هفته گذشته بورس تهران پس از يك دوره افول روند صعودي را پيش گرفت. بورس سبزپوش شد. روندي كه در نخستين روز از هفته جاري تغيير كرد. وضعيت كنوني از نگاهي از برخي تحليلگران بازار بيشتر يك وقفه در روند موجود و ناشي از رفتار طبيعي معامله‌كنندگان است. اما از نگاه برخي ديگر فضاي كنوني ركودي است كه عامل اصلي آن نااطميناني سياسي است. از نگاه برخي ديگر از اين كارشناسان ريشه محدوديت‌هاي بورس را بايد در ساختار اقتصادي و مداخلات سياستگذار جست‌وجو كرد
« اعتماد» در گفت‌وگو با سه تحليلگر بازار سرمايه شرايط كنوني را واكاوي كرده است. در اين گفت‌وگو‌ها مي‌توان ديد كه سهيلا نقي‌پور، تحليلگر بازار سرمايه، افت اخير را نشانه ضعف بازار نمي‌داند، بلكه بخشي از فرآيند طبيعي معاملات پس از يك دوره صعودي مطرح مي‌كند. او با نگاهي خوشبينانه بر اين باور است كه با كاهش ريسك‌هاي سياسي، با پشتوانه‌هاي بنيادي موجود مي‌توان زمينه بازگشت بازار به روند مثبت را فراهم كرد.
در مقابل اميرعباس باقري نگاه محتاطانه‌تري دارد و معتقد است متغيرهاي سياسي در مقطع فعلي بر عوامل بنيادي غلبه كرده‌اند. تفاوت اصلي ديدگاه او با نقي‌پور اين است كه حتي گزارش‌هاي مطلوب شركت‌ها را نيز در شرايط افزايش نااطميناني، محرك كافي براي رشد بازار نمي‌داند. از نگاه او، تا زماني كه چشم‌انداز سياسي روشن‌تر نشود، سرمايه‌گذاران ترجيح مي‌دهند با احتياط عمل كنند. البته او برخلاف نگاه كاملا منفي، معتقد است برخي صنايع مانند غذايي و دارويي يا سهام ارزنده همچنان مورد توجه سرمايه‌گذاران قرار دارند.
فردين آقابزرگي اما فراتر از شرايط كوتاه‌مدت بازار، ريشه مشكلات بورس را در ساختار اقتصادي و نحوه حكمراني بازار سرمايه بررسي مي‌كند. تفاوت ديدگاه او اين است كه مشكل بورس را فقط به جنگ، تحريم يا ريسك‌هاي سياسي محدود نمي‌كند، بلكه عواملي مانند قيمت‌گذاري دستوري، دخالت سياستگذار و حضور گسترده نهادهاي دولتي و شبه‌دولتي را از موانع اصلي توسعه بازار مي‌داند. با اين حال، او مانند دو كارشناس ديگر معتقد است بورس از نظر ارزندگي ظرفيت رشد دارد.
افت معاملات
شاخص كل بورس تهران در دهمين روز از ماه مرداد 1405، با افت 19 هزار و 823 واحدي مواجه شد. افتي معادل 0.39 درصدي كه منجر شد شاخص در سطح پنج ميليون و 55 هزار واحد بايستد. در مقابل، شاخص كل هم‌وزن با رشد هفت هزار و هفت واحدي معادل 0.49 درصد افزايش، به يك ميليون و 439 هزار واحد رسيد؛ واگرايي كه نشان مي‌دهد نمادهاي كوچك‌تر همچنان مقاومت بيشتري نسبت به بزرگان بازار دارند.
نگاهي گذرا به معاملات نشان مي‌دهد، در بخش سهام، حق تقدم و صندوق‌هاي سهامي، حجم معاملات به 62.8 ميليارد سهم رسيد و ارزش معاملات 26 هزار و 45 ميليارد تومان ثبت شد. همزمان سرانه خريد حقيقي‌ها 77 ميليون تومان بود، و سرانه فروش به 99 ميليون تومان؛ اختلافي كه به وضوح برتري فروشندگان را تاييد مي‌كند.
