ضرورت اصلاح ساختار زنجیره تامین کالاهای اساسی
باید بررسی کرد چرا عده ای تحریم را نعمت می دانند
گروه اقتصادي
اقتصاد ايران در سالهاي اخير بيش از هر زمان ديگري با آزمون «تابآوري» روبهرو شده است؛ آزموني كه اين روزها در حوزه تأمين كالاهاي اساسي بيش از پيش مورد توجه سياستگذاران و كارشناسان اقتصادي است. تابآوري كه نيازمند مجموعهاي از تصميمهاي هماهنگ در حوزه حكمراني، تجارت، توليد و مديريت منابع است. در اين چارچوب، تنوعبخشي به كريدورهاي تجاري، كاهش وابستگي به مسيرهاي محدود تأمين كالا، حمايت موثر از توليد داخلي، هدايت سرمايهها از بازارهاي غيرمولد به بخش توليد، بهرهگيري از ظرفيت توافقهاي تجاري منطقهاي، مقابله موثر با فساد، بازنگري در برخي سياستهاي اقتصادي و تقويت نهادهاي كارشناسي، به عنوان حلقههاي بههمپيوسته يك زنجيره است. البته از نگاه تحليلگران اقتصادي، بدون صورتبندي دقيق مسائل و تبديل چالشهاي پيچيده به راهكارهاي اجرايي، امكان تصميمگيري موثر و حل پايدار مشكلات وجود ندارد؛ از همين رو، استفاده از فناوريهاي نوين، از جمله هوش مصنوعي، براي تحليل مسائل و تدوين بستههاي كارشناسي نيز به عنوان يكي از رويكردهاي پيشنهادي كارشناسان اقتصادي است. نگاهي كه در جديدترين نشست بنياد اميد ايرانيان نيز دنبال شد. در اين نشست محمدصادق مشايخ، رييس كميسيون توسعه بازرگاني بنياد اميد ايرانيان، با انتقاد از برخي سياستهاي اقتصادي كشور، سوءمديريت را مهمترين چالش امروز اقتصاد ايران دانست و بر ضرورت اصلاح اولويتهاي حكمراني تأكيد كرد. او سپس با مرور تجربياتش گفت: تا زماني كه مشكلات ساختاري اقتصاد برطرف نشود، دستيابي به توسعه صادرات امكانپذير نيست. نميتوان با وجود منافذ و نارساييهاي متعدد، انتظار جهش اقتصادي داشت. اگر زيرساختهاي اقتصاد، توليد و صنعت اصلاح نشود، صادرات نيز شكل نخواهد گرفت. به گفته وي، در شرايطي كه كشور با مشكلاتي مانند كمبود دارو، ضعف زيرساختها و فشارهاي اقتصادي بر اقشار آسيبپذير روبهرو است، لازم است اولويتهاي هزينهكرد منابع عمومي مورد بازنگري قرار گيرد. محمدصادق مشايخ در بخش ديگري از سخنان با اشاره به واردات برخي كالاهاي مصرفي، اين روند را نشانه ضعف در مديريت منابع ارزي دانست و گفت: در شرايطي كه كشور با نيازهاي اساسي از جمله دارو مواجه است، بايد اولويت تخصيص منابع ارزي به كالاهاي ضروري باشد. او در پايان، «سوءمديريت» را مهمترين مساله كشور عنوان كرد و با اشاره به وضعيت آموزشوپرورش و افزايش آسيبهاي اجتماعي در مدارس، خواستار توجه جديتر مسوولان به مسائل نسل جوان شد.
