راهبرد چيني‌ها براي يكه‌تازي در بازار لوازم خانگي

صنعت لوازم خانگي يكي از رقابتي‌ترين و پيشروترين صنايع كشور چين به شمار مي‌آيد، به‌طوري‌كه درآمد آن در سال 2021 به حدود 113 ميليارد دلار در سال رسيده و انتظار مي‌رود اين بازار رشد سالانه 4.34 درصدي را طي سال‌هاي آتي تجربه كند. شايان ذكر است در رقابت جهاني، چين بيشترين ميزان درآمدزايي صنعت لوازم خانگي را در سال 2021 از آن خود كرده است. اين امر مويد حضور موفق و عملكرد رو به رشد شركت‌ها و برندهاي اين كشور در بازار داخلي و همچنين افزايش صادرات اين كشور به بازارهاي جهاني بوده است. اما بررسي‌ها حاكي از آن است كه موفقيت صنعت لوازم خانگي چين مرهون تلاش‌هاي دولت در سياستگذاري و تدوين برنامه‌هاي هدفمند براي اين صنعت طي دوره زماني قريب به دو دهه گذشته است كه توانسته علاوه بر تحريك تقاضاي بازار داخلي و توسعه صادرات، در طرف عرضه نيز توسعه كمي و كيفي توليدات صنعت لوازم خانگي چين را رقم بزند. لذا اهم سياستگذاري‌هاي صورت‌گرفته در خصوص صنعت لوازم خانگي كشور چين در ادامه بيان شده است: 
1- طرح جامع «لوازم خانگي به حومه مي‌روند (2012-2007) »: دولت چين طرح جامع «لوازم خانگي به حومه مي‌روند» را با هدف گسترش تقاضاي داخلي و اهميت يافتن فروش داخلي محصولات اجرا كرد. اين طرح يك برنامه يارانه‌اي بود كه با هدف افزايش مصرف لوازم خانگي در مناطق روستايي انجام شد. بر اساس اين طرح، به كشاورزان يارانه‌اي معادل 13 درصد هزينه هنگام خريد لوازم مشخص شده كالا تعلق مي‌گرفت. 
2- طرح «تعديل و احياي مجدد صنايع سبك (2009) »: يكي از طرح‌هاي مهم حمايتي چين، طرح تعديل و احياي صنايع سبك است كه توسط شوراي دولتي چين در 2009 مصوب شد. اين طرح جهت به‌روزرساني و نوسازي خطوط توليد لوازم خانگي پيشرفته (با ويژگي فناوري‌هاي نوين و هايتك، بازده بالاي انرژي، حداقل آلايندگي و وابستگي اندك به منابع طبيعي) با هدف عرضه در كميت زياد و كيفيت بالا اجرا شد. همچنين توسعه تحقيق و توسعه در داخل كشور جهت ارتقاي فناوري‌هاي به كار رفته در تجهيزات كليدي در صنايع اين كشور و ساخت برندهاي مستقل از موارد مهم مطرح‌شده در اين طرح است. براي اين منظور، دولت موظف شد سياست‌هاي مربوط به محيط زيست، زمين، اعتبارات و مقررات و كسب و كار را تعديل كند. در اين طرح نرخ تخفيف صادرات براي برخي محصولات افزايش يافت و برنامه حمايت‌هاي مالي از سوي موسسات مالي و تشويق به ارايه وام به توليدكنندگان و كمك‌هاي بيشتر به SMEها پيگيري شد. اين طرح در گسترش بازار داخلي براي صنايع سبك از جمله لوازم خانگي (به ويژه لوازم خانگي الكتريكي و در مناطق روستايي) و تشويق بنگاه‌هاي تجاري به افزايش مقياس توليد همراستا با تقويت سيستم لجستيك، توزيع و نگهداري لوازم خانگي نقش بسزايي داشت.