قدرت خريد حقيقي‌ها در سطح منفي 1.29 قرار گرفت و در نهايت خروج هزار و 416 ميليارد تومان پول حقيقي از بازار به ثبت رسيد.
آينده روشن بازار سرمايه
سهيلا نقي‌پور، تحليلگر بازار سرمايه در گفت‌وگو با «اعتماد» درباره وضعيت بازار سرمايه تهران در هفته اول مرداد مي‌گويد: «بازار سرمايه تهران در روزهاي اخير، پس از يك دوره صعودي پرشتاب، وارد فاز جديدي از معاملات شده است و شاخص كل بورس كه تا چندي پيش روندي رو به رشد را تجربه مي‌كرد، اكنون در يك اصلاح قيمتي و زماني قرار گرفته و به تعبير فعالان بازار، در حال سپري كردن يك استراحت موقت است. اين رفتار طبيعي در بازارهاي مالي، پس از رشدهاي شارپي، حاكي از نفسگيري بازار و ارزيابي مجدد سهامداران از شرايط موجود محسوب مي‌شود.»
او سپس درخصوص وضعيت نخستين روز معاملاتي اين هفته توضيح مي‌دهد: «عملكرد شاخص‌ها نشانه‌اي اميدواركننده از تغيير رويكرد فعالان بازار را به نمايش گذاشت؛ هرچند شاخص كل بورس با افت مواجه شد، اما شاخص كل هم‌وزن با رشد مثبت به كار خود پايان داد و اين واگرايي نشان مي‌دهد كه فشار فروش عمدتا بر نمادهاي بزرگ و شاخص‌ساز متمركز بوده، در حالي كه در مقابل، خريداران تمايل بيشتري به سمت نمادهاي كوچك و متوسط بازار داشته‌اند. اين رفتار پتانسيلي مثبت براي بازار تلقي مي‌شود، چرا كه نشان از توزيع متوازن‌تر نقدينگي و توجه سرمايه‌گذاران به فرصت‌هاي موجود در لايه‌هاي مختلف بازار دارد.»
اين تحليلگر بازار سرمايه ادامه مي‌دهد: «يكي از عوامل مهمي كه توجه سرمايه‌گذاران را به خود جلب كرده، انتشار گزارش‌هاي عملكرد ماهانه شركت‌ها در سامانه كدال است و بررسي گزارش‌هاي منتشر شده، طي روزهاي اخير نشان مي‌دهد كه اغلب شركت‌ها عملكرد قابل قبولي داشته‌اند و برخي صنايع نظير پتروشيمي، فلزات اساسي و بانكي با ثبت ركوردهاي درآمدي، سودآوري خود را بهبود بخشيده‌اند؛ اين گزارش‌ها كه عمدتا منعكس‌كننده افزايش نرخ فروش، رشد توليد و افزايش بهره وري شركت‌ها بوده، بنيادهاي بازار را مستحكم ساخته است.»
با اين حال از نگاه سهيلا نقي‌پور «جو حاكم بر بازار همچنان با احتياط همراه است و يكي از عوامل كليدي اين محافظه‌كاري، افزايش سطح ريسك‌هاي سيستماتيك به شمار مي‌رود. ريسك سيستماتيك كه به ريسك غيرقابل اجتناب و ناشي از عوامل كلان اقتصادي و سياسي اطلاق مي‌شود، اخيرا بار ديگر به يك دغدغه جدي براي سرمايه‌گذاران بدل شده و تهديدات مربوط به زيرساخت‌هاي اقتصادي و سياسي كشور، كه عمدتا از سوي سرمايه‌گذاران نهادي به عنوان ريسك بازار تلقي مي‌شود، باعث شده تا با وجود گزارش‌هاي بنيادي مطلوب، بسياري از سرمايه‌گذاران فعلا رويكردي محتاطانه در پيش بگيرند.»
