خاكستري از جنگ كه بر پيكر صنعت گردشگري نشست
مرتضي باستانيجوان
صنعت گردشگري يكي از مهمترين و به جرات ميتوان گفت حساسترين بخش خدماتي هر كشور محسوب ميشود، پايداري و رشد اين صنعت به عوامل متعددي كه مانند تار و پود پارچهاي درهم تنيده، وابسته است. عواملي مانند بحرانهاي سياسي ايجاد شده در كشور ميزبان يا اغتشاشات خياباني و شورشها و مشكلات تروريسم و در نهايت جنگ تاثير چشمگيري در وضعيت بقاي اين صنعت دارند. در همين راستا در ايران وقوع ناآراميهاي خياباني موسوم به غائله بنزين 98، ترور سردار سليماني و متعاقب آن ساقط كردن به اشتباه هواپيماي اوكرايني دقايقي پس از اوجگيري از فرودگاه بينالمللي امام خميني (ره) در دي ماه 98، شيوع و همهگيري بيماري كرونا در سالهاي 98 و 99، اعتراضات حجاب موسوم به «زن، زندگي، آزادي» در پاييز 1401 و در مورد آخر جنگ 12 روزه و جنگ تحميلي سوم، صدمات و خسارتهاي سنگين و حتي جبرانناپذيري به بدنه ضعيف و نورسته صنعت گردشگري اين سرزمين به ويژه در بخش توريست (خارجي) وارد كرد. صنعتي كه بعد از گذر از انقلاب 57، سعي كرد خود را با شرايط حاكميت اسلامي وفق داده و بهرغم حذف برخي فاكتورهاي گردشگر خارجي، به ويژه در هتلها و سواحل و جزاير، خود را احيا كرده و سرپا نگه دارد و به تن خستهاش از جنگ 8 ساله، روحي دوباره بدمد، باز هم درگير شرايط متاثر از جنگ شد تا دوباره زير خاكستر آوارهاي ناشي از بمباران و موشكباران مدفون شود. طبق اظهارات رسمي وزير ميراث فرهنگي، ورود گردشگران خارجي به ايران پس از جنگ 12 روزه، حدود 75 درصد كاهش يافت. علت اين كاهش لغو پروازها ناشي از بسته شدن موقت آسمان كشور و افزايش نگرانيهاي امنيتي گردشگران بود. افت سهچهارم حجم گردشگر ورودي تاثير بيشتري در كاهش درآمد صاحبان مشاغل وابسته به حضور گردشگر مانند هتلداران، آژانسداران، رستورانها و مراكز تفريحي و اقامتي دارد. اغلب كارفرمايان اين حوزه، نيروهايشان را تعديل و قرارداد اجاره مركز تفريحي و اقامتي خود را با مالك فسخ كردهاند كه اين مساله منشا بروز و افزايش بحرانهاي رواني جديدي در جامعه، در كنار استرسهاي ناشي از جنگ شده و چه بسا موجب تشكيل پرونده در محاكم دادگستري يا اداره كار بشود. لغو شدن بيش از 5 هزار پرواز در سطح منطقهاي خليجفارس طي 2 روز نخست شروع جنگ، موجب كاهش 11 تا 27 درصدي ورود گردشگران به منطقه شده است كه بر اساس گزارش موسسه مطالعه Oxford Economics زيان ناشي از اين كاهش بين 34 تا 56 ميليارد دلار برآورد ميشود. جبران اين خسارت به سادگي امكانپذير نخواهد بود و ايجاد امنيت براي گردشگران و جلب اطمينان آنها براي انتخاب منطقه و ايران به عنوان مقصد گردشگري، مستلزم گذشت زمان و صرف هزينههاي بسيار تبليغاتي و فرهنگي است كه فقط با حمايت جدي دولت و توسط بخش خصوصي قابل اجراست. جنگ نه تنها تاثير نامطلوبي بر حجم ورود گردشگران خارجي گذاشت، بلكه گردشگري داخلي را نيز به واكنش منفي واداشت. نگرانيهاي امنيتي و لغو پروازها و افزايش همهجانبه قيمتها، سفرهاي گردشگران داخلي را در رتبه آخر جدول برنامه سالانهشان قرار داد و چه بسا آن را حذف كردند. البته اين تاثير منفي در مقاصد گردشگري جنوبي كشور به ويژه جزاير كيش و قشم و هنگام بسيار مشهودتر از سواحل خزر و نيز مشهد و شيراز و اصفهان است، چراكه از مسيرهاي زميني قابل دسترسي است و با هزينه كمتري نسبت به جزاير جنوبي، به علت شرايط خاص آب و هوا و روشهاي مديريتي مسوولان منطقهاي كه به مراتب ارزانتر است، بيشتر مورد توجه گردشگران داخلي قرار گرفت. در نتيجه سواحل جنوبي به ويژه جزاير توريستي با افت شديد گردشگر مواجه شده و اقتصاد آنها نيز كه تقريبا وابسته به ورود گردشگر است به يكباره فرو پاشيد و مشاغلي مانند تفريحات دريايي و غواصي و رستورانها و هتلداري و غرفهداري به پرتگاه نابودي نزديك شدند. بندر چابهار نيز كه طي سالهاي اخير مقصد گردشگري جديدي به شمار ميرفت و در حال شكوفايي بود، مصون از اين مساله نماند و سواحل بكر و زيباي آن نتوانست با اغواگريهاي شبانهاش در جامه مكران، توفيقي در جذب گردشگر داشته باشد. كسب و كارهاي كوچك محلي با مشكل جدي روبهرو شده و در همان روزهاي نخستين جنگ، به تعطيلي كشيده شدند. جنگ تحميلي سوم، علاوه بر آنچه گفته شد، آثار سوء اقتصادي بلندمدت نيز بر صنعت گردشگري داشته است. با كاهش سرمايهگذاري در بخش هتلداري و عدم توسعه آن تحت تاثير شرايط فعلي، چرخش چرخهاي اين صنعت تقريبا متوقف شده است كه براي روانكاوي و احياي آن، صرفت زمان طولانيمدت و تلاش جهت جلب اعتماد سرمايهگذاران و هدايت سرمايه به اين سخت مورد نياز بوده و از اهميت بالايي برخوردار است. ثبات سياسي و امنيت جاني پايدار، دو ركن اصلي استواري و بقاي صنعت گردشگري است كه كاملا در حيطه اختيارات دولت و حكومت است. اميد است با تثبيت هر چه زودتر شرايط مذكور، زمينه احيا و رشد اين صنعت فراهم شود تا شاهد آباداني بيشتر ايران كهن و زيبا باشيم.