3- «برنامه پنج‌ساله دوازدهم (2015-2011)»: برنامه پنج‌ساله دوازدهم جهت توسعه صنايع و توسط وزارت صنعت و فناوري اطلاعات ابلاغ شد. اين برنامه خواستار تحول و بهبود وضعيت رقابت‌پذيري صنايع بوده و با هدف ارتقاي توليد صنايع اين كشور (متمركز بر تجديد ساختار صنايع كليدي، بهينه‌سازي و افزايش بهره‌وري صنعت، تقويت وضعيت فناوري شركت‌ها، هدايت شركت‌ها براي ادغام و سازماندهي مجدد، ترويج جهت‌دهي اقدامات بنگاه‌هاي كوچك و متوسط در خوشه‌هاي صنعتي) ارايه شد. اين طرح با هدف افزايش كمك‌هاي بلاعوض، سياست‌هاي مالي ترجيحي و مشوق‌هاي مالياتي براي حمايت از تحقيق و توسعه، برندسازي و حمايت از توسعه SMEها در كلاس جهاني تشكيل شد و ايجاد خدمات مالي و سيستم تضمين اعتبار برايSMEها، گسترش كانال‌هاي تامين مالي مستقيم جهت اجرا و بهبود سياست‌هاي ترجيحي ماليات و ... براي كاهش بار اجتماعي برSMEها را دنبال كرد.
4- «برنامه پنج‌ساله سيزدهم (2020-2016) »: اين برنامه پنج‌ساله بر تقويت ظرفيت‌هاي نوآوري و قابليت‌هاي اساسي توليد و تعميق يكپارچه‌سازي توليدات بخش صنعت با فناوري اطلاعات تاكيد داشته و به دنبال حمايت از مراكز پيشرفته و هوشمند توليد جهت توسعه محصولات نهايي پيشرفته، هوشمند، دوستدار محيط‌زيست و ارتقاي خدمات مرتبط بوده است. 
5- «برنامه پنج‌ساله چهاردهم (2024-2021) »: در اين برنامه توسعه «اقتصاد چرخشي (بازيافتي)» مدنظر سياستگذاران چين قرار گرفته است به‌طوري كه مواردي از جمله فرآيندها، مبادلات، ارزيابي و استانداردهايي براي فروش لوازم خانگي دست دوم مطرح شد و همچنين پرداختن به موضوع مديريت و نظارت محيط زيستي بر شركت‌هاي بازيافت ضايعات و زباله و درنظرگرفتن برنامه‌هاي بازيافت مواد و كالاهاي الكتريكي و الكترونيكي براي ايجاد سيستم بازيافت ضايعات شهري به عنوان پروژه‌هاي اصلي اين برنامه مطرح شده است.
6- طرح معاوضه لوازم خانگي در چين: اولين‌بار اين طرح در سال 2009 و در پاسخ به بحران مالي جهاني، به عنوان يك سياست تشويقي براي تجارت داخلي و به منظور افزايش تقاضاي داخلي و ترويج بازيافت منابع آغاز شد. پس از اين اقدام و طي دو سال پس از آن حدود 93 ميليون دستگاه لوازم خانگي جديد فروخته شد. دولت چين به مصرف‌كنندگان و شركت‌هاي تعيين شده يارانه لوازم خانگي، يارانه حمل‌ونقل و يارانه دفع (زباله مرتبط با لوازم خانگي) كه در آن 80 درصد يارانه‌ها توسط دولت مركزي و 20 درصد توسط دولت‌هاي استاني تامين مي‌شد، اعطا كرد. يارانه لوازم خانگي به‌طور كلي 10 درصد از قيمت اقلام تازه خريداري‌شده را شامل مي‌شد و يارانه حمل‌ونقل براساس نوع، مشخصات و مسافت حمل اقلام تعيين مي‌شد. شايان ذكر است كه در ابتداي تابستان سال 2022 نيز مجددا طرح مشابهي از سوي دولت مطرح شده است؛ به‌طوري‌كه دولت اين كشور معاوضه لوازم خانگي قديمي با وسايل جديد را تشويق كرده و مصرف لوازم خانگي هوشمند و دوستدار محيط‌زيست (سبز) را در مناطق روستايي تقويت خواهد كرد. در اين طرح بر بهبود سيستم بازيافت لوازم خانگي تاكيد شده است، زيرا چرخه معاوضه و جايگزيني لوازم خانگي قديمي با محصولات جديد را كوتاه مي‌كند تا از پتانسيل خريد مصرف‌كنندگان براي خريد محصولات جديد بهره برد.

