فقط خسارات محیطزیستی جنگ 12 روزه، ۲۰ هزار ميليارد تومان بود
تخریب ۵۰۰ هزار کیلومتر مربعی در خلیجفارس و دریای عمان در جنگ 40 روزه
گروه اجتماعي
از اولين روزهاي جنگ 40 روزه، سازمان حفاظت محيط زيست هشدارهايي درباره خسارات جنگ و درگيريهاي نظامي براي محيط زيست و منابع طبيعي داشت، اما به دليل تداوم حملات هوايي در اقصي نقاط كشور، برآورد دقيق از ميزان خسارات ناشي از اصابت بمب و موشك و پهپاد در محيط زيست و منابع طبيعي ممكن نبود . با اعلام آتشبس از بامداد 19 فروردين، امكان حضور و مشاهدات ميداني براي محيطبانان و بازرسان فراهم شد تا گزارشهاي دقيقتري درباره خسارات وارد شده بر اثر انفجارها و اصابتها به محيط زيست و منابع طبيعي كشور، هم بعد از جنگ 12 روزه و هم بعد از جنگ 40 روزه به دست آيد . اين گزارشها در مواردي با كمك نهادها و وزارتخانههاي فعال در حوزه صنعت، نيرو، انرژي و كشاورزي تهيه شد، چون برخي خسارات و آسيبهاي محيط زيستي، اتفاقا به دليل هدف قرار گرفتن واحدهاي توليدي، صنعتي و خدماتي ايجاد شده بود .
خسارت به مناطق حفاظت شده
سازمان حفاظت محيط زيست، در گزارشي كه هفته پاياني فروردين امسال منتشر شد، اعلام كرد كه در جنگ 40 روزه، حملات هوايي و هدف قرار گرفتن واحدهاي توليدي صنعتي و خدماتي مهم در 1۰ استان آذربايجانشرقي، البرز، بوشهر، تهران، خراسان رضوي، خوزستان، مركزي، يزد، گيلان و فارس، تبعات محيط زيستي با شدتهاي كم، متوسط تا زياد داشته است. اين تبعات غير از خساراتي است كه به دنبال حملات هوايي در جوار ابنيه و محوطههاي معرفي و نگهداري گونههاي گياهي و جانوري و تخريب و آسيب فيزيكي اين محوطهها ايجاد شده است . موزه تاريخ طبيعي و تنوع زيستي واقع در پارك چمران كرج يكي از همين محوطههاست كه به دنبال حملات هوايي، دچار آسيبديدگي زياد شد.
طبق همين گزارش، در 7 استان هرمزگان، مركزي، سيستان و بلوچستان، فارس، كردستان، البرز و تهران هم، مناطق تحت مديريت سازمان حفاظت محيط زيست دچار خسارات ناشي از حملات هوايي شدند . مناطق تحت مديريت سازمان حفاظت زيست، همان مناطق حفاظت شده براي زيست گونههاي گياهي و جانوري خاص و كمياب و در معرض انقراض است و حتي تردد در مناطق حفاظت شده، تابع شرايط خاص به دليل ويژگي اين مناطق است . با اين حال، حملات هوايي در جنگ 40 روزه به ۱۳ منطقه تحت مديريت در اين ۷ استان خسارات كم تا خيلي زياد وارد كرد .
منطقه حفاظت شده سفيدكوه خرمآباد، مناطق حفاظت شده هفتادقله در محدوده مناطق قوشد، شانق، خيرآباد و منطقه حفاظت شده هفتادقله در استان مركزي، ساحل خليج بهرگانسر در استان خوزستان، جزاير قشم، لارك و هنگام در استان هرمزگان، سواحل پزم، تنگ، پسابندر، رمين، جزاير مرجاني، خليج گواتر، مركز پرنده نگري، منطقه حفاظت شده كوه بيرك و تالاب هامون هيرمند در استان سيستان و بلوچستان، منطقه حفاظت شده ارژن-كوه بيل در استان فارس، محدوده پناهگاه حيات وحش زريبار در استان كردستان، منطقه حفاظت شده البرز جنوبي در استان البرز و منطقه خجير و سرخه حصار در استان تهران از جمله مناطق حفاظت شدهاي است كه يا بهطور مستقيم يا بر اثر همجواري با مناطق نظامي، هدف اصابت پرتابهها قرار گرفت و دچار خسارت شد . نيمه ارديبهشت امسال هم عضو كميسيون محيط زيست مجلس، از آتشسوزي و قلع و قمع حدود 7500 هكتار از جنگلها و مراتع در جنگ 40 روزه و خسارتي در حدود ۷ تا ۸ هزار ميليارد تومان بابت جايگزيني جنگل و مراتع از بين رفته خبر داد .
خسارت ناشي از انتشار آلايندهها
طبق اعلام عضو شوراي راهبردي سازمان حفاظت محيط زيست، فقط در دو هفته اول حملات نظامي به ايران در اسفند پارسال، حدود ۵ تا ۵.۶ ميليون تن دي اكسيدكربن وارد آسمان كشور شد كه به تفكيك، شامل حدود 2.4 ميليون تن بر اثر تخريب ساختمانها و زيرساختها، حدود 1.88 ميليون تن بر اثر آتشسوزي و انفجار مخازن نفت و فرآوردههاي نفتي، حدود 529 هزار تن بر اثر مصرف سوخت در عمليات نظامي (هواپيماها، ناوها و تجهيزات) حدود 172 هزار تن بر اثر نابودي و جايگزيني تجهيزات نظامي و حدود 55 هزار تن بر اثر استفاده گسترده از موشكها و پهپادها بوده است.
يكي از مهمترين خسارات محيط زيستي كه در هر دو جنگ، سلامت شهروندان را هم به خطر انداخت، حمله هوايي به زيرساختهاي انرژي در استانهاي تهران، البرز، بوشهر و خوزستان بود .
تير پارسال، معاونت محيط زيست انساني سازمان حفاظت محيط زيست در گزارشي اعلام كرد: «در جنگ 12 روزه، حملات موشكي به انبارهاي نفتي ري و كن، منجر به از بين رفتن حدود ۱۹.۵ ميليون ليتر سوخت شد كه در پي آن ۴۷ هزار تن گاز گلخانهاي و بيش از ۵۷۸ هزار و ۸۲۱ كيلوگرم آلاينده وارد جو تهران شد و كيفيت هوا را به شدت كاهش داد. در شهرستان كنگان، آسيب به پالايشگاه فاز ۱۴ پارس جنوبي موجب سوختن ۵.۵ ميليون مترمكعب گاز و انتشار بيش از ۱۲ هزار تن گاز گلخانهاي و ۴۳۷ هزار كيلوگرم آلاينده در هوا شد . اين آلودگيها منجر به افزايش ذرات معلق، كربن سياه و اكسيدهاي نيتروژن شد و كيفيت هوا را در چند استان به سطح هشدار رساند.»
در جنگ 40 روزه و شامگاه 16 اسفند پارسال هم، مخازن نفت اقدسيه (شمال شرق)، ري (جنوب غرب)، شهران (شمال غرب) و فرديس (كرج) هدف حملات هوايي قرار گرفت كه خسارت بسيار بيشتر داشت .
به دنبال انفجار اين مخازن، دود سياه حاصل از انفجار سوخت، تمام آسمان تهران و كرج را فرا گرفت و بارش باران اسيدي معروف به باران سياه پس از اين حملات، كيفيت هواي تهران و فرديس را به شدت كاهش داد چنانكه طبق هشدارهاي جمعيت هلالاحمر و وزارت بهداشت و مركز اورژانس استان تهران و البرز، هم هواي آلوده به آلايندههاي ناشي از شعلهور شدن سوخت مخازن و هم باران اسيدي، براي تمام شهروندان تهران و فرديس يك مخاطره جدي بود و ميتوانست به مشكلات چشمي، ريوي و تنفسي و حتي سوختگي شيميايي منجر شود .
طبق گزارش سازمان حفاظت محيط زيست، در اين حملات هوايي، در مجموع 368 هزار مترمكعب سوخت مايع در مخازن نفت تهران دچار حريق شد كه به دنبال آن، حدود يك ميليون تن معادل دي اكسيد كربن و نزديك به 4 هزار تن تركيبات آروماتيك يا تركيبات آلي فرار و از جمله، دياكسيد گوگرد، منواكسيد كربن، اكسيدهاي نيتروژن، دوده، فلزات و ذرات ريز و همچنين گازهاي آلي حلقوي مانند بنزن و متان در هواي پايتخت منتشر شد . همچنين به دنبال هدف قرار گرفتن مخازن سوخت فرديس البرز در شامگاه 16 اسفند، بالغ بر ۵۳ هزار تن دي اكسيد كربن و حدود ۲۲۰ تن تركيبات آروماتيك در هوا منتشر شد .
طبق گزارشي كه خبرگزاري ايرنا به نقل از لسآنجلس تايمز نوشت: با حمله هوايي اسراييل به انبارهاي نفت پايتخت در شامگاه 16 اسفند پارسال، ابري متشكل از گازهاي سمي در منطقهاي به وسعت حدود 300 هزار كيلومتر مربع و نزديك به مساحت كشور ايتاليا آزاد شد كه قابليت جابهجايي چند صد كيلومتري ظرف چند ساعت را داشت و طبق تحليل ماهوارهاي و مقاله پژوهشگران چيني، اين آتشسوزي، حدود ۲۹ هزار و ۸۰۰ تن دياكسيد گوگرد آزاد كرد . در اين گزارش اشاره شده بود علاوه بر اينكه بر اثر تركيب دي اكسيد گوگرد با هيدروژن و اكسيژن، اسيد سولفوريك توليد مي شود، احتمالا همين گاز خورنده در تركيب با بخار آب موجود در جو، عامل بارش اسيدي بعد از انفجارها بوده است .
اما حملات هوايي به انبارهاي نفت تهران و البرز، نقطه پايان انتشار گازهاي آلاينده و سمي بر اثر هدف قرار گرفتن زيرساختهاي نفتي نبود . از 15 فروردين امسال هم، زيرساختهاي پتروشيميها در استان خوزستان و منطقه ويژه اقتصادي پارس جنوبي در استان بوشهر، هدف حملات هوايي قرار گرفت كه به دنبال اين حملات، علاوه بر تخريب مخازن پالايشگاهها، حجم گستردهاي از گازهاي سمي و آلايندههاي شاخص نظير منواكسيد كربن، دياكسيد گوگرد، دياكسيد نيتروژن و ذرات معلق، در محيط پيرامون و در جوار خليجفارس و درياي عمان و بنادر دريايي جنوب ايران منتشر شد .
شينا انصاري كه رياست سازمان حفاظت محيط زيست را برعهده دارد، در طول جنگ 40 روزه بارها خطاب به مسوولان نهادهاي بينالمللي حافظ و دستاندركار حفاظت محيط زيست نامه نوشت و درباره تبعات حملات هوايي براي محيط زيست و منابع طبيعي هشدار داد . انصاري كه بعد از هدف قرار گرفتن مخازن نفت تهران و فرديس، اين اقدام اسراييل را مصداق بارز اكوسايد (جنايت محيط زيستي) دانسته بود، در يكي از مكاتبات خود در نيمه اول فروردين امسال، در نامهاي خطاب به دبير اجرايي محيط زيست سازمان ملل، نسبت به هفت نوبت حمله هوايي عليه تاسيسات اتمي صلحآميز هستهاي ايران و بهطور مشخص، سه نوبت تهاجم به نيروگاه هستهاي بوشهر با وجود مقررات آژانس انرژي اتمي مبني بر ممنوعيت هر گونه اقدام نظامي عليه مجموعههاي فعال هستهاي و نتايج فاجعهبار ناشي از نشت و تشعشع مواد هستهاي و ايجاد آسيب پايدار و غيرقابل بازگشت براي محيط زيست هشدار داد و خواستار محكوميت فوري، صريح و روشن اين حملات و تشكيل جلسات اضطراري جهت ممانعت از تشديد آسيبهاي محيط زيستي در منطقه و الزام امريكا و اسراييل به توقف جنايات جنگي شد.
آوار جنگ و خطرات آن براي سلامت انسان و محيط زيست
تمام جنگهايي كه دامنهاش به شهرها و مناطق مسكوني كشيده ميشود، جان بسياري از شهروندان غيرنظامي را ميگيرد و جراحات شديد و گاه جبرانناپذير براي ساكنان مناطق مسكوني ايجاد ميشود . از ديگر خسارات بسيار مهم كه آسيبهاي رواني، مالي، اجتماعي براي غيرنظاميان به دنبال دارد، تخريب منازل مسكوني و سكونتگاههاي مردم است . طبق گزارش شهرداري تهران، در جنگ 12 روزه بيش از 8 هزار واحد مسكوني و در جنگ 40 روزه بيش از 50 هزار واحد مسكوني در پايتخت، تخريب جزيي تا صد درصد داشت و بنياد مسكن هم در گزارشي اعلام كرد كه تعداد واحدهاي مسكوني خسارتديده از جنگ 40 روزه در سراسر كشور غير از استان تهران بيش از 130 هزار واحد است . هم در جنگ 12 روزه و هم در جنگ 40 روزه، به دنبال حملات هوايي و اصابت صدها بمب و موشك و پهپاد در كوچه و خيابانهاي شهرهاي ايران، چند هزار تن آوار به جا ماند. آوار جنگ اما به بقاياي ساختمانهاي مسكوني تخريب شده محدود نميشود. كارگاههاي صنعتي تخريب شده، ضايعات تسليحاتي و زيرساختهايي كه هدف حمله قرار ميگيرند هم بخش مهمي از آوار جنگند . تير پارسال، معاونت محيط زيست انساني سازمان حفاظت محيط زيست در گزارشي اعلام كرد: «در جنگ 12 روزه، تنها در تهران حدود ۱۵۰ هزار تن نخاله و آوار جنگي توليد شد كه زيان مستقيم آن بالغ بر ۷۵۰ ميليارد تومان برآورد ميشود، همچنين هزينه پاكسازي و دفع ايمن پسماندهاي صنعتي، الكترونيكي و نظامي در پايتخت به حدود ۳۰۰ ميليارد تومان رسيده است.»
نيمه خرداد امسال، معاون خدمات شهري شهرداري تهران اعلام كرد كه حجم آوار جنگ 12 روزه و 40 روزه در پايتخت، در مجموع حدود 30 هزار تن بوده است . به گفته اين مقام مسوول در شهرداري تهران، آوارهاي ساختماني و بهطور مشخص، آوار خانگي، بيشترين حجم پسماند هر دو جنگ بوده و بعد از انتقال آوار به نزديكترين محل مورد تاييد دستگاههاي نظارتي، براي جداسازي اقلام و وسايل ارزشمند از آوار اقدام شده كه اين اقلام هم حدود ۵۰ درصد از آوار را تشكيل ميداده و سپس پسماند نهايي با نظر دادستاني و شهرداري منطقه مربوطه، به مراكز آرادكوه يا آبعلي منتقل شده است .
تاثير جنگ و آلودگي محيط زيستي
كارشناسان محيط زيست بارها با هشدار نسبت به خسارات گسترده جنگ براي محيط زيست اعلام كردند كه علاوه بر انتشار آلايندههاي ناشي از انفجارها در هواي شهرها، اين آلايندهها قابليت نفوذ در خاك و منابع آبهاي زيرزميني را هم دارد . در حالي كه طبق اعلام مسوول بازرسي سازمان حفاظت محيط زيست، برآورد اوليه از خسارات محيط زيستي جنگ ۱۲ روزه به دنبال تخريب ۸۴۵۰ هكتار اراضي بر اثر آتشسوزي، رقمي بيش از ۲۰ هزار ميليارد تومان است؛ معاون محيط زيست طبيعي و تنوع زيستي سازمان حفاظت محيط زيست چندي قبل در گفتوگوي رسانهاي خود، با تشريح مخاطرات جنگ براي محيط زيست و حيات وحش ايران به ويژه در مواقعي كه حملات هوايي در جوار زيستگاهها و منابع طبيعي بوده، اشاره داشت كه تهديد گونههاي نادر در معرض انقراض به دليل از بين رفتن زيستگاهها، نابودي بخشي از جنگلها و مراتع، ايجاد استرس در حيات وحش به دنبال حملات هوايي و انفجار در جوار جنگلها و مراتع، آلودگي خاك و آب به مواد شيميايي ناشي از انفجارها، تخريب زيستگاههاي طبيعي و مناطق جنگلي و تالابها به دليل عمليات نظامي و استفاده از تجهيزات سنگين، تنها بخشي از خسارات محيط زيستي جنگ است .
بيتوجهي به خسارات محيط زيستي و هدف قرار گرفتن منابع طبيعي ايران در جنگهاي يكسال اخير، در حالي بود كه مطابق اصول حقوق بينالملل محيط زيست و حقوق بشردوستانه بينالمللي، هم در زمان جنگ و هم در زمان صلح، بايد از وارد آمدن خسارات گسترده، بلندمدت يا شديد به محيط زيست طبيعي جلوگيري شود و اصل ۲۱ اعلاميه استكهلم ۱۹۷۲ و اصل ۲ اعلاميه ريو ۱۹۹۲ تاكيد دارد كه هرگونه اقدام نظامي منجر به آلودگي گسترده دريايي، تخريب زيستگاههاي ساحلي يا آسيب به تنوع زيستي، ميتواند خساراتي با گستره وسيعتر براي ساير كشورهاي همجوار ايجاد كند . ماده ۵۵ پروتكل الحاقي به كنوانسيون ۱۹۷۷ ژنو هم بر جلوگيري از آسيب گسترده شديد و طولاني مدت به محيط زيست در جريان مخاصمات مسلحانه تاكيد دارد ولي با اين حال، اينطور كه رييس سازمان حفاظت محيط زيست در مكاتبات خود با نهادهاي بينالمللي حافظ محيط زيست از جمله سازمان ملل متحد، برنامه محيط زيست ملل متحد، كنوانسيونهاي تنوع زيستي، تغييرات اقليمي و اتحاديه جهاني حفاظت از طبيعت تاكيد كرده، هم در جنگ 12 روزه و هم در جنگ 40 روزه، بارها مناطق حساس محيطزيستي و نقاطي همجوار با زيستبومهاي حساس، تاسيسات انرژي، ذخاير نفتي و زيرساختهاي صنعتي هدف حملات هوايي قرار گرفته در حالي كه نه تنها تخريب عامدانه محيطزيست به عنوان مصداق بارز جنايت زيستمحيطي، تهديدي عليه امنيت زيستي و نقض آشكار تعهدات بينالمللي است، خطر نشت مواد شيميايي، آلودگي آب و هوا، تخريب غيرقابل بازگشت اكوسيستمها و تهديد سلامت عمومي به دنبال اين حملات، نه تنها ايران، بلكه ثبات محيط زيستي منطقه و سلامت فرامرزي را تهديد ميكند.
اسفند پارسال و در ايام جنگ، معاون محيطزيست دريايي و تالابهاي سازمان حفاظت محيطزيست با هشدار نسبت به پيامدهاي زيستمحيطي جنگ در خليجفارس و درياي عمان گفته بود كه تحولات نظامي و انفجار در تاسيسات و شناورها ميتواند با ايجاد انواع آلودگيهاي نفتي، شيميايي و صوتي، زيستگاههاي حساس و تنوع زيستي كمنظير اين منطقه دريايي را با تهديدهاي جدي و در برخي موارد جبرانناپذير مواجه كند در حالي كه خليجفارس و درياي عمان به دليل شرايط خاص محيطزيستي و وجود زيستگاههايي مانند آبسنگهاي مرجاني، جنگلهاي مانگرو، بسترهاي علفي و جلبكي، نوزادگاههاي آبزيان، مصبها و خورها، از مناطق مهم تنوع زيستي در غرب اقيانوس هند محسوب ميشوند ولي موقعيت استراتژيك منطقه باعث شده برخي زيستگاههاي حساس بهويژه آبسنگهاي مرجاني در سواحل و جزاير خليجفارس در معرض تهديد قرار گيرند كه مهمترين اين تهديدها شامل آلودگي ناشي از خطوط لوله و تاسيسات نفتي، حملونقل دريايي بهويژه تردد تانكرهاي نفتي، حوادث كشتيها و در راس همه آنها جنگ است.
به گفته اين مقام مسوول، در جنگ 40 روزه، در محدوده دريايي خليجفارس و درياي عمان، پهنهاي بيش از ۵۰۰ هزار كيلومتر مربع به اشكال مختلف در معرض انواع آلودگيها و تخريب زيستگاههاي دريايي قرار گرفت در حالي كه انفجار در تاسيسات و شناورها ميتواند به انتشار گسترده آلايندهها از جمله آلودگي هوا، آلودگيهاي نفتي و مواد روغني، مواد سمي و خطرناك موجود در محموله كشتيها، عايقهاي صوتي و حرارتي بدنه شناورها و رنگهاي ضدخزه منجر شود و همچنين آلودگيهاي صوتي ناشي از انفجارها، پارازيتها و امواج مورد استفاده در شناورهاي جنگي، امواج فرابنفش و مادون قرمز و ساير فناوريهاي مورد استفاده در جنگهاي الكترونيكي نيز ميتواند زيستگاهها و تنوع زيستي محيطزيست دريايي را با مخاطرات جدي و در مواردي غيرقابل بازگشت مواجه كند.