد؛ اما در همين گزارش مربوط به تابستان امسال مركز آمار، مي‌توان نشانه‌هايي از وجود استراتژي مهاجرت از روستا به شهرها را ديد.
در سال 99 بالغ بر 6 ميليون و 457هزار و 717 نفر در روستاها مشاركت اقتصادي داشته‌اند كه اين رقم در سال گذشته 172هزار و 527 نفر كمتر شده است. در روستاها فقط در اين يك‌سال به تعداد جمعيت غيرفعال 107 هزار و 743 نفر اضافه شده است. هر چند اين رقم براي شهرها بسيار بيشتر و چيزي حدود 500 هزار نفر است. اما مطابق آماري كه مركز آمار ايران ارايه كرده، نرخ مشاركت اقتصادي در روستاها طي تابستان امسال نزولي بوده است. آن هم در شرايطي كه تابستان عمدتا فصل برداشت محصول در روستاها و زمين‌هاي كشاورزي و حتي باغات كشور است. با اين آمار طبيعي است كه فرض كنيم بخش عمده‌اي از روستاييان به سمت نواحي صنعتي گسيل شده‌اند. چنانكه آمار نشان مي‌دهد فقط در يك‌سال 1399 تا 1400، از تعداد روستايياني كه كار كشاورزي مي‌كردند208هزار و 108 نفر كاسته شده است. در واقع اشتغال در بخش كشاورزي در روستاها 2.4 درصد در سال گذشته نسبت به سال 99 كمتر شده است. حالا با آمار جديد مركز آمار مي‌توان ديد كه در تابستان 1401 تعداد 99هزار و 712 نفر از روستايياني كه كار كشاورزي مي‌كردند نسبت به تابستان سال گذشته كاسته شده است. البته شايد بتوان از اين آمارها نيز چنين برداشت كرد كه خشكسالي و افزايش هزينه‌هاي توليد، فضاي اشتغال روستاها را نيز تحت تاثير قرار داده و آنها را به سمت فعاليت‌هاي ديگري كشانده است.
افول چند پله‌اي نرخ مشاركت اقتصادي
كل جمعيت كه در سن كار (15 ساله و بيشتر) قرار دارند، در تابستان سال جاري 63 ميليون و 702 نفر برآورد شده كه ار اين تعداد 41 درصد جزو جمعيت فعال اقتصادي بوده يا به بيان ساده‌تر مايل به كار كردن و در جست‌وجوي شغل هستند كه البته ممكن است شاغل يا بيكار باشند. اين نرخ در سال تابستان سال گذشته 41.1 درصد به ثبت رسيده، بنابراين نرخ مشاركت اقتصادي ايران در تابستان امسال كاهشي جزيي را تجربه كرده است. اما به‌طور كلي مي‌توان گفت كه اين شاخص در ايران در چند سال گذشته رو به كاهش بوده به گونه‌اي كه از بالغ بر 44 درصد به اعداد فعلي رسيده است.