فلسفه اسلامي و زندگي روزمره-41
فيلسوفِ متخيل
اميرعلي مالكي
لِگوها در آغاز همواره بههمريختهاند. اين نخستين چيزي است كه هنگام باز كردن جعبه آنها ديده ميشود: مجموعهاي از قطعههايي كه هنوز هيچچيز نيستند. نه خانهاند، نه ماشين، نه آن چيزي كه قرار است در پايان ساخته شود. اما مساله دقيقا همينجاست؛ هر قطعه پيش از قرار گرفتن در يك ساختار، از يك هويت نهايي آزاد است. من و اميرعباس، برادرِ كوچكترم، معمولا با نقشه شروع نميكنيم. قطعهها را روي زمين ميريزيم و از دل همين پراكندگي، چيزي را ميسازيم كه پيش از آن وجود نداشته است. گاهي اميرعباس ميگويد: «يه موتور سيجي بسازيم داداش؟ يا بتموبيل؟» و پاسخ كوتاه است: «بسازيم.» اين جمله، بيش از آنكه تصميمي براي ساختن باشد، پذيرش يك امكان است. در بازي لگو، هيچ قطعهاي مجبور نيست همان چيزي بماند كه در ابتدا به نظر ميرسد. هر تكه، امكانِ صورتهاي ديگر را در خود حفظ ميكند. فلسفه نيز از همينجا آغاز ميشود؛ از فاصلهاي كه ميان يك چيز و صورت تثبيتشده آن ايجاد ميكند. انديشيدن يعني پذيرفتن اينكه هيچ وضعيتي، پيش از مواجهه، معناي نهايي خود را در اختيار ندارد. بااينحال، تصور رايج از فيلسوف اغلب برعكسِ همين منطق عمل ميكند. فيلسوف را به يك جايگاه تبديل كردهايم؛ به كسي كه درون يك نهاد، يك زبان تخصصي يا يك موقعيت اجتماعي مشخص قرار دارد. به همين دليل است كه بسياري حاضرند خود را پژوهشگر، نويسنده يا مدرس معرفي كنند، اما از پذيرفتن عنوان «فيلسوف» فاصله ميگيرند. گويي فيلسوف رتبهاي براي ارجاع به پيرمردها است، نه يك شيوه مواجهه با جهان. اما فيلسوف، پيش از آنكه صاحب يك موقعيت باشد، كسي است كه جايگاهها را به پرسش ميگيرد. فلسفه در نقطهاي آغاز ميشود كه انسان حاضر نيست خود را با يك صورت خاص يكي كند. از همينجا مفهوم «فيلسوف متخيل» شكل ميگيرد. فيلسوف متخيل، موجودي نيست كه صرفا اهل خيالپردازي باشد؛ بلكه انديشمندي است كه ميفهمد خودِ فلسفه نيز نبايد در يك شكل ثابت متوقف شود. تخيل در اينجا توانايي ساختن جهانهاي خيالي نيست؛ توانايي عبور از يك صورت به صورت ديگر است. فيلسوف متخيل، موجودي «مجازي» است؛ وجودي كه در يك نقش محدود نميشود و در قالبِ ديالوگورزي به جستوجو در ابعاد مختلف زبانِ خود ميپردازد. به بيان ديگر، مجازي بودن، وضعيتِ چيزي است كه در يك شكل خاص محصور نميشود و امكان انتقال ميان موقعيتها را حفظ ميكند. همانگونه كه يك واژه در زبان ميتواند از معناي اوليه خود فاصله بگيرد و در زمينهاي تازه معنايي جديد پيدا كند، فيلسوف نيز بايد بتواند از يك موقعيت به موقعيتي ديگر منتقل شود. او خود را با يك نقش مشخص تعريف نميكند. در كلاسِ فلسفه بودن يا حضور در رسانه، همه صورتهايي از ظهور فلسفهاند، نه ماهيت نهايي آن.
اين مساله در انديشه ابنطفيل، فيلسوفِ مسلمان اسپانيايي، به شكلي بنيادين ديده ميشود. اهميت اثرِ او، يعني «حي بن يقظان»، تنها در اين نيست كه يك داستان فلسفي است؛ بلكه در اين است كه نسبت ميان فلسفه و فرم را دوباره تعريف ميكند. ابنطفيل ميتوانست فلسفه را در قالب رسالهاي انتزاعي عرضه كند، اما «داستان» را انتخاب كرد. اين انتخاب، عقبنشيني از فلسفه نبود؛ بلكه فهمي عميقتر از ماهيت آن بود. او دريافت كه حقيقت فلسفي براي حضور در جهان انساني، نيازمند يك صورت واحد نيست. انسانها تنها با مفاهيم انتزاعي زندگي نميكنند. زندگي روزمره، تجربه، تصوير، روايت و تمثيل نيز ميدانهاي شكلگيري فهماند. ازهمينرو، داستان براي ابنطفيل وسيلهاي براي سادهسازي فلسفه نبود؛ آزمايشي بود براي نشان دادن اينكه فلسفه ميتواند در قالبهاي مختلف ظاهر شود. حي بن يقظان (شخصيت اصلي داستان)، فيلسوفي پيش از نهادهاي فلسفي است. او از مواجهه با جهان آغاز ميكند، نه از يك زبان آماده، به عبارت ديگر، جهان را ميبيند، با آن ديالوگ ميورزد، دربارهاش ميانديشد و سپس زبانِ فهم خود را متناسب با شرايط بازتوليد ميكند. حي نشان ميدهد كه فلسفه پيش از آنكه مجموعهاي از مفاهيم باشد، توانايي بازسازي نسبت انسان با جهان است و ميبايست زباني گشوده و نزديك به زيست روزمره داشته باشد. فيلسوف متخيل نيز همين منطق را ادامه ميدهد: او فلسفه را از يك مكان ثابت آزاد ميكند و آن را در موقعيتهاي مختلف به حركت درميآورد. اگر ابنطفيل براي فلسفه فرم داستان را آزمود، فيلسوفِ امروز نيز بايد بتواند فرمهاي تازه حضور را بيازمايد؛ نه براي آنكه فلسفه را سطحي كند، بلكه براي آنكه آن را در تماس با جهان نگه دارد. از همين منظر، فيلسوف شبان مردم نيست. شبان، بيرون از جمع ميايستد؛ مسير را ميداند و ديگران را هدايت ميكند. اما فيلسوف متخيل چنين نسبتي با مردم ندارد. او حقيقتي آماده را از جايگاهي بالاتر به ديگران منتقل نميكند. او درون همان جهاني قرار دارد كه ميكوشد آن را بفهمد. فيلسوف، زبانِ مردم خود است؛ نه بهمعناي سخن گفتن بهجاي آنان، بلكه بهمنظورِ تبديل تجربههاي پراكنده آنان به امكانِ بيان. او بايد در موقعيتهاي مختلف حاضر شود، زيرا هر موقعيت، چيزي براي گفتن و زباني براي ساختن دارد. بههميندليل، فيلسوف متخيل خود را به يك رسانه محدود نميكند. كتاب، مقاله، گفتوگو، تصوير يا رسانههاي تازه، براي او صرفا ابزار انتقال نيستند؛ ميدانهايي هستند كه در آنها زبان فلسفه دوباره ساخته ميشود. همانگونه كه ابنطفيل نشان داد فلسفه ميتواند در فرم داستان ظاهر شود، فيلسوف امروز نيز بايد امكانهاي تازه حضور فلسفي را تجربه كند. فيلسوف متخيل در نهايت كسي نيست كه نقش فيلسوف را بازي ميكند؛ شخصي است كه از تبديل شدن فلسفه به يك نقش «ثابت» جلوگيري ميكند. او بهمانند همان قطعههاي لگو، در يك شكل نهايي متوقف نميشود. در نتيجه، فلسفه زماني زنده ميماند كه همچنان امكانِ ساخته شدن داشته باشد: «يه فيلسوفِ كوچهبازاري نسازيم؟ بزنبهادر!»