«اعتماد» در گفت‌وگو با افشين زرگر بررسي می‌کند
راهبرد واشنگتن براي تقويت اهرم چانه‌زني
افشين زرگر، دانشيار روابط بين‌الملل، در پاسخ به پرسش نخست «اعتماد» درباره دو روايت ايران و امريكا از كنترل تنگه هرمز گفت: پرسش دقيق‌تر اين نيست كه كدام طرف تنگه را كنترل مي‌كند، بلكه بايد پرسيد كدام بازيگر مي‌تواند تردد دريايي بيشتري را با هزينه كمتر، ريسك پايين‌تر و براي مدت‌زمان طولاني‌تر تضمين كند.از زاويه‌اي ديگر، مساله اصلي اين است كه كدام طرف توان افزايش يا كاهش هزينه عبور از اين آبراه را دراختيار دارد. اين كارشناس روابط بين‌الملل ادامه داد: امريكا مي‌كوشد عبور كشتي‌ها از تنگه هرمز را در مسير موردنظر خود، با ريسك و هزينه كمتر و حجم تردد بيشتر، به‌ويژه در آب‌هاي نزديك عمان، مديريت كند. در مقابل، ايران نيز تلاش دارد تردد از مسيرهاي مدنظرش و تحت نظارت بيشتر تهران انجام شود و همچنان از توان ايجاد اختلال در اين مسير برخوردار است.
زرگر در ادامه تاكيد كرد: بنابراين، ادعاي «كنترل مطلق» ازسوي امريكا، ازجمله تاكيدهاي مكرر دونالد ترامپ، با واقعيت‌هاي جغرافيايي و نظامي منطقه همخوان نيست. ايران به دليل موقعيت ساحلي خود و توانمندي‌هاي نظامي و جغرافيايي‌اش، همچنان قدرت قابل‌توجهي براي ايجاد اختلال در تردد دريايي در تنگه هرمز دارد. او افزود: روايت‌ها در چنين شرايطي براي اثرگذاري بر افكار عمومي و واداشتن ديگران به پذيرش برداشت خاصي از واقعيت ساخته مي‌شوند؛ از اين رو، نبايد آنها را معادل كنترل مطلق و حقوقي بر تنگه هرمز دانست.
امريكا به دنبال مسير جايگزين هرمز نيست/ ايران نبايد برگ برنده‌اش را كم‌اثر كند
زرگر در پاسخ به پرسش دوم «اعتماد» درباره ايجاد خطوط جديد كشتيراني در بستر تنگه هرمز و استفاده امريكا از كريدور جنوبي نيز خاطرنشان كرد: آنچه مطرح مي‌شود، به معناي تعريف مسير جايگزين براي تنگه هرمز نيست، بلكه ناظر به جابه‌جايي مسيرهاي عبور در داخل همين تنگه، يعني انتقال تردد از يك مختصات جغرافيايي به مختصات ديگر است، بنابراين تنگه هرمز كنار گذاشته نمي‌شود. او افزود: امريكا با آگاهي از اينكه در كوتاه‌مدت و حتي ميان‌مدت امكان حذف كامل تنگه هرمز از چرخه انتقال انرژي و مبادلات منطقه‌اي وجود ندارد، مي‌كوشد اين آبراه را فعال نگه دارد و در عين حال، مسيرهاي عبور را به‌گونه‌اي مديريت كند كه ريسك و هزينه كمتري داشته باشند. اين كارشناس روابط بين‌الملل ادامه داد: در بلندمدت، ايجاد مسيرهاي جايگزين امكان‌پذير است؛ نه براي حذف تنگه هرمز، بلكه براي كاهش وضعيت انحصاري آن و كاستن از ميزان وابستگي به اين آبراه. در چنين سناريويي، اگر ايران يا هر بازيگر ديگري بخواهد در عبور و مرور دريايي اختلال ايجاد كند، كشورها بخشي از انتقال انرژي و كالا را از مسيرهاي جايگزين انجام مي‌دهند. به گفته اين تحليلگر روابط بين‌الملل پيش از بحران اخير، حدود ۲۰ ميليون بشكه نفت در روز از تنگه هرمز عبور مي‌كرد. با اين حال، در كوتاه‌مدت هيچ‌يك از مسيرهاي موجود يا پيشنهادي توان جبران چنين حجمي از صادرات نفت و انتقال