نگاهي به نمايش كمدي «مردگان متحرك» نوشته
و كارگرداني اميرعباس نوري‌زاده
اجرايي براي تحمل روزهاي سخت
علي يدالهي
در روزگاري كه سايه‌هاي سنگين اندوه بر ساحتِ زيستِ جمعي گسترده مي‌شود، تئاتر كمدي نه يك سرگرمي ساده كه ضرورتي حياتي براي بقاي روحِ آدمي است. خنده در چنين لحظاتي، كنشي سياسي و روان‌شناختي عليه انفعال است؛ راهي است براي ايستادن در برابرِ آنچه ما را به زانو درمي‌آورد.
تئاتر كمدي به مخاطب اين امكان را مي‌دهد كه از حصارِ تنگِ درد شخصي‌اش بيرون بيايد. وقتي رنج بر صحنه به فرمي خنده‌دار درمي‌آيد، مخاطب نه‌تنها با آن همذات‌پنداري مي‌كند، بلكه از زاويه‌اي جديد به آن مي‌نگرد؛ زاويه‌اي كه در آن، ابعادِ ترسناك درد كوچك و قابل مديريت مي‌شود. در اينجا، خنده ديگر يك فرارِ كودكانه نيست، بلكه يك مكانيسم دفاعي بالغانه و سالم است كه فرد را از انفعالِ ناشي از غم بيرون كشيده و قدرتِ كنشگري دوباره را به او بازمي‌گرداند.
روزهاي سخت، بذر انزوا را در جانِ انسان مي‌كارند؛ گويي هر فرد در جزيره‌اي از اندوه‌هاي ناگفته محبوس است. در اين ميان، سالن تئاتر به مثابه مكاني مقدس، اين ديوارها را فرو مي‌ريزد.«خنده جمعي» كه در فضاي سالن طنين‌انداز مي‌شود، پيامي قدرتمند در خود دارد: «تو در رنجِ خود تنها نيستي». اين لحظه اشتراك، ثابت مي‌كند كه ديگران نيز چون ما دردي مشترك را تجربه مي‌كنند و همين درك متقابل «دردِ مشترك» را به «اميد مشترك» پيوند مي‌زند؛ اميدي كه از دل همين پيوند انساني زاييده مي‌شود.
در چنين بزنگاه‌هايي، هنرمند كمدي نقشي سترگ بر دوش دارد. او دلقكي بي‌درد نيست كه با رقصِ لودگي، به رنج‌ها بي‌اعتنايي كند؛ بلكه رزمنده‌اي است كه با ريسك كردن و نشانه رفتنِ منشأ اندوه، قدرتِ سركوبگرِ غم را در ذهن مخاطب درهم مي‌شكند. هنرمند كمدي با به سخره گرفتنِ ترس‌ها و ناهنجاري‌هايي كه زندگي را به كامِ ما تلخ كرده‌اند، به مخاطب يادآور مي‌شود كه هنوز مي‌توان بر آنچه ما را به بند كشيده است، خنديد؛ و اين خنده، نخستين گام براي بازپس‌گيري آزادي دروني است.
تركيب «ترس» و «خنده» در تئاتر، يكي از پيچيده‌ترين و در عين حال جذاب‌ترين فرم‌هاي نمايشي است. در تئاتر كمدي ـ وحشت ما با يك پارادوكس رواني روبه‌رو هستيم: مغز انسان به‌طور همزمان فرمان «فرار كن» (به دليل ترس) و «بخند» (به دليل شوخي) را دريافت مي‌كند. اين تضاد، نه تنها مخاطب را خسته نمي‌كند، بلكه او را در وضعيتي از «تخليه هيجاني» قرار مي‌دهد كه در هيچ ژانر ديگري تجربه نمي‌شود. اين شب‌ها تئاتر «مردگان متحرك» به نويسندگي و كارگرداني اميرعباس نوري‌زاده و تهيه‌كنندگي مجتبي مهرباني در سينما ايران اجرا مي‌شود.