او وضعيت بازار سرمايه را هفته جاري اينگونه تحليل مي‌كند كه «با توجه به افزايش نرخ ارز مركز مبادله و همچنين گزارش‌هاي خوب در صورت‌هاي مالي شركت‌ها، به نظر نمي‌رسد كه بتوانيم انتظار ريزش سخت و سنگيني داشته باشيم. بر اين اساس، چنانچه سطح تهديدات نظامي كاهش يابد، بازار سهام مي‌تواند به وضعيت متعادل و حتي مثبت بازگردد و از اين رو، چشم‌انداز كلي بازار با وجود احتياط فعلي، خالي از اميدواري نيست.»
بازار در هاله ابهام
در مورد هفته سبز بورس و علل ورود بازار به فاز اصلاحي، اميرعباس باقري، تحليلگر بازار بورس در نگاهي متفاوت از نقي‌پور به «اعتماد» مي‌گويد: «بازار سرمايه ايران پس از تجربه يك دوره افت قابل توجه طي دو تا سه هفته اخير، اكنون وارد فاز اصلاحي شده؛ مرحله‌اي كه بيش از آنكه ناشي از متغيرهاي بنيادي شركت‌ها باشد، تحت تأثير افزايش ريسك‌هاي سياسي و ژئوپليتيكي قرار دارد. تشديد تنش‌ها و افزايش تهديدهاي مطرح شده از سوي امريكا، بار ديگر سايه نااطميناني را بر فضاي اقتصادي كشور گسترانده و موجب شده است سرمايه‌گذاران با احتياط بيشتري نسبت به ورود سرمايه‌هاي جديد به بازار سهام اقدام كنند.»
او در جريان بررسي معاملات روزهاي اخير توضيح مي‌دهد: « اين معاملات نشان مي‌دهد كه مهم‌ترين عامل اثرگذار بر روند بورس، نه عملكرد شركت‌ها، بلكه افزايش سطح ريسك سيستماتيك است. در شرايطي كه سرمايه‌گذاران قادر به پيش‌بيني چشم‌انداز سياسي نيستند، طبيعي است كه تصميمات سرمايه‌گذاري با ترديد همراه شود و بخشي از نقدينگي ترجيح دهد تا مشخص شدن وضعيت، در حاشيه بازار باقي بماند. به همين دليل، فشار فروش در بسياري از نمادها همچنان ادامه دارد و شاخص‌هاي بازار نيز نتوانسته‌اند روندي پايدار و صعودي را آغاز كنند.» اين در حالي است كه از منظر بنيادي به گفته اميرعباس باقري «شرايط بسياري از شركت‌هاي بورسي همچنان مطلوب ارزيابي مي‌شود. گزارش‌هاي عملكرد ماهانه و صورت‌هاي مالي منتشر شده در صنايع مختلف نشان مي‌دهد كه بخش قابل توجهي از بنگاه‌هاي اقتصادي توانسته‌اند عملكرد مناسبي را به ثبت برسانند. صنايع صادرات‌محور، برخي شركت‌هاي كالايي و حتي تعدادي از صنايع داخلي، گزارش‌هايي فراتر از انتظارات بازار ارائه كرده‌اند كه در شرايط عادي مي‌توانست زمينه‌ساز افزايش تقاضا و رشد قيمت سهام باشد.»
اين تحليلگر بازار بورس مي‌افزايد: «با اين حال، تجربه بازار سرمايه ايران بارها نشان داده است كه در دوره‌هاي افزايش ريسك‌هاي سياسي، متغيرهاي بنيادي براي مدتي در حاشيه قرار مي‌گيرند و تصميمات سرمايه‌گذاران بيش از هر چيز تحت تأثير اخبار و تحولات سياسي اتخاذ مي‌شود. به عبارت ديگر، تا زماني كه سطح نااطميناني كاهش نيابد، گزارش‌هاي مناسب شركت‌ها نيز به تنهايي قادر نخواهند بود مسير كلي بازار را تغيير بدهند.»