كالا را ندارند. خط لوله شرق-غرب عربستان كه خليج‌فارس را به درياي سرخ متصل مي‌كند و خط لوله فجيره در امارات، ظرفيت كافي براي جايگزيني كامل با تنگه هرمز ندارند. او افزود: طرح‌هايي مانند مسيرهاي انتقال نفت از عراق به تركيه، اردن، سوريه يا عمان نيز در صورت اجرا، به سرمايه‌گذاري‌هاي سنگين و سال‌ها زمان نياز دارند؛ ضمن آنكه با حساسيت‌ها و پيچيدگي‌هاي سياسي و امنيتي متعددي روبه‌رو هستند. از منظري ديگر حذف كامل تنگه هرمز در بلندمدت نيز بعيد است، اما كاهش وابستگي به آن ممكن خواهد بود. اين موضوع براي ايران يك هشدار است؛ تهران مي‌تواند از موقعيت تنگه هرمز به عنوان يك اهرم استفاده كند، اما نبايد اين اهرم را به‌گونه‌اي به كار گيرد كه ديگران را به سرمايه‌گذاري گسترده براي بي‌اثركردن آن سوق دهد و درنهايت به برگ كم‌اثر يا بي‌مصرف تبديل شود.
ديپلماسي در سايه فشار كمرنگ شده است
زرگر در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره چرايي تغيير رويكرد امريكا از رايزني به سمت جنگ اقتصادي بي‌سابقه عليه ايران گفت: اين رويكرد پديده تازه‌اي نيست و در چارچوب الگوي چانه‌زني دونالد ترامپ قرار مي‌گيرد؛ الگويي كه در آن، ديپلماسي در سايه فشار دنبال مي‌شود. امريكا در سياست خارجي برمبناي منطق هزينه-فايده (cost-benefit) عمل مي‌كند؛ يعني زماني كه هزينه فشار اقتصادي را كمتر از اقدام نظامي مستقيم ببيند، به سمت بهره‌گيري از سود (benefit) فشار اقتصادي حركت مي‌كند. او افزود: اين كشور بر اين باور است كه با فشار بر صادرات نفت، شبكه‌هاي مالي، حمل و نقل، خريداران نفت ايران و به طور ويژه چين، مي‌تواند قدرت چانه‌زني خود را افزايش دهد. به گفته زرگر، پس از ناكامي توافق موقت، امريكا به اين جمع‌بندي رسيده كه از مسير مذاكره به امتيازات موردنظر خود نرسيده و به همين دليل، فشار اقتصادي را تشديد مي‌كند. اين كارشناس روابط بين‌الملل ادامه داد: صادرات نفت همچنان مهم‌ترين منبع تامين درآمد ارزي ايران است؛ از اين رو، امريكا آن را پاشنه‌آشيل تهران تلقي مي‌كند و با تحريم شبكه فروش نفت، فشار بر حمل و نقل دريايي، محدودسازي مبادلات مالي و هدف گرفتن خريداران، در پي ايجاد محاصره‌اي سنگين عليه ايران است. هدف واشنگتن اين است كه بدون ورود به اقدام نظامي مستقيم، ايران را به پذيرش خواسته‌هاي خود وادار كند. زرگر تاكيد كرد: موفقيت اين سياست، بيش از هر چيز به همراهي چين بستگي دارد؛ زيرا بخش عمده نفت صادراتي ايران به چين مي‌رود، بنابراين واشنگتن مي‌كوشد بانك‌ها، پالايشگاه‌ها، شركت‌هاي بيمه و كشتيراني چين را نيز زير فشار قرار دهد تا مسير خريد و انتقال نفت ايران دشوارتر شود، به همين دليل ظاهرا ترامپ به اين نتيجه رسيده كه فشار نظامي به تنهايي نمي‌تواند اهداف امريكا را محقق كند؛ بنابراين، تركيبي از فشار نظامي، ديپلماتيك و اقتصادي را به كار مي‌گيرد. پيام اين راهبرد به ايران روشن است؛ اگر تهران حاضر به مذاكره يا اعطاي امتياز نباشد، امريكا هزينه‌ها را افزايش مي‌دهد تا موازنه چانه‌زني را به سود خود تغيير دهد.