صورت مساله چيست؟
عابد مشايخ، دبير كميسيون توسعه بازرگاني بنياد اميد ايرانيان، با اشاره به ضرورت تأمين كالاهاي اساسي در شرايط تحريمي، گفت: «يكي از راهكارهاي اصلي، استفاده از كريدورهاي جديد و انعقاد قراردادهاي تازه براي تسهيل واردات كالاهاي اساسي و راهبردي است. يكي از اين روشها، قراردادهاي تجارت ترجيحي (PTA) بود كه امكان واردات كالا را با سهولت بيشتري فراهم ميكند.» او افزود: «از پاييز ۱۴۰۳، در كارگروههاي تخصصي ستاد تنظيم بازار، پيشنهاد حذف تعرفههاي تبادل كالا با كشورهاي همسايه و حركت به سمت انعقاد قراردادهاي تجارت آزاد (FTA) را به دولت ارايه كرديم تا مسير مبادلات كالا تسهيل شود.» عابد مشايخ ادامه داد: «در همين راستا، قراردادهاي اقتصادي با اتحاديه اقتصادي اوراسيا، بهويژه با پيگيريهاي دكتر عارف، زمينه مناسبي براي تسهيل واردات كالاهاي اساسي در شرايط تحريمي ايجاد كرد و موجب شد بحران تأمين كالاهاي راهبردي در دولت چهاردهم، برخلاف برخي دورههاي گذشته، تا حد زيادي كنترل شود.» دبير كميسيون توسعه بازرگاني بنياد اميد ايرانيان با اشاره به وضعيت ذخاير كالاهاي اساسي در سال ۱۴۰۴ اظهار كرد: «پس از تحولات اخير، بهويژه از بهمنماه، گزارشهاي وزارت جهاد كشاورزي و وزارت صنعت، معدن و تجارت از كاهش ذخاير كالاهاي اساسي و راهبردي حكايت داشت. گزارشهاي مربوط به برنج، روغن، غلات و نهادههاي دامي نشان ميداد كه ذخاير كشور ممكن است تنها تا فروردينماه پاسخگو باشد و اين موضوع نگرانكننده بود.» او با تشريح مسيرهاي واردات كالاهاي اساسي گفت: «كريدور شمالي از مسير قزاقستان، تركمنستان و خطوط ريلي، يكي از مسيرهاي موثر براي تأمين كالاهاي اساسي بوده است. شاخه غربي نيز از طريق مرز بيلهسوار و جمهوري آذربايجان نقش مهمي در واردات كالا داشته و تاكنون تا حد زيادي حفظ شده است. همچنين بخشي از واردات، حدود ۱۱ تا ۲۰ درصد، از مسير تركيه انجام ميشود.» عابد مشايخ افزود: «در حال حاضر، مهمترين چالش در تأمين كالاهاي اساسي، مسيرهاي جنوبي كشور است كه از طريق عمان انجام ميشود و با مشكلات جديدي مواجه شده است؛ موضوعي كه موجب محدوديت در ذخاير كالاهاي اساسي شده است.» او تأكيد كرد: «يكي از مهمترين محورهاي اين نشست، بررسي راهكارهاي افزايش تابآوري كريدورها و شبكههاي واردات كالاهاي اساسي و راهبردي است تا بتوان امنيت اين مسيرها را حفظ و با استفاده از روشهاي نوين، واردات كالاهاي اساسي را تسهيل كرد. جمعبندي اين پيشنهادها براي ارايه به دفتر معاون اول رييسجمهور تهيه خواهد شد.» دبير كميسيون توسعه بازرگاني بنياد اميد ايرانيان در ادامه با اشاره به شاخص مديران خريد (PMI) گفت: «شاخص PMI همچنان زير عدد ۵۰ قرار دارد كه نشاندهنده تداوم ركود در بازار است. گزارشهاي شركتها نيز حاكي از آن است كه بازگشت سرمايه و سودآوري همچنان پايين بوده و اين وضعيت، بيانگر ركود در بخشهاي مختلف اقتصاد است.» او افزود: «بخشي از اين مشكلات ناشي از شرايط خارجي و بخشي ديگر حاصل نااطميناني در بازار داخلي است.»
راههاي افزايش تابآوري
محمد طاهر آهنگري، يكي از اعضای كميسيون توسعه بازرگاني بنياد اميد ايرانيان، با اشاره به ضرورت اصلاح ساختار زنجيره تأمين كالاهاي اساسي، گفت: «ابتدا بايد ريشه مشكلات را برطرف كنيم و سپس به سراغ جمعآوري محصول برويم. تا زماني كه موانع اصلي برطرف نشود، دستيابي به نتيجه مطلوب امكانپذير نيست.» او در پاسخ به پرسش درباره راهكارهاي افزايش تابآوري زنجيره تأمين كالاهاي اساسي، اظهار كرد: «نخستين راهكار، متنوعسازي منابع تأمين است. متأسفانه منابع تأمين ما به چند كشور محدود شده، در حالي كه نبايد به يك يا چند كشور و حتي يك كريدور وابسته باشيم.» آهنگري افزود: «موضوع ديگر، توسعه كريدورهاي تجاري است. اين ظرفيت سالها مورد غفلت قرار گرفته بود، اما پس از جنگ اخير، فعالتر شد و نشان داد كه ميتواند با سرمايهگذاري نه چندان بالا، بهصورت ايمن و مستمر، دستكم ۱۵درصد از بار تجاري كشور را جابهجا كند. توسعه مسيرهاي ريلي نيز بايد با جديت دنبال شود.» او با تأكيد بر لزوم تنوعبخشي به تأمينكنندگان كالاهاي اساسي گفت: «در گذشته، به دليل رانتهاي موجود، ارز بيشتر در اختيار افراد خاص قرار ميگرفت. در حالي كه بايد تعداد تأمينكنندگان افزايش يابد تا رقابت شكل بگيرد. ممكن است يك فعال اقتصادي توان واردات ۱۰ كشتي كالا را نداشته باشد، اما بتواند يك كشتي وارد كند و با افزايش تعداد واردكنندگان، رقابت و شفافيت بيشتر خواهد شد.» عضو كميسيون توسعه بازرگاني بنياد اميد ايرانيان با اشاره به ظرفيت نگهداري كالاهاي اساسي اظهار كرد: «كشور از نظر انبارهاي استاندارد با محدوديت مواجه است. همچنين نبايد ذخاير راهبردي در يك نقطه متمركز شوند، زيرا در شرايط بحراني ممكن است با يك حمله از دسترس خارج شوند. توزيع و پراكندگي ذخاير، امنيت آنها را افزايش ميدهد.» او ادامه داد: «يكي از مهمترين راهكارهاي افزايش تابآوري، تقويت توليد داخلي است. اين موضوع نبايد در حد شعار باقي بماند و نيازمند سازوكارهايي مانند مشوقهاي مالياتي، كاهش ماليات توليدكنندگان و حمايت واقعي از بخش توليد است.» آهنگري با اشاره به مشكلات توليدكنندگان گفت: «هزينه نهادهها، كود، سم و ساير اقلام مورد نياز توليد بهقدري افزايش يافته كه حاشيه سود توليدكننده بسيار ناچيز شده و بسياري از توليدكنندگان براي ادامه فعاليت ناچار به دريافت وام يا استقراض هستند. در حالي كه بايد انگيزه و توان مالي آنها براي ادامه توليد تقويت شود.» او همچنين بر ضرورت استفاده از سامانههاي هوشمند براي مديريت زنجيره تأمين تأكيد كرد و گفت: «امروز ابزارهاي لازم براي پايش آنلاين انبارها، شبكه توزيع و موجودي كالا در داخل كشور وجود دارد و بايد از اين ظرفيت براي رصد مستمر بازار استفاده شود.» عضو كميسيون توسعه بازرگاني بنياد اميد ايرانيان با اشاره به مشكلات زيرساختي در شبكه توزيع افزود: «بخشي از زيرساختهاي توزيع به دليل پرداخت نشدن مطالبات از سوي دولت با مشكل مواجه شده و همين موضوع موجب كاهش مشاركت فعالان اين حوزه شده است.» او درباره هدايت سرمايهها به سمت توليد اظهار كرد: «در شرايط فعلي، بسياري از مردم براي حفظ ارزش سرمايه خود به بازارهايي مانند طلا، ارز و مسكن روي ميآورند، در حالي كه ميتوان با طراحي صندوقهاي سرمايهگذاري داراي سود تضمينشده و ضمانتهاي معتبر، سرمايههاي خرد را به سمت توليد هدايت كرد. اين تجربه در بازار سرمايه نيز نتايج قابل قبولي داشته است.» آهنگري تأكيد كرد: «در سياستگذاري بايد كل زنجيره توليد، فرآوري، حملونقل و توزيع بهصورت يكپارچه ديده شود. اگر هر بخش بهصورت جداگانه بررسي شود، ممكن است يك حلقه سود و حلقه ديگر زيان كند، اما نگاه زنجيرهاي ميتواند در نهايت به سودآوري كل مجموعه منجر شود.» او در پايان با انتقاد از نحوه اخذ ماليات از واحدهاي توليدي گفت: «با وجود ركود سال گذشته، همچنان مالياتهاي سنگيني براي واحدهاي توليدي صادر ميشود. بسياري از شركتها فعاليت موثري نداشتهاند، اما همچنان بايد براي حل مشكلات مالياتي و بيمهاي خود پيگيري و مراجعه كنند. اين روند نيازمند اصلاح جدي است.»