نكات كليدي 
 در ادامه براساس يافته‌هاي مستخرج از تجربه چين، درس‌هايي جهت توسعه صنعت لوازم خانگي در 2 محور اصلي احصا شده است: 
الف) توسعه و تقويت توليد و عرضه محصولات لوازم خانگي متناسب با تحولات بازارهاي جهاني
الف-1) تمركز بر سياست‌هاي رقابت‌پذيري و روزآمدسازي زيرساخت‌ها و روش‌هاي توليد صنعت لوازم خانگي: سرمايه‌گذاري و حمايت مالي در جهت: 1- به‌روزرساني و نوسازي فناوري‌هاي خطوط توليد به لحاظ قابليت عرضه در سطح كيفي كلاس جهاني توليد لوازم خانگي و در كميت زياد (رعايت صرفه‌هاي مقياس)، 2- تسهيل تجديد ساختار صنايع واسطه‌اي و قطعه‌سازي در راستاي ارتقاي ارزش افزوده زنجيره ارزش محصولات توليدي با تمركز بر توليدات نوآورانه، 3- هدايت شركت‌ها براي ادغام و سازماندهي مجدد در راستاي بهره‌مندي از صرفه‌هاي تنوع و مقياس، 4- ترغيب به افزايش بهره‌وري (مواد اوليه و سرمايه انساني) توليدكنندگان صنعت، 5- جهت‌دهي اقدامات بنگاه‌هاي كوچك و متوسط در خوشه‌هاي صنعتي.
الف-2) حمايت از فعاليت‌هاي تحقيق و توسعه صنعت لوازم خانگي به صورت درون‌سازماني يا برون‌سپاري شده،  اين حمايت‌ها به صورت: 
1- تقويت توانمندي‌هاي فناورانه شركت‌هاي توليدي با سرمايه‌گذاري در حوزه تحقيق و توسعه اين شركت‌ها كه مستقيما منجر به تحول روش‌هاي توليد يا برون‌داد توليد هوشمند (محصولات و ارتقاي خدمات مرتبط)است. 2- حمايت از تحقيق و توسعه و طراحي محصولات واسطه‌اي و نهايي با تعميق يكپارچه‌سازي توليدات صنعت لوازم خانگي با تحولات فناوري اطلاعات. 3- حمايت از مراكز پيشرفته و هوشمند توليد و همچنين شركت‌هاي دانش‌بنيان، هسته‌هاي فناور، دانشگاه‌ها، پژوهشكده‌ها، پارك‌هاي علم و فناوري و غيره جهت توسعه محصولات نهايي به‌روز، پيشرفته، هوشمند، دوستدار محيط‌زيست. 4- حمايت از تحقيق و توسعهSMEها در كلاس جهاني.
الف-3) حمايت از برندسازي محصولات لوازم خانگي ايراني: علاوه بر تقويت توليد به لحاظ كيفيت و كميت، حمايت از تحقيقات بازاريابي به منظور نفوذ بيشتر در بازار داخلي و بازارهاي صادراتي، به موازات برندسازي محصولات صنعت لوازم خانگي ايراني كه پرچم‌دار توسعه علم و فناوري در منطقه بوده و بتوانند نماينده كيفيت برتر محصولات هوشمند و پيشرو در بازار باشند، ضرورت دارد.
ب) تقويت تقاضاي بازار داخل و كوتاه‌ كردن دوره مصرف لوازم خانگي
اين امر از طريق حركت به سوي توسعه «اقتصاد چرخشي (بازيافتي)» و درنظرگرفتن برنامه‌هاي بازيافت مواد، كالاهاي الكتريكي و الكترونيكي براي ايجاد سيستم بازيافت ضايعات در صنعت لوازم خانگي امكان‌پذير است. بدين‌روي، ارايه طرح‌هاي حمايتي مانند تسهيلات و يارانه براي خريد و معاوضه محصولات لوازم خانگي هوشمند و دوستدار محيط‌زيست (به ويژه طرح‌هاي حمايتي براي بازنشستگان، روستاييان و جوانان) با محصولات قديمي، فرصت خريد لوازم خانگي جديد را براي گروه‌هاي مختلف مصرف‌كنندگان داخلي (تقاضاي داخلي) فراهم مي‌كند. در اين خصوص بخشي از هزينه محصولات جديد را از طريق بازيافت محصولات قديمي تامين مي‌كند.
اعضاي هيات‌علمي موسسه مطالعات و پژوهش‌هاي بازرگاني