البته در ميان فضاي منفي حاكم بر بازار بر اساس اظهارات اميرعباس باقري «برخي صنايع رفتار متفاوتي از خود نشان داده‌اند. طي روزهاي اخير، نمادهاي گروه‌هاي غذايي و دارويي با افزايش تقاضا مواجه بوده‌اند و حتي در برخي از شركت‌هاي اين دو صنعت، شاهد تشكيل صف‌هاي خريد بوده‌ايم. اين موضوع نشان مي‌دهد كه بخشي از سرمايه‌ها در شرايط پرريسك به سمت صنايع تدافعي حركت كرده‌اند؛ صنايعي كه به دليل ماهيت فعاليت، تقاضاي نسبتا پايدار و وابستگي كمتر به تحولات بين‌المللي، معمولا در دوره‌هاي افزايش ريسك مورد توجه سرمايه‌گذاران قرار مي‌گيرند.» او ادامه مي‌دهد: «علاوه بر اين، در برخي از نمادهاي ارزنده و پرپتانسيل بازار نيز همچنان تقاضاي مناسبي مشاهده مي‌شود و حتي در معاملات روز گذشته نيز تعدادي از اين نمادها با صف خريد همراه بودند. اين مساله بيانگر آن است كه نگاه تحليلي هنوز به طور كامل از بازار خارج نشده و بخشي از سرمايه‌گذاران، افت قيمت‌ها را فرصتي براي ورود تدريجي به سهام ارزنده تلقي مي‌كنند. با اين وجود، اين تقاضا هنوز آنقدر گسترده نيست كه بتواند فضاي كلي بازار را از وضعيت احتياط خارج كند.»
اميرعباس باقري در جمع‌بندي اظهاراتش همچون گذشته تاكيد مي‌كند: «بورس ايران در مقطع كنوني بيش از هر زمان ديگري به تحولات سياسي و كاهش ريسك‌هاي سيستماتيك وابسته شده است. تا زماني كه چشم‌انداز روشني از كاهش تنش‌هاي منطقه‌اي و بين‌المللي يا آغاز دوباره مسير مذاكرات شكل نگيرد، انتظار مي‌رود فضاي احتياط بر معاملات حاكم باشد و نوسانات بازار ادامه پيدا كند.»
برايند مثبت بازار
مهم‌ترين ويژگي بازار بورس در هفته منتهي به ۷ مرداد از نگاه فردين آقابزرگي كارشناس بازار سرمايه همان حساسيت آن به سياست‌هاي برون‌مرزي، تغييرات ژئوپليتيكي است. فردين آقابزرگي در گفت‌وگو با «اعتماد» تاكيد مي‌كند: «ابهامات موجود در مورد حصول توافق و موضوع بالا گرفتن جنگ و مسائل مشابه همچنان سايه سنگيني بر بازار سرمايه انداخته است.»
اگرچه كماكان از نگاه اين كارشناس بازار بورس سطح ارزندگي اين بازار نسبت به بازارهاي ديگر قابل توجه‌تر است. اين كارشناس بازار سرمايه مي‌گويد: «اگر سطح ارزندگي بازارها با يكديگر مقايسه شود، با وجود ركودي كه در بازارهاي بورس، مسكن، خودرو، ارز و طلا ايجاد شده، بازار سرمايه مناسب‌ترين بازاري است كه از اين مسائل كمتر تاثيرپذيرفته. با اين حال، ريسك‌هاي سيستماتيك همچنان بزرگ‌ترين ريسك و دغدغه فعالان بازار سرمايه به شمار مي‌روند. به گفته وي، ابلاغيه‌هاي جديد، تغيير زيرساخت‌هاي معاملاتي و دخالت قانونگذار در سودآوري شركت‌ها از طريق قيمت‌گذاري دستوري و ساير موارد مشابه، همچنان مهم‌ترين ريسك‌هاي بازار سرمايه هستند.»
طبق اظهارات آقابزرگي مهم‌ترين چالش بازار سرمايه كماكان همان وضعيت «نابازار بورس» است.وي مي‌گويد: «اگر بخواهيم مهم‌ترين چالش بورس را بيان كنيم، بايد گفت كه بورس در ظاهر يك بازار محسوب مي‌شود، اما در واقع يك «نابازار» است؛ چرا كه به دليل احاطه و تسلط دولت ـ منظور حاكميت ـ و حضور گسترده موسسات و شركت‌هاي وابسته به حاكميت، نظام و دولت، سايه سنگيني بر اين بازار وجود دارد.»
او مي‌افزايد: « هدايت سودآوري شركت‌ها در جهت منافع خود، تصميمات ذي‌نفعانه و موارد مشابه، از جمله دغدغه‌هايي است كه طي سال‌هاي گذشته همواره مورد توجه فعالان بازار سرمايه و سهامداران خرد بوده است. سهامداران خرد معمولا تحت تأثير اين شرايط قرار مي‌گيرند.» اين كارشناس بازار سرمايه ادامه مي‌دهد: «با وجود همه اين مسائل و شرايطي كه مطلوب و مورد انتظار بازار سرمايه نيست، بورس نسبت به ساير بازارها همچنان متمايز است و اين ظرفيت را دارد كه در صورت بهبود شرايط سياسي و برون‌مرزي، شاهد شكوفايي و جهش بازار سرمايه باشيم.» فرزين آقابزرگي مي‌افزايد: «در شرايطي كه سايه جنگ و مخاصمات بر كشور وجود دارد و در حالي كه پيش از اين درگير تنش با يك يا دو كشور بوديم، اكنون تعداد بيشتري از كشورها، چه در منطقه و چه خارج از منطقه، درگير اين مسائل هستند، اما در صورت بهبود شرايط، ظرفيت‌هاي مثبتي براي بازار سرمايه وجود خواهد داشت.»
آقابزرگي با اشاره به تفاهمنامه ۳۰۰ ميليارد دلاري صندوق سرمايه‌گذاري مي‌گويد: «در صورت ايجاد شرايط مناسب، مي‌توان انتظار شكوفايي و جهش شارپي بورس را داشت. اين موضوع يك ضريب احتمالي مثبت در كنار وضعيت فعلي بازار است؛ بازاري كه اكنون با شرايط نه چندان مناسب و سايه سنگين جنگ مواجه است.»
او مي‌افزايد: «با توجه به اينكه فعالان بازار سرمايه و بورس آينده‌نگر هستند، اين انتظار وجود دارد كه آينده بازار از وضعيت فعلي منفي‌تر نباشد و حتي احتمال بهبود شرايط نيز وجود دارد. به همين دليل مشاهده مي‌شود كه پس از فروكش كردن تنش‌هاي ناشي از جنگ، ورود پول حقيقي، سبزپوشي يكپارچه بازار و افزايش علاقه‌مندي سرمايه‌گذاران به بورس اتفاق افتاده است.»
به اعتقاد اين كارشناس بازار سرمايه «روند و برآيند بازار سرمايه رو به مثبت است و حتي با وجود شرايط ناپايدار و بي‌ثبات فعلي، بازار به سمت شاخص 7 ميليون واحد حركت خواهد كرد. اصول و ادبيات اقتصادي حكم مي‌كند كه بورس نبايد از تورم عقب بماند. با توجه به تورم ۷۵ تا ۸۰ درصدي، ناچارا تا پايان سال شاخص كل بازار سرمايه به سمت عددي كه اشاره شد، هدايت خواهد شد.»