تحريم فرصت نيست
فيضالله عربسرخي، عضو كميسيون توسعه بازرگاني بنياد اميد ايرانيان، با تأكيد بر اهميت هدفگذاري صحيح در سياستگذاري كشور گفت: «اگر هدفگذاريها درست نباشد، هرچقدر هم تلاش كنيم، از هدف اصلي دورتر خواهيم شد. هيچ كشوري بدون همكاري با ساير كشورها توسعه پيدا نميكند؛ حتي امريكا نيز بدون همكاري با چين قادر به توسعه نيست. بنابراين، اگر سياست كشور در حوزه روابط بينالملل اصلاح نشود، بسياري از مباحثي كه مطرح ميكنيم به نتيجه نخواهد رسيد.» او با اشاره به موضوع فساد اقتصادي اظهار كرد: «همه بر اهميت مبارزه با فساد تأكيد دارند، اما بايد ديد چرا چنين فسادهايي شكل ميگيرد. چگونه ممكن است ميلياردها دلار از سيستم بانكي خارج شود؟ چگونه فردي كه به دليل بازنگرداندن حجم عظيمي از منابع ارزي محكوم شده، پس از مدتي آزاد شود و دوباره در فضاي عمومي نقشآفريني كند؟ اگر با فساد برخورد موثر نشود، نشان ميدهد كه نگاه ما به اين مساله نيازمند اصلاح است.» عربسرخي ادامه داد: «بايد مشخص شود اين منابع از كجا آمده، چگونه جابهجا شده، چه كساني در اين فرآيند نقش داشتهاند و در چه مسيري هزينه شده است. در شرايطي كه نظام بانكي به دليل تحريمها با محدوديت مواجه است، انتقال پول نيز با مشكلات جدي روبهروست. با اين حال، برخي همچنان تحريم را يك فرصت ميدانند، در حالي كه اين موضوع نيازمند بررسي دقيقتر است.» او با اشاره به نقش سياستگذاري در اداره كشور گفت: «نگاهي كه دولت را مركز همه قدرت ميداند، با نگاهي كه جامعه قدرتمند را محور توسعه ميداند، تفاوت اساسي دارد. تا زماني كه اين نگاه اصلاح نشود، بسياري از مشكلات پابرجا خواهد ماند.» او تأكيد كرد: «منطق اقتصادي تنها در يك بستر سالم و شفاف نتيجه ميدهد. حتي دقيقترين نظريههاي اقتصادي نيز در شرايطي كه بستر مناسب وجود نداشته باشد، كارايي لازم را نخواهند داشت.» او در بخشی از اظهاراتش گفت: به رغم فشارهای ناشی از تحریم ایران، گروهی معتقدند ، تحریم نعمت است؛ امروز هم که درحال جنگ هستیم و منابع مان درحال نابود شدن ؛ ما می گوییم جنگ باید تمام شود. اما در صدا و سیما سخنرانی می گوید ؛ جنگ تمام شود؛ اغتشاشات شروع میشود. اگر واقعا آقای دکتر عارف دنبال حل مساله است؛ باید جای دیگه عمامه زمین بگذارند.
بيايید چند مساله را حل كنيم
فرشيد گلزاده كرماني، مديرعامل بنياد اميد ايرانيان نیز در این نشست بر این موضوع تاکید کرد که بنیاد نمی تواند همه مسائل و مشکلات کشور را بررسی کند و برای آنها راه حل ارائه کند . بنیاد باید تا پایان دو ساله آینده حداقل 3 مشکل کشور را بررسی و برای آن راه حل قابل اجرا ارائه کند تا دولت آن را در دستور کار قر ار دهد. او با اشاره به برنامههاي جديد بنياد گفت: «از حدود يك ماه گذشته، پروژهاي براي صورتبندي مسائل با استفاده از هوش مصنوعي آغاز كردهايم. هدف اين است كه ايدهها و پيشنهادهاي كارشناسي، با استفاده از مستندات، قوانين و تجربيات موجود، به طرحهاي منسجم و قابل ارايه براي دولت تبديل شوند تا امكان تصميمگيري درباره آنها فراهم شود.» وی افزود: «براي نمونه، اگر در حوزه مديريت منابع آب، حملونقل يا ساير موضوعات ايدهاي مطرح شود، اين سامانه ميتواند به تكميل، پالايش و تبديل آن به يك پيشنهاد اجرايي كمك كند؛ بهگونهاي كه براي مديران و تصميمگيران قابل استفاده باشد.» مديرعامل بنياد اميد ايرانيان در پايان اظهار كرد: «پيشنهاد من اين است كه بنياد اميد ايرانيان نقش تسهيلگر ميان دولت، بخش خصوصي، اقتصاد ديجيتال و نخبگان را بر عهده بگيرد و مسائل كشور را بهصورت دقيق صورتبندي و براي حل آنها زمينه همكاري ايجاد كند. براي تحقق اين هدف، پيشنويس يك مانيفست نيز تهيه شده است كه در نشست آينده ارايه خواهد شد تا با دريافت ديدگاههاي اعضا، تكميل و نهايي شود.»