نمايش «مردگان متحرك» به نويسندگي و كارگرداني اميرعباس نوري‌زاده و تهيه‌كنندگي مجتبي مهرباني، تجربه‌اي موفق در تلفيق ژانرهاي وحشت و كمدي بر صحنه سينما ايران است. اين اثر نمايشي، با درك عميق از روان مخاطب، توانسته است لحظات اوجِ ترس را با ضربه‌هاي كمدي به‌جا و حساب‌شده، تلطيف كند و تجربه‌اي منحصربه‌فرد براي تماشاگر بيافريند.
يكي از برجسته‌ترين نقاط قوت «مردگان متحرك» توانايي آن در خلقِ فضاهاي وهم‌آلود و ترسناك است. كارگردان با استفاده هوشمندانه از نورپردازي، توانسته است سايه‌ها را به بازي گرفته و حسِ تعليق و اضطراب را در تماشاگر برانگيزد. اين ترسِ موقعيتي، بلافاصله و به شكلي غافلگيركننده، با ورودِ عناصر كمدي، تلطيف مي‌شود. اين «چرخش هيجاني» سريع، نه تنها مخاطب را دچار سردرگمي نمي‌كند، بلكه خنده‌اي را كه پس از اوجِ ترس مي‌آيد، به تجربه‌اي سرخوشانه و رها كننده تبديل مي‌كند. گويي اين تئاتر به ما اجازه مي‌دهد در فضايي امن، با ترس‌هايمان بازي كنيم و سپس با خنده، بارِ سنگينِ آنها را از دوش برداريم.
بازي‌ها در اين نمايش، يكي ديگر از نقاط قوت چشمگير آن است. بازيگران، فراتر از نقش خود «بازي» نمي‌كنند؛ آنها در خدمتِ داستان و فرمِ كلي اثر قرار گرفته‌اند.«اندازه» در بازي‌ها، به معناي عدمِ اغراق و پرهيز از «پر بازي‌كردن» است. اين رويكرد، منجر به خلقِ شخصيت‌هايي باورپذير و قابل همذات‌پنداري شده است. نكته حائز اهميت، تقسيم هوشمندانه بارِ كمدي است؛ برخلاف بسياري از آثار كه تمامِ بارِ خنداندن بر دوشِ يك بازيگرِ «كمدين» قرار مي‌گيرد، در «مردگان متحرك» كمدي به شكلي تقسيم‌شده در ميانِ تمامِ بازيگران توزيع شده است. آنها با استفاده از فرمِ «كاريكاتور» و اغراق كنترل شده در حركات و گفتار، همگي به ايجاد فضايي كمدي كمك مي‌كنند و اين امر، اثر را از يكنواختي نجات داده و به آن عمق بيشتري مي‌بخشد.
همه‌چيز به اندازه است؛ كمدي، بازي‌ها، ديالوگ‌ها، موسيقي. در هيچ يك از عناصر نمايش زياده‌گويي نشده. استفاده درست و بجا و در خدمت نمايش از پانتوميم، لال‌بازي، لهجه و شوخي با لهجه كه بسيار دقيق و ظريف انجام شده است.
پرهيز از كليشه‌ها و حفظ چارچوب هنري
«مردگان متحرك» در دو زمينه مهم، از كليشه‌هاي رايج در تئاتر ايران فاصله گرفته است:
۱- پرهيز از زن‌پوشي زننده: استفاده از «زن‌پوش» در بسياري از نمايش‌ها، گاه به شكلي سطحي و حتي زننده، به كار گرفته مي‌شود. اين اثر با پرهيز از اين رويكرد، نشان مي‌دهد كه مي‌توان بدون توسل به چنين ترفندهايي، كمدي موثر و جذابي خلق كرد.
۲- حفظ ديوار چهارم: بازيگران با عدمِ برقراري ارتباط مستقيم با تماشاگر «ديوارِ چهارم» را از ابتدا تا انتهاي نمايش به خوبي حفظ كرده‌اند. اين امر به حفظِ يكپارچگي فضا و غرق‌شدن مخاطب در دنياي نمايش كمك شاياني مي‌كند.
كارگرداني اميرعباس نوري‌زاده، با استفاده درست و اندازه از سايه‌بازي و ويدئو، به غناي بصري اثر افزوده است. صحنه‌ها نه شلوغ و پر از جزييات اضافي هستند و نه ميني‌مال و كم‌مايه؛ بلكه در اندازه‌اي مناسب، به خدمتِ داستان درآمده‌اند. پرهيز از پيچيدگي در متن و ارائه داستاني ساده و سرراست، اين امكان را به تماشاگر مي‌دهد تا بدونِ دغدغه درك لايه‌هاي پيچيده روايي، با نمايش ارتباط برقرار كرده و از تجربه تماشاي آن لذت ببرد.
يكي ديگر از درخشان‌ترين جنبه‌هاي فني در «مردگان متحرك» دقت در استفاده از ابزارهاي كمدي است. نويسندگي و كارگرداني اثر، ميان «كمدي كلامي» و «كمدي موقعيتي» تعادلي مثال‌زدني برقرار كرده است. كمدي در اين نمايش، نه يك عنصرِ مزاحم و جدا از جريان اصلي، بلكه عنصري است كه دقيقا در خدمتِ پيشبردِ درام و تقويت ژانر وحشت طراحي شده است.
اين هارموني تنها در كلمات خلاصه نمي‌شود؛ بلكه «كمدي بدني» نيز به شكلي هوشمندانه در تار و پود نمايش تنيده شده است. بازيگران با درك صحيح از ريتم كلي نمايش، از بدن خود به عنوان ابزاري براي خلق خنده استفاده مي‌كنند. آنها با استفاده از حركاتِ بدن كه كاملا با ضرباهنگ صحنه هم‌گام است، از حالتِ كاريكاتورِ كنترل‌شده بهره مي‌برند تا بدون نياز به لودگي‌هاي بيهوده، مخاطب را به خنده وا دارند. اين هم‌گامي ميانِ كلام، موقعيت و حركت بدن، باعث شده كه خنده‌ها، طبيعي، ارگانيك و منسجم با فضاي ترسناك نمايش باشند و نه صرفا واكنش‌هايي تكه‌تكه و بي‌ربط.
بازي بازيگران حسين شفيعي بسيار روان و پرانرژي و در خدمت نمايش، اميرعباس نوري‌زاده با تيپ‌سازي ساده و اغراق نشده، مهدي آستركي شيرين و ساده و روان بازي مي‌كند و از سكوت بسيار خوب و بجا استفاده كرده. مهدي رحيمي با تيپ خشن اما دوست‌داشتني و لهجه درست و قابل فهم، شهلا محمدي در نقش يك دختر ساده بسيار خوب و روان در كنار ديگر بازيگران بخشي از بار كمدي را به دوش مي‌كشد و ميرنادر مظلومي در نقش يك پيرمرد كه خيلي بزرگ‌تر از سن خود را بازي مي‌كند، خیلي باورپذير و دوست‌داشتني ظاهر شده است.
در مجموع «مردگان متحرك» نمايشي است كه با خلاقيت در فضاسازي، بازي‌هاي حساب‌شده، پرهيز از كليشه‌ها و كارگرداني منسجم، توانسته است ژانرِ كمدي - وحشت را به شكلي موفق بر صحنه به نمايش بگذارد و تجربه‌اي به‌يادماندني را براي مخاطبان رقم زند. اين اثر، گامي ارزشمند در جهت ارتقاي سطحِ كيفي تئاتر كمدي- وحشت در ايران محسوب مي‌شود.
٭ بازيگر، كارگردان و دبير انجمن صنفي تئاتر كمدي تهران