گزينه‌هاي تهران
زرگر در پاسخ به بخش دوم پرسش پيشين مبني بر واكنش تهران در مقابل اين كارزار گفت: افزايش شديد فشارها لزوما به تغيير محاسبات ايران در جهت تسليم منجر نمي‌شود، بلكه مي‌تواند نتيجه معكوس داشته باشد. اگر تهران به اين جمع‌بندي برسد كه فشارها از حد مشخصي فراتر رفته، ممكن است به جاي تعديل مواضع براي كاهش فشار، بر مقاومت خود بيفزايد تا مانع تحميل خواسته‌هاي امريكا شود. به همين دليل، تشديد تحريم‌ها مي‌تواند براي واشنگتن به «چاقويي دولبه» تبديل شود. او افزود: واكنش ايران به چنين فشاري نمي‌تواند تك‌بعدي يا صرفا نظامي باشد. تهران مي‌تواند يك راهبرد چندلايه را دنبال كند؛ استفاده از كانال‌هاي غيررسمي براي تداوم صادرات نفت، بهره‌گيري از شبكه‌هاي واسطه‌اي، حفظ مناسبات اقتصادي با شركايي مانند چين، افزايش اتكا به درآمدهاي غيرنفتي و مديريت موثرتر فشارهاي وارده بر مبادلات ارزي. زرگر در ادامه خاطرنشان كرد: ايران همچنان مي‌تواند از تنگه هرمز به عنوان اهرم چانه‌زني استفاده كند، اما نه با هدف انسداد كامل آن. بستن تنگه هرمز نه‌تنها كشورهاي عربي منطقه را عليه ايران متحد مي‌كند، بلكه مي‌تواند چين و ديگر كشورهايي را كه مواضع مساعدتري نسبت به تهران دارند نيز دلسرد كند و زمينه مشروعيت‌بخشي به شكل‌گيري ائتلافي بين‌المللي عليه ايران را فراهم آورد. او افزود: محور ديگر، استفاده از ظرفيت گروه‌هاي همسو در منطقه، از عراق و يمن تا لبنان، به عنوان ابزاري براي بازدارندگي غيرمستقيم است. ايران در كنار ابزارهاي اقتصادي و سياسي خود مي‌تواند بر ظرفيت «محور مقاومت» نيز تكيه كند. اين كارشناس روابط بين‌الملل تاكيد كرد: باوجود همه فشارها، مذاكره نبايد كنار گذاشته شود، زيرا ديپلماسي هيچ‌گاه به پايان نمي‌رسد. ايران براي كاهش فشار اقتصادي بايد گفت‌وگوهاي جدي‌تري را در سطح منطقه و از طريق كانال‌هاي غيرمستقيم پيگيري كند، شركاي منطقه‌اي و خريداران نفت خود را حفظ كند و تعامل با بازيگراني را كه مي‌توانند در كاهش فشارها موثر باشند، گسترش دهد. زرگر در پايان گفت: ايران به احتمال زياد، همزمان مقاومت مي‌كند، از ابزارهاي منطقه‌اي خود بهره مي‌گيرد و مسير مذاكره غيرمستقيم را باز نگه مي‌دارد. تهران در پي آن است كه زير بار فشار تسليم نشود، اما در عين حال، از تداوم يك جنگ بي‌پايان نيز پرهيز كند و راهي براي كاهش سايه جنگ بيابد.
عراق در دوراهي ايران و امريكا قرار دارد
زرگر در پاسخ به پرسش ديگري مبني بر احتمال واكنش گروه‌هاي مقاومت بالاخص در عراق و يمن در صورت تشديد دوباره تنش‌ها ميان ايران و امريكا گفت: وضعيت عراق در اين شرايط بسيار پيچيده است، زيرا بغداد ميان دو فشار متعارض قرار گرفته؛ از يك‌سو، نمي‌خواهد روابطش با امريكا به طور كامل تخريب شود و ازسوي ديگر، مهار گروه‌هاي مقاومت مي‌تواند هزينه‌هاي سنگيني در داخل عراق ايجاد كند. او افزود: امريكا و كشورهاي غربي از دولت عراق انتظار دارند گروه‌هاي مقاومت را كنترل كند. در صورتي كه بغداد نتواند يا نخواهد اين مطالبه را محقق كند، احتمال افزايش تنش و رويارويي با امريكا بالا مي‌رود؛ به ويژه آنكه واشنگتن ابزارهاي فشار قابل‌توجهي عليه عراق دراختيار دارد. در مقابل، اگر دولت عراق براي مهار گروه‌هاي مقاومت به صورت سخت‌گيرانه عمل كند، خطر بروز بحران داخلي و حتي رويارويي با بخش مهمي از شبكه نيروهاي شيعي و مقاومت در داخل كشور افزايش مي‌يابد. به گفته او، اين وضعيت براي بغداد يك «معماي امنيتي» ايجاد كرده است، زيرا هر انتخاب دولت مركزي مي‌تواند هزينه‌هاي جدي داخلي يا خارجي به همراه داشته باشد. زرگر در ادامه تاكيد كرد: دولت عراق، مانند بسياري از دولت‌هاي عربي منطقه، تمايلي به آغاز يك جنگ فراگير ندارد؛ چراكه چنين جنگي مي‌تواند بار ديگر منطقه را وارد دور تازه‌اي از بي‌ثباتي كند. با اين حال، موقعيت عراق از بسياري كشورهاي عربي پيچيده‌تر است، زيرا بغداد خود را در كانون بالقوه بحران مي‌بيند و هر تشديد تنش منطقه‌اي مي‌تواند مستقيما امنيت داخلي و ثبات سياسي آن را تحت‌تاثير قرار دهد.
تلاش واشنگتن براي ائتلاف‌سازي بي‌نتيجه است
زرگر در پاسخ به پرسش پاياني «اعتماد» درباره ميزان اثربخشي تلاش امريكا و كشورهاي حاشيه خليج‌فارس براي ايجاد ائتلاف‌هاي منطقه‌اي و فرامنطقه‌اي عليه ايران گفت: اين راهبرد ممكن است در بعد نظامي به دستاوردهايي محدود برسد، اما از نظر سياسي و راهبردي با محدوديت‌هاي جدي مواجه است و بعيد است موفقيت چشمگيري داشته باشد. او افزود: اختلاف‌هاي دروني ميان كشورهاي عربي منطقه، مانع مهمي در برابر شكل‌گيري يك محور منسجم است. براي نمونه، ميان عربستان‌سعودي و امارات درباره پرونده يمن اختلاف‌نظرهاي جدي وجود دارد. اين شكاف‌ها سبب مي‌شود همراهي كشورهاي منطقه با امريكا، به شكل يك ائتلاف راهبردي و يكپارچه عليه ايران درنيايد. اين كارشناس روابط بين‌الملل ادامه داد: بسياري از كشورهاي عربي حوزه خليج‌فارس، ازجمله عربستان، قطر، كويت، بحرين و امارات، ايران را در سطح ادراكي و هويتي يك تهديد تلقي مي‌كنند. اين برداشت برمبناي يك نگاه constructivism يا سازه‌انگارانه شكل گرفته، اما به اين معنا نيست كه اين كشورها حاضر باشند وارد مسيري شوند كه به جنگي تمام‌عيار با ايران بينجامد، چراكه اقتصاد اين كشورها به ثبات منطقه‌اي وابسته است. برنامه‌هاي جذب سرمايه‌گذاري خارجي، توسعه گردشگري و تداوم فعاليت‌هاي اقتصادي آنها بدون امنيت و ثبات منطقه‌اي با مشكل روبه‌رو مي‌شود، به همين دليل آنها از ورود به الگوهاي تنش‌زايي كه احتمال جنگ فراگير را افزايش مي‌دهد، پرهيز خواهند كرد. به باور زرگر، كشورهاي منطقه احتمالا در سطح اطلاعاتي، لجستيكي و دفاعي با امريكا همكاري مي‌كنند؛ ازجمله تبادل اطلاعات، ارايه تسهيلات پايگاهي، كمك‌هاي لجستيكي، همكاري در حوزه پدافند هوايي و حفاظت از كشتيراني. با اين حال، به باور من، آنها به سوي تشكيل ائتلافي كه نقش بازوي منطقه‌اي امريكا و غرب را در جنگ نيابتي عليه ايران ايفا كند، حركت نخواهند كرد، زيرا هزينه‌هاي چنين رويكردي براي آنها به‌مراتب بيشتر از منافع احتمالي آن است.