بازار رشت پس از آتش
بازسازي در سايه بينظمي
مهتاب روشني
آتشسوزي دي ماه گذشته در بخشي از بازار تاريخي رشت ميتوانست نقطهاي براي آغاز يك مداخله برنامهريزي شده و مبتني بر اصول حفاظت شهري در اين بافت ارزشمند باشد؛ رخدادي كه در بسياري از شهرهاي تاريخي جهان به فرصتي براي بازنگري در ساختار مديريت، ايمني و مرمت بافتهاي تاريخي تبديل ميشود. با اين حال آنچه اكنون در محدوده آسيبديده مشاهده ميشود، بيش از آنكه بيانگر يك روند منسجم مرمت و بازآفريني باشد، نشانههايي از مداخلات شتاب زده، نبود مديريت يكپارچه و نگراني از آسيب به اصالت كالبدي و تاريخي اين مجموعه را آشكار كرده است. بازارهاي تاريخي در ايران صرفا فضاهايي براي داد و ستد نيستند؛ آنها ساختارهاي پيچيده شهرياند كه طي دههها و گاه سدهها در تعامل ميان اقتصاد محلي، شبكههاي اجتماعي، الگوهاي فضايي و سنتهاي معماري شكل گرفتهاند. بازار تاريخي رشت نيز مجموعهاي از راستهها، سراها، كاروانسراها، تيمچهها و گذرهايي است كه در كنار هم يك نظام فضايي منسجم و تاريخي را شكل دادهاند. اين مجموعه علاوه بر كاركرد اقتصادي، بخشي از حافظه جمعي شهر و يكي از شاخصترين عناصر هويت شهري رشت به شمار ميآيد. از همين رو، آسيب به آن تنها به معناي تخريب چند حجره نيست، بلكه لطمهاي به ساختار تاريخي و هويتي شهر محسوب ميشود. پس از آتشسوزي سال گذشته انتظار ميرفت روند مديريت بحران، ارزيابي خسارت، تثبيت اضطراري و طراحي مداخلات مرمتي در چارچوب يك برنامه مشخص و با مشاركت نهادهاي مسوول انجام شود. در تجربههاي حرفهاي مرمت شهري، چنين فرآيندي معمولا با مستندسازي دقيق محدوده آسيبديده، برداشت كالبدي، ارزيابي سازهاي، تهيه طرح مرمت و تعيين ضوابط اجرايي آغاز ميشود و سپس با نظارت مستمر بر اجراي مداخلات ادامه مييابد. اين مراحل در بافتهاي تاريخي اهميت حياتي دارند، زيرا كوچكترين مداخله غيركارشناسي ميتواند تناسبات فضايي، الگوي مصالح و هويت تاريخي مجموعه را دچار اختلال كند. با اين حال بررسي وضعيت موجود در محدودههاي آسيبديده بازار رشت نشان ميدهد كه روند مداخلات در برخي نقاط با چنين چارچوبي فاصله دارد. تخريبهاي شتاب زده، استفاده از مصالح نامتناسب با بافت تاريخي، تغيير در مقياس برخي فضاها و برهم خوردن نظم كالبدي گذرها ازجمله مواردي است كه درباره آن هشدار داده ميشود. در برخي نقاط، ساختوسازهايي شكل گرفته كه نسبت روشني با الگوي معماري بازار ندارند و حتي در مواردي خط آسمان تاريخي بازار را نيز مخدوش كردهاند؛ موضوعي كه در بافتهاي تاريخي يكي از شاخصهاي مهم كنترل مداخله به شمار ميرود. مساله زماني نگرانكنندهتر ميشود كه برخي عملياتهاي عمراني با استفاده از ماشينآلات سنگين در محدودههايي انجام ميشود كه هنوز عناصر تاريخي ارزشمندي در آن باقي مانده است. فعاليت لودرها در محدوده كاروانسراها و فضاهاي بهجا مانده از دوره قاجار، اگر بدون نظارت دقيق و عمليات دستي مرمتي انجام شود، ميتواند به تخريب بخشهايي از لايههاي تاريخي و ساختارهاي باقيمانده منجر شود؛ لايههايي كه در بسياري از موارد ارزش مستنداتي و تاريخي بالايي دارند. در چنين شرايطي پرسشهاي جدي نيز مطرح ميشود. چرا رسانههاي بومي استان نسبت به آنچه در يكي از مهمترين فضاهاي تاريخي و اقتصادي شهر در حال وقوع است حساسيت بيشتري نشان نميدهند؟ چرا گزارشهاي شفاف و منظم از سوي نهادهاي مسوول درباره روند مرمت و بازسازي منتشر نميشود؟ آيا روند مرمت داراي نظام گزارشگيري روزانه يا هفتگي است و اگر چنين است، چرا نتايج آن دراختيار افكار عمومي و كارشناسان قرار نميگيرد؟ همچنين پرسش مهم ديگر به نقش دستگاه متولي حفاظت از ميراث فرهنگي بازميگردد. در پروژههايي كه در محدودههاي تاريخي انجام ميشود، حضور فعال و مستمر كارشناسان ميراث فرهنگي براي نظارت بر نوع مداخلات، مصالح مصرفي و شيوه اجراي عمليات ضروري است. با اين حال برخي مشاهدات ميداني نشان ميدهد كه حضور اين نهاد در روند جاري چندان پررنگ به نظر نميرسد؛ موضوعي كه خود بر نگرانيها افزوده است. در سوي ديگر، مالكان و بهرهبرداران بازار نيز قرار دارند كه با خسارتهاي اقتصادي ناشي از آتشسوزي مواجه شدهاند و طبيعي است كه خواهان بازگشت سريع به فعاليت اقتصادي باشند. اما در نبود يك نقشه راه روشن، ضوابط اجرايي شفاف و نظام نظارتي موثر، همين شتاب براي بازگشت به شرايط عادي ميتواند به مداخلاتي منجر شود كه در بلندمدت به زيان بافت تاريخي بازار تمام ميشود. بازار تاريخي رشت امروز در نقطهاي حساس قرار دارد؛ نقطهاي كه تصميمها و اقدامات فعلي ميتواند سرنوشت كالبدي و هويتي آن را براي دهههاي آينده تعيين كند. مديريت اين وضعيت نيازمند شكلگيري يك ساختار هماهنگ ميان استانداري گيلان، اداره كل ميراث فرهنگي، شهرداري رشت، اداره كل راه و شهرسازي و ديگر نهادهاي مسوول است؛ ساختاري كه هم سرعت عمل براي حل مشكلات كسبه را داشته باشد و هم دقت حرفهاي لازم براي حفاظت از يكي از مهمترين ميراثهاي شهري شمال كشور. آنچه درنهايت اهميت دارد اين است كه بازسازي بازار تاريخي رشت نبايد صرفا به بازگرداندن فعاليت اقتصادي محدود شود. اين فرآيند بايد به گونهاي هدايت شود كه هم حيات اقتصادي بازار تداوم يابد و هم اصالت تاريخي و هويت كالبدي آن براي نسلهاي آينده حفظ شود؛ هدفي كه تنها با مديريت شفاف، نظارت دقيق و مشاركت جدي جامعه تخصصي و رسانهها قابل تحقق است.