اردوغان هديه متعارف يا غيرمتعارف
محمود فاضلي
سي وششمين نشست ناتو با حضور 32 كشور عضو با محوريت تقويت همكاريهاي دفاعي و امنيتي ميان اعضاي ائتلاف تحت شديدترين تدابير امنيتي برگزار شد. تركيه اخيرا فرودگاهي كاملا نوسازيشده را براي پذيرايي از هياتهاي خارجي اين اجلاس افتتاح كرد. گستردهترين تدابير امنيتي سالهاي اخير براي اين اجلاس به اجرا گذاشته شد و حدود ۷۰ هزار نيروي امنيتي در پايتخت مستقر شدند.
آنكارا محدوديتهاي گسترده امنيتي و ترافيكي اعمال كرد و مسيرهاي منتهي به كاخ رياستجمهوري، محل برگزاري اجلاس، هتلهاي محل اقامت هياتها و مسير حركت كاروانهاي ديپلماتيك را مسدود كرد. از ۲۸ ژوئن تا ۱۰ جولاي هرگونه تجمع، راهپيمايي، نشست خبري، برپايي چادر، نصب بنر و برگزاري مراسم عمومي در سطح شهر ممنوع شد و كنسرتها، جشنوارهها و ديگر برنامههاي بزرگ لغو شدند. كارمندان دولت در آنكارا نيز از ۶ تا ۱۲ جولاي به مرخصي اداري اجباري فرستاده شدند تا فشار ترافيكي و امنيتي كاهش يابد.
رهبران كشورهاي عضو ناتو در اين اجلاس درباره جنگ اوكراين، تحولات خاورميانه و افزايش بودجه دفاعي كشورهاي عضو، گفتوگو كردند. پيشبيني ميشود كه مجموع هزينههاي نظامي اعضاي اين پيمان در سال ۲۰۲۶ به بيش از ۱.۸ تريليون دلار برسد كه حدود ۱۱درصد بيشتر از هزينه ۱.۶۳ تريليون دلاري اين پيمان در سال ۲۰۲۵ است. اروپاييها افزايش «بسيار شديدي» در هزينههاي دفاعي خود داشتند كه بخشي از آن بهدليل هراس از روسيه از زمان حمله مسكو به اوكراين است.
اين اجلاس در شرايطي برگزار شد كه جنگهاي منطقهاي و ترديدها درباره تعهدات امنيتي امريكا، هم تركيه و اعضاي ناتو را بهسمت روابطي عملگرايانهتر در حوزه دفاعي سوق داده است. موقعيت ژئوپليتيكي تركيه، قدرت نظامي اين كشور و رشد سريع صنايع دفاعي آن، اهميت بيشتري براي اروپا درپي داشته است.اردوغان در حاشيه نشست سران ناتو در آنكارا، به تمامي رهبران حاضر يك سلاح كمري ساخت تركيه كه نام شخصي آنان روي بدنه آن حكشده، هديه داد. علاوه بر سلاح، يك جعبه مهمات واقعي نيز به هر يك از مهمانان اهدا شد. حتي رييسجمهور تركيه يادداشتي امضا كرده بود كه محدوديتهاي صادراتي تركيه براي انتقال اين هديه را لغو ميكرد. اين هديه حواشي زيادي ايجاد كرد و باعث سردرگمي تيمهاي امنيتي و ايجاد چالشهاي حقوقي براي انتقال سلاح به كشورهاي مختلف شد. هديهاي كه مقامات حاضر در اين اجلاس را غافلگير كرد.
اگرچه تبادل هدايا ميان رهبران جهان در نشستهاي بينالمللي امري رايج است و بيشتر كشورها از صنايع دستي يا محصولات فرهنگي يا حتي كشاورزي خود در اين زمينه استفاده ميكنند، اما هديهاي شامل يك سلاح گرم عملياتي و مهمات واقعي، اقدامي كمسابقه محسوب ميشود؛ هديهاي كه به جاي يك يادگاري تشريفاتي، چالشهاي امنيتي و حقوقي براي دريافتكنندگان آن ايجاد كرد. چند تن از مقامات عضو ناتو اين هديه را «بسيار غيرمعمول» توصيف كردند و همين موضوع باعث ايجاد صحنههايي عجيب و دردسرهاي فراوان براي تيمهاي حفاظتي هياتهاي مختلف شد. قوانين بسياري از كشورها درباره حمل و انتقال سلاح گرم بسيار سختگيرانه است.
«كيير استارمر»، نخستوزير انگليس پس از بازگشت نتوانست اين هديه را وارد اين كشور كند و اين هديه در نهايت بهدليل محدوديتهاي قانوني، در تركيه باقي ماند تا از رده خارج شود. طبق قوانين اين كشور، واردات و نگهداري اسلحه كمري بهشدت محدود است و پس از كشتار مدرسه ابتدايي شهر دانبلين در سال ۱۹۹۶، مالكيت خصوصي بسياري از سلاحهاي كمري ممنوع شده است. در نتيجه، اين سلاح در آنكارا باقي ماند تا توسط مقامهاي بريتانيايي از حالت عملياتي خارج شود و ديگر قابليت شليك نداشته باشد.
مقامات آلمان اسلحه اهدايي به صدراعظم اين كشور را به عنوان هديه رسمي دولتي ثبت كردند و آن را براي طي مراحل قانوني به سفارت آلمان در آنكارا تحويل دادند. دفتر پدرو سانچز، نخستوزير اسپانيا نيز تاييد كرد كه مدلهاي مشابهي از اين اسلحه جنگي با حك شدن نام هر يك از رهبران، به تمامي سران شركتكننده در اين اجلاس اهدا شده است. نخستوزير بلژيك نيز اين هديه را دريافت كرد. پس از باز كردن بسته، بلژيكيها متوجه شدند كه داخل آن يك اسلحه بههمراه مهمات قرار دارد. اين سلاح بلافاصله به پليس فرودگاه تحويل داده شد تا در گاوصندوق امن نگهداري و مراحل قانوني مربوط به آن انجام شود.
«پتر ماگيار»، نخستوزير مجارستان نيز مدعي شد: «هديهاي غيرعادي از رييسجمهور اردوغان در اجلاس ناتو دريافت كرده كه يك اسلحه مگنوم به همراه مهمات است كه نام من روي آن حك شده است.» نخستوزير كانادا، اين اسلحه را با خود به كشورش برده، اما مهمات آن را در تركيه باقي گذاشت. دفتر نخستوزير سوئد نيز اعلام كرد اين سلاح تنها پس از طي همه تشريفات و مقررات قانوني به سوئد منتقل خواهد شد.
اسلحه اهدايي به «كارول ناوروتسكي»، رييسجمهور لهستان نيز با رعايت تدابير شديد امنيتي به مقصد رسيد. اين حساسيت بيدليل نبود. در دسامبر ۲۰۲۲، فرمانده پليس لهستان يك نارنجكانداز ضدتانك را كه به عنوان هديه از اوكراين دريافت كرده بود، به دفتر خود برد؛ اما اين سلاح بهطور ناگهاني منفجر شد، خود او را مجروح كرد و خسارت زيادي به ساختمان فرماندهي پليس ورشو وارد آورد.
بيشك اقدام اردوغان بيش از آنكه يك هديه تشريفاتي باشد، پيامي نمادين در نمايش توانمنديهاي صنعت دفاعي تركيه و تلاش آنكارا براي پررنگتر كردن جايگاه خود در بازار جهاني تسليحات است. اين اقدام، صنايع دفاعي تركيه را كه اكنون به ابزاري كليدي در سياست خارجي و صادرات اين كشور تبديل شده، معرفي ميكند. بر اساس دادههاي موسسه بينالمللي پژوهشهاي صلح استكهلم( SIPRI ) هزينههاي نظامي تركيه در سال ۲۰۲۵ به حدود ۳۰ ميليارد دلار رسيد كه نسبت به سال قبل ۷.۲ درصد افزايش داشته و اين كشور را به هجدهمين هزينهكننده بزرگ نظامي جهان تبديل كرده است. همچنين صادرات صنايع دفاعي تركيه در دوره ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ نسبت به پنج سال قبل از آن، ۱۲۲ درصد افزايش يافته است.