سر به پاي آزادي
محمود فاضلي
كتاب «سر به پاي آزادي» كه به خاطرات محمود بازرگاني از مبارزين پيش از انقلاب اسلامي اختصاص يافته به مصاحبه و پژوهش خانم شفيقه نيكنفس و تدوين خانم فاطمه نورايينژاد از سوي سازمان اسناد و كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران منتشر شد.
ثبت تجارب و خاطرات عاملان و شاهدان مستقيم رويدادهاي مهم ايران در سالهاي گذشته همواره در داخل و خارج از كشور مورد توجه بسياري از محققان و نهادها بوده و پژوهشهاي تاريخ شفاهي يكي از راههايي است كه اين امكان را فراهم ميآورد. در همين راستا سازمان اسناد و كتابخانه ملي در كنار ثبت خاطرات افراد در حوزههاي مختلف تاريخ معاصر پذيراي خاطرات فعالان سياسي انقلاب اسلامي بوده است.
محمود بازرگاني يكي از فعالان سياسي - مذهبي است كه در دوران جواني در جريان نهضت اسلامي عليه رژيم پهلوي قرار گرفت و با مبارزان همراه شد. وي به همين دليل تحت بازجويي ساواك قرار گرفت و با وجود سن كمي كه داشت در زندانهاي مختلف سياسي حبس و شكنجه شد.
اين كتاب رخدادهاي مربوط به سالهاي 1335 تا 1355، يعني از بدو تولد، دوران طفوليت، دوره دبستان، ورود به دبيرستان و ورود به عرصه مبارزات و سپس دستگيري، زندان ساواك و آزادي را شامل ميشود و حاوي مطالبي براي طبقات مختلف اجتماعي، اعم از افراد عادي و سنين مختلف است. آنچه در درجه اول اهميت ويژهاي نزد راوي داشته، نقل رخدادها و شرايط حاكم بر خانواده، جامعه و بيان غمها، مرارتها و دشواريهاي مختلف بوده است. ايجاد محدوديتهاي فكري، وجود اختلاف طبقاتي شديد، اختناق، فشار و ايجاد شرايط طاقتفرسا براي كساني كه دگرانديش بودند و وضعيت آن روز جامعه ايران را برنميتافتند، حداقل اين نتيجه را درپي داشت كه بسياري از اقشار جامعه ايران همواره در درون خود به اين نكته بينديشند كه براي تغيير شرايط جامعه ايران بايد كاري صورت داد. وجود تنگدستي و فقر و ناتواني در تامين معيشت و اداره يك خانواده، در كشوري كه داراي منابع و سرمايههاي هنگفت خدادادي بود و در معرض تاراج بيگانگان قرار داشت، مردم را به سمت اعتراض، انتقاد و عدالتطلبي سوق ميداد.
در جريان وقوع انقلاب اسلامي ايران، افراد و گروههاي متعددي فعال بودند كه محمود بازرگاني يكي از اين فعالان سياسي- مذهبي است كه از دوره نوجواني قدم در اين مسير گذاشت. او متولد سال ۱۳۳۵ در منطقه جواديه تهران است، منطقهاي كه بهرغم سختي معيشت ساكنانش، داراي مساجد و هياتهاي مذهبي فعالي است. دوران نوجواني وي همزمان با دهه سوم دوره پهلوي دوم و تحولات اقتصادي و فرهنگي غربگرايانه اين حكومت بود. در اين زمان منتقدان و فعالان سياسي از فرصت تجمع مردم در جلسات سخنرانيهاي مذهبي استفاده كرده و اقدام به پخش اعلاميه ضد حكومتي ميكردند. زندگي سياسي بازرگاني نيز از دوران نوجواني با مطالعه و تكثير يكي از اين اعلاميهها آغاز شد و دامنهاش به دستگيري و تحمل دو سال حبس (1353 الي 1355) و شكنجه در زندانهاي اوين، كميته مشترك ضدخرابكاري و زندان قصر كشيده شد و تحولي بزرگ در راوي ايجاد كرد و خاطرات تلخ و شيرين براي وي به ميراث گذاشت. بازرگاني از سويي تحت تاثير جلسات سخنراني دكتر شريعتي قرار داشت و از ديگر سو با آيتالله سيدرضا زنجاني، رهبر نهضت مقاومت ملي و دوستان ملي - مذهبي ايشان مرتبط بود. آشنايي با دانشجويان فعال و پيگيري اخبار پنهاني مربوط به آيتالله سيدروحالله خميني نيز در سياسيتر شدن انگيزههاي وي تاثير مستقيمي داشت. او كه به همراه دوستانش يك گروه كوچك مذهبي و مطالعاتي را تشكيل داده بود، در هفدهسالگي توسط ماموران امنيتي ساواك دستگير شد. وي در اين دوره به عنوان زنداني سياسي ضمن قرار گرفتن تحت سختترين شكنجهها، اين امكان را يافت كه با مبارزان طيفهاي مختلف سياسي آشنا بشود و روشهاي مبارزاتي را از آنها بهتر و عميقتر فرا بگيرد.
بازرگاني با راي دادگاه به يكسال حبس محكوم شد ولي پس از اتمام اين مدت به دليل رخدادهاي خارج از زندان، مدت يكسال ديگر در زندان باقي ماند. اين تحميل ناخواسته منجر به تعليم يافتگي بيشتر وي به عنوان مبارز و فعال سياسي مذهبي شد و او پس از آزادي، مجددا از طريق مرحوم زنجاني به حلقه مبارزات پيوست.
مجموعه گفتوگو با بازرگاني در سال ۱۳۸۸ توسط خانم شفيقه نيكنفس و طي ۲۵ جلسه انجام شد. به مناسبت چهل سالگي انقلاب 10 جلسه ابتدايي اين مصاحبهها تحت عنوان «سر به پاي آزادي» جهت چاپ ارايه شد كه حاوي بيش از بيست ساعت از مجموع گفتوگوي با ايشان است. كتاب شامل خاطرات «از ابتدا تا زمان آزادي از زندان» و پيگيري مجدد فعاليتهاي سياسي مصاحبهشونده است. مباحث مطرح شده در كتاب، فرازهاي قابل تامل و تاثيرگذاري از تاريخ و نحوه وقوع انقلاب اسلامي را در بردارد و به شناخت زواياي مختلفي از مبارزات مردمي در ايران ياري ميرساند.
در مقدمه، تدوينگر كتاب به موضوعاتي همچون «مساجد پايگاههاي تربيتي، انجمن حجتيه، تاثير جلسات حسينيه ارشاد، نهضت مقاومت ملي، پيدايش گروههاي چريكي، تغيير مواضع سازمان مجاهدين خلق، سركوب حكومتي، دستگيري اعضاي محفل نوجوانان» اشاره كرده است.
كتاب شامل 10 فصل است. «خانواده و تحصيلات ابتدايي، پرورش مذهبي، تربيت مبارزان كوچك، زندانهاي انفرادي و عمومي اوين، زندانيان سياسي و محاكمه، در مسير رهايي، دوباره زندان، آخرين فصل تربيتي در زندان و آزادي» سرفصلهاي اين كتاب 461 صفحهاي است. پايان بخش اين كتاب فهرست منابع، تعدادي سند، تصاويري از نامبرده و نمايه است.