«اعتماد» در گفتوگو با مرتضي مكي بررسي میکند
قمار ترامپ با كارت تنشزايي
تنگه هرمز به مهمترين ميدان رقابت تهران و واشنگتن تبديل شده و امريكا با تلاش براي تغيير ترتيبات اين آبراه، به دنبال كاهش اهرم راهبردي ايران است؛ در مقابل، تهران تلاش دارد با حفظ كنترل خود بر هرمز، هزينه فشارهاي امريكا را افزايش دهد. در چنين چارچوبي گسترش بحران از هرمز به بابالمندب ميتواند دامنه تنشهاي منطقهاي را افزايش دهد، اما تداوم اين وضعيت در بلندمدت ممكن است به فرسايش توان اقتصادي و اجتماعي ايران و شكلگيري ائتلافهاي بيشتر عليه تهران منجر شود. ازهمين رو تنها مسير خروج از بحران، بازگشت به چارچوب تفاهم اسلامآباد و فعال شدن ديپلماسي است؛ چراكه ادامه رويارويي محدود و فرسايشي ميتواند منافع همه طرفها، ازجمله امنيت انرژي جهاني را تهديد كند. درحاليكه بازگشت تهران و واشنگتن به رويارويي نظامي آنهم به دليل بدعهديهاي امريكا، تنگه هرمز بار ديگر به كانون تازهترين بحران امنيتي جهان تبديل شده و از همين رو پرسشها درباره آينده اين رويارويي، سرنوشت ديپلماسي و پيامدهاي منطقهاي آن افزايش يافته است. در همين زمينه، روزنامه اعتماد تلاش كرده تا در گفتوگو با مرتضي مكي، كارشناس ارشد سياست خارجي ابعاد راهبردي تشديد تنشها، محاسبات بازيگران منطقهاي و چشمانداز مسير پيشرو را بررسي كند. مرتضي مكي، كارشناس مسائل بينالملل، در پاسخ به پرسش «اعتماد» درباره وضعيت تازه تنشها ميان ايران و امريكا و نقش تنگه هرمز در اين روند، گفت: جمهوري اسلامي ايران پس از جنگ ۴۰ روزه، استراتژي جديدي در پيش گرفته و با اعمال كنترل و نظارت بر اين آبراه اعلام كرده است تنها ايران و عمان ميتوانند درباره چگونگي تردد از آن تصميمگيري كنند، از همين رو طي چهار تا پنج ماه گذشته، به ويژه در دوره آتشبس، تهران تلاش كرده با هماهنگي و گفتوگوهاي مداوم با مقامات عماني به چارچوبي براي نظارت بر هرمز دست پيدا كند و رفتوآمدهاي متعددي ميان مسوولان دو كشور انجام شده تا چنين توافقي حاصل شود. اين كارشناس روابط بينالملل، در توضيح جايگاه تنگه هرمز در تفاهمنامه اسلامآباد ميان ايران و امريكا، يادآور شد: يكي از بندهاي اين تفاهمنامه به طور مشخص به چگونگي تردد كشتيها از هرمز اشاره دارد و از ايران ميخواهد اقداماتي براي بازگرداندن وضعيت به پيش از جنگ ۴۰ روزه انجام دهد؛ به اين معنا كه عبور و مرور تجاري با ترتيبات مشخصي از سر گرفته شود. او با اشاره به ابتكار دولت عمان براي ايجاد «كريدور عماني» و عبور كشتيها از مسير سواحل اين كشور، ادامه داد: حمايت امريكا از اين طرح، در عمل، تلاشي براي كمرنگ كردن اهرم هرمز در دست ايران و تداوم كنترل اين آبراه ازسوي واشنگتن و همپيمانانش بوده است؛ طرحي كه تهران آن را رد كرده و سكوت نسبي مسقط نيز نشان ميدهد عمان همچنان زير فشار امريكا رفتار ميكند و موضوع هرمز و تنش ميان ايران و امريكا وارد فاز تعقيبي شده كه در آن دوطرف با اقدامات نظامي محدود ميكوشند توازن قوا را به نفع خود سنگينتر كنند. مرتضي مكي در بخش ديگري از گفتوگو، درباره ادعاي اخير دونالد ترامپ مبني بر اينكه توانسته تنگه هرمز را «به دست بگيرد» و بر آن كنترل داشته باشد، با اشاره به اينكه گزارشهاي داخلي اين ادعا را رد كردهاند، گفت: اين موضع را بايد در چارچوب چالش واشنگتن با سياست ايران در كنترل و بسته نگهداشتن هرمز تحليل كرد؛ به اين معنا كه امريكا ميكوشد با چنين ادعايي، كنترل تنگه را به نام خود ثبت كند و سياست تهران را به چالش بكشد و به احتمال زياد قصد دارد اقدامات بعدي خود در جهت تنشآفريني بيشتر در هرمز را از اين طريق توجيه و مشروعيتبخشي كند. او با اشاره به سابقه مواضع ترامپ افزود: رييسجمهور امريكا همواره تلاش كرده از هر رويداد و حادثه كوچكي براي خود دستاوردسازي كند و در عين حال سياستهاي متناقضي اتخاذ كرده است؛ بنابراين با تجربه رفتار امريكا بايد سناريوهاي مختلف را مدنظر قرار داد، زيرا چنين مواضعي مسير نزديك شدن مواضع تهران و واشنگتن را دشوارتر ميكند و اين پيام را به ايران ميدهد كه بايد با آمادگي بيشتري در برابر هرگونه اقدام نظامي امريكا و واكنشهايي كه ميتواند بهدنبال داشته باشد، آماده پاسخ باشد. اين كارشناس مسائل منطقهاي در پاسخ به پرسشي درباره افزايش تنشها در يمن و درگيريهاي شديد ميان حوثيها و نظاميان سعودي در صنعا نيز خاطرنشان كرد: اين تحولات را ميتوان تا حدي بخشي از «حمله سياسي و راهبردي» جمهوري اسلامي ايران تلقي كرد؛ انتظاري وجود دارد كه جنگ در منطقه، از غزه تا يمن، بايد به نقطهاي برسد كه پايان پيدا كند و نوعي رفع محاصره رخ دهد، هرچند ممكن است اين پايان در كوتاهمدت رقم نخورد. مكي تاكيد كرد: باتوجه به افزايش تنشآفريني امريكاييها در هرمز و تلاش براي جلوگيري از كنترل ايران بر اين تنگه، تحولات يمن ميتواند به عنوان اقدامي در جهت طرح احتمال بسته شدن تنگه بابالمندب مطرح شود؛ به عنوان يك گزينه و هشدار براي نشان دادن اينكه اگر تنش در هرمز بالا برود، دامنه بحران ممكن است به بابالمندب كشيده شود و ابعاد بحران را بهمراتب گستردهتر كند. اين كارشناس بينالملل درباره نقش ايران و حوثيها در اين صحنه افزود: جمهوري اسلامي به دنبال آن است كه باتوجه به روند نقشآفرينياش در منطقه خليجفارس و درياي عمان، از حقوق و مطالبات حوثيهاي يمن به نوعي حمايت شود؛ اين حمايت هم در چارچوب مقاومت قابل تبيين است و هم وجهي هشداردهنده به كشورهاي منطقه، به ويژه عربستان و امريكا، درباره پيامدهاي افزايش تنش و جنگ در سطح منطقه دارد. او با تاكيد بر همين نكات گفت كه ميتوان انتظار داشت و پيشبيني كرد كه اگر تنش در هرمز به طور محسوسي افزايش پيدا كند و امريكا فشار خود را بر جمهوري اسلامي افزايش دهد، ممكن است جبهه جديدي در بابالمندب شكل بگيرد؛ جبههاي كه به عنوان يكي از اهرمهاي فشار ايران و حوثيهاي يمن بر كشورهاي منطقه و امريكا ميتواند فعالتر شود و قوت بگيرد. اين كارشناس مسائل امريكا و اروپا در پاسخ به سوال ديگر «اعتماد» درباره نقش روسيه و چين در تحولات هرمز نيز خاطرنشان كرد: باتوجه به اينكه چين بهطور مشخص از اين شاهراه براي صادرات نفت خود استفاده ميكند، وضعيت بسيار پيچيده است. از همين رو در آخرين موضعگيري، روسيه و چين درخصوص پيشنهاد امارات درباره ترتيبات هرمز در برابر ابوظبي ايستادند و اين پيشنهاد را رد كردند؛ آنها اعلام كردند بايد ابتكار عملهايي در جهت كمك به حل مساله از مسير تهران و گفتوگو با همه طرفها مطرح شود، نه طرحهايي كه ايران را دور بزند. مكي اين موضع را سيگنالي مهم و قابلتوجه دانست كه نشان ميدهد اين كشورها، باوجود معادلات سياسي و امنيتي و رقابتهاي شديد با امريكا و غرب، تلاش ميكنند همچنان در محور ايران باقي بمانند و با روايتهاي ضدايراني درباره هرمز همراهي نكنند. مكي در عين حال خاطرنشان كرد: اين همراهي نيز سقف و حدود خود را دارد؛ گفته ميشود چينيها نسبت به كنترل مستقيم يا دريافت عوارض از تردد كشتيها در هرمز موافقتي ندارند، هر چند موضع رسمي روشني از جانب پكن اعلام نشده و باتوجه به جنگي كه روسيه در اوكراين درگير آن است و سياستهاي سختگيرانهاي كه امريكا در قبال چين اتخاذ كرده، بعيد به نظر ميرسد اين دو قدرت در شرايط فعلي مواضعي اتخاذ كنند كه موجب تضعيف ايران در برابر فشارهاي امريكا و متحدانش شود. اين كارشناس درباره چشمانداز رسيدن به توافقي ميان تهران و واشنگتن پيرامون كاهش تنشها در هرمز و ساير مسائل مورداختلاف، با تاكيد بر پيچيدگي شرايط فعلي نيز يادآور شد كه دو كشور در وضعيت سختي قرار دارند و باتوجه به خواستهها و مطالبات حداكثري امريكا درخصوص نحوه تردد كشتيها از هرمز، رسيدن به يك راهحل بينالمللي مشترك با واشنگتن آسان نيست. او توضيح داد: نوع اقداماتي كه امريكا در هدف قرار دادن مراكز اقتصادي و نظامي جمهوري اسلامي در سواحل جنوبي خليجفارس و درياي عمان انجام ميدهد، نشان ميدهد: واشنگتن به دنبال يك عمليات نسبتا محدود و اثرگذار است؛ عملياتي كه با ضربه زدن به پايگاههاي نظامي و زيرساختهاي اقتصادي در جنوب، ايران را بيشتر زير فشار اقتصادي قرار دهد و از اين طريق تهران را به توافقي وادار كند كه منافع امريكا را تامين ميكند. اين كارشناس مسائل اروپا و امريكا، در ادامه افزود: جمهوري اسلامي در پاسخ به اين اقدامات، مراكز نظامي امريكا را در چند كشور منطقه هدف قرار داده تا نشان دهد قصد ندارد موضوع تنگه هرمز را به حاشيه ببرد يا نزاع بر سر كنترل اين آبراه را از دست بدهد و تحت فشار واشنگتن به وضعيت «پس از جنگ» بازگردد. مكي با اشاره به اعلام بسته بودن هرمز ازسوي تهران گفت: ايران تلاش ميكند از اين طريق هزينه اقدامات نظامي امريكا را در سطح منطقه هم براي كشورهاي همسايه و هم براي خريداران جهاني انرژي بالا ببرد و روشن سازد هر ماجراجويي نظامي ميتواند تبعاتي فراتر از جغرافياي ايران داشته باشد. با اين حال، بهزعم او هنوز هيچ نشانه روشني كه نشان دهد واشنگتن آماده بازگشت به اجراي تفاهمنامه و كاهش تنشهاست، ديده نميشود و به نظر ميرسد امريكا در پي آن است كه نوعي اجماع منطقهاي و جهاني عليه ايران ايجاد كند و تهران را به عنوان مخل آزادي تردد كشتيها در هرمز معرفي كند؛ روندي كه اگر طولاني شود، ميتواند در بلندمدت پيامدهاي منفي قابلتوجهي براي ايران داشته باشد. مرتضي مكي، در پاسخ به پرسش پاياني «اعتماد» درباره متغير رژيم صهيونيستي و نقش لابيهاي يهودي و امريكايي در فرآيند گفتوگوهاي ايران و امريكا، اين متغير را بسيار مهم و تاثيرگذار توصيف كرد و گفت: هر زمان كه تنش و جنگ ميان دوطرف اوج گرفته، رژيم صهيونيستي تلاش كرده بر آتش جنگ بيفزايد، زيرا منافعش در اين است كه ايران و امريكا را از مذاكره و توافق دور نگه دارد و از هر فرصت براي اين هدف استفاده ميكند. او با اشاره به محاسبات انتخاباتي نتانياهو افزود: ممكن است نخستوزير اسراييل نخواهد مستقيما وارد جنگي گسترده شود، اما در عين حال ايران اعلام كرده اگر امريكاييها تخريب زيرساختهاي اين كشور را ادامه دهند، بسياري از پاسخهاي تهران «مدفون نخواهد ماند» و محدود نخواهد بود؛ با وجود اين، رژيم صهيونيستي همچنان بر تنش ميافزايد و از اهرم انتظار به عنوان ابزاري كارآمد استفاده ميكند تا فضاي نااطميناني و فشار را حفظ كند.