ديدارهاي مقامهاي رسمي كشورمان در حاشيه مجمع عمومي سازمان ملل ميتواند فرصتي براي ديپلماسي فعال ايران و ارايه ابتكارهاي عملي در پروندههايي مانند هرمز و امنيت انرژي باشد؛ با اين حال، تا پيش از انتخابات امريكا و اسراييل، واشنگتن احتمالا ميان فشار اقتصادي و مديريت تنش حركت خواهد كرد و از ورود به جنگ گسترده يا توافق جامع پرهيز خواهد كرد. در چنين شرايطي چين نيز با وجود ظرفيت ميانجيگري در بحران هرمز و بابالمندب، به دليل شكاف منافع و محاسبات امنيتي تهران و واشنگتن با محدوديتهايي روبهرو است. مجيد محمدشريفي، استاديار گروه روابط بينالملل و عضو هيات علمي دانشگاه خوارزمي، در پاسخ به پرسش نخست «اعتماد» درباره نتايج حاصل از حضور هيات رسمي ايران در نشست سالانه مجمع عمومي سازمان ملل براي تبيين مواضع، كاهش تنش و فراهم كردن زمينه بازگشت به تفاهم، گفت: «مجمع عمومي سازمان ملل ويتريني فراگير و جهاني براي ارايه ديدگاه روساