مضيف و پذيرايي با قهوه عربي
جانان کاظمی
وقتي صحبت از عربهاي خوزستان ميشود؛ نخستين چيزي كه به ياد آدم ميآيد، مهماننوازي آنهاست. بيشك يكي از دلايل شكلگيري مضيف به معناي محل ضيافت به واسطه روحيه مهماننوازي عربهاست.
سازهاي از جنس ني كه عربها براي پذيرايي از ميهمانانشان خارج از فضاي محل سكونتشان ميسازند و توسط پدر يا پسر بزرگ خانواده اداره ميشود و بنا به اينكه در كدام قسمت خوزستان باشد، سازهاش فرق دارد. اما معمولا مضيفها به شكل چهار ضلعي هستند.
البته در قديم بيشتر خانههاي عربهاي خوزستان مضيف داشتند و ساخت خانه با ني از ويژگي معماري خانههاي خوزستان بوده است. اصل سازه مضيف روي حفاري چالهاي است كه قرار است در آن جانمايي و ساخته شود. تنها افراد خاصي هستند كه ميتوانند مختصات هندسي اين چالهها را تعيين كنند. هر چه چاله موربتر باشد هلالي ستونها و سقف بهتر شكل ميگيرد. پس از كندن چاله و آمادهسازي نيها، به صورتي كه پوسته آنها بايد جدا شود، نوبت به تثبيت ستونها در گودالها ميرسد كه آن را با ملات كاهگل محكم ميكنند و براي هلالي كردنش روي هر ستون دو نفر بالا رفته و آن را شكل ميدهند. تعداد ستونها نيز فرد و از سه تا نوزده ستون ميرسد. پس از گذشت دو روز ملات ستونها خشك ميشود و نوبت به ديوارهها و سقف ميرسد. فضاي داخلي مضيفها با اشيايي چون فرشها و گليمهاي دستباف خانواده كه با نقوش سنتي بافته شدهاند، متكاها براي تكيه زدن به ديوار، منقل، دله و فنجانهاي قهوه آراسته مي شوند. مضيف در ندارد ولي ورودياش بايد رو به قبله باشد و با ارتفاعي كم تا هر كس وارد آن ميشود به احترام كساني كه در آن نشستهاند، خم شود؛ در فرهنگ عربي ادب و احترام به بزرگتر به وضوح به چشم ميخورد.
در مضيف بنايي كه براي مهماننوازي، تصميمگيري افراد قبيله و حتي مراسمهاي مهمي چون خواستگاري، وليمهها و حل و فصل مشكلات قبيله انجام ميشود و حتي اگر فرد بيپناه و در راه ماندهاي به در خانهاي وارد شود بدون هيچ سوال و جوابي او را به مضيف راه ميدهند و پس از سه روز پذيرايي تازه درباره مشكلش از او ميپرسند. نقطه عطف توجه درباره مضيف، ساخت يك مضيف در حياط خانه خانواده حيدري در سوسنگرد بود؛ اتفاقي كه به صورت كاملا خودجوش و فرهنگي شكل گرفت. به گفته گهستوني، مضيف سوسنگرد سالها فعال بود تا اينكه حدود دو تا سه سال بعد، با همكاري وزارت ميراث فرهنگي، دانش مضيفسازي به ثبت ملي رسيد؛ اتفاقي كه باعث شد توجهها دوباره به ظرفيتهاي فرهنگي، گردشگري و آييني مضيف جلب شود. پس از آن، آيينها و كاركردهاي وابسته به مضيف از جمله «قهوهخوري» نيز به عنوان ميراث ناملموس ثبت ملي شد. البته پرونده ثبت جهاني مضيف نيز با اينكه در حال تكميل شدن بود، عراقيها زودتر توانستند اين سازه كه برآمده از زيست عربهاي ايراني است را به نام خود به ثبت جهاني برسانند و بايد اميدوار بود در سالهاي آتي مضيف به عنوان پرونده مشترك ميان ايران و عراق به ثبت جهاني برسد.
پذيرايي با قهوه عربي
مهمانان در مضيف در بدو ورود پس از سلام و احوالپرسي با قهوه عربي پذيرايي ميشوند و پس از قهوه با چاي شيرين و اين بدان معناست كه در زندگي تلخي و شيرينيها مكمل هم هستند. در اين مراسم صرف قهوه عربي، رسم بر اين است كه يكي از مردان قبيله مسووليت پذيرايي را بر عهده ميگيرد و عربها باوري دارند كه زنان نبايد دست به دله بزند «دله قوري است كه قهوه قبلا آماده شده در آن ريخته ميشود.» قهوه عربي همانگونه كه از اسمش برميآيد شيوه آماده شدنش با ساير قهوهها فرق دارد و قهوه عربي تلخ است و به وسيله جز هندي، هل و ميخك در ظرفهاي بزرگ جوشانده ميشود و بعد با دله پذيرايي ميشوند. فردي كه مسووليت پذيرايي قهوه را دارد در بدو امر فنجان قهوه را به دله ميزند و اولين قهوه را براي خودش ميريزد و پس از نوشيدن از ميهمانان پذيرايي ميكند و پذيرايي را از سيد يا بزرگ جمع شروع ميكند. دليل اين امر اين است كه هم از كيفيت قهوه باخبر شود و هم به ميهمانانش اطمينان بدهد كه زهر يا ماده ديگري در قهوه ريخته نشده است. زمان پذيرايي همه بايد چهار زانو يا دو زانو و در حالت احترامآميزي نشسته باشند، چون قهوه عربي تلخ است از اين رو ميزان قهوهاي كه براي هر فرد ريخته ميشود، بسيار كم است. به اشتباه در ميان مردم چنين باوري وجود دارد كه اگر در ميهمانيهاي عربها اعلام نكني تا صبح به تو قهوه ميدهند، اما چنين نيست. در صورت استقبال ميهمانان از قهوه و عدم اعلام تنها سه بار با قهوه پذيرايي ميشوند. از اين رو ميزبان براي پذيرايي به سمت ميهمان خم ميشود و با دست راست قهوه را به سمت ميهمان ميگيرد و ميهمان نيز بايد با دست راست قهوه را بگيرد و با دست راست قهوه را بنوشد و اگر ديگر ميل نداشت بايد فنجان را تكان بدهد وگرنه قهوه دوم و بعد سوم براي او در فنجان ريخته ميشود. اما اگر ميهمان فنجان قهوه اولياي كه براي او ريخته شده را زمين بگذارد، بدان معناست كه ميهمان مشكلي دارد كه تنها به دست ميزبان حل ميشود. بايد به اين نكته توجه كرد كه هنگام پذيرايي قهوه، بين ميزبان و مهمان كلمهاي رد و بدل نميشود و همه مراسم طبق آييني مشخص اجرا ميشود. اگر قهوه دله تمام شود و هنوز ميهماناني مانده باشند كه به آنها قهوه داده نشده ميزبان يك قدم به عقب برميگردد و اين حركت بدان معناست كه نصيب سرنوشت بر اين است كه براي شما قهوه تازهدم بياورم و پس از پر كردن دله دوباره مراسم پذيرايي قهوه ادامه داده ميشود. در سنت مهماننوازي عربها رسم بر اين است كه بايد همه با قهوه پذيرايي شوند؛ حتي اگر كسي ميل به قهوه نداشته باشد بايد از قبل دست راستش را بالا ببرد و از نوشيدن قهوه انصراف بدهد. البته قهوهخوري مراسمي تجملاتي و پر آداب و رسومي است و بايد عرب زبان باشي تا جزييات آن را بداني و شايد از اين مراسم سربلند بيرون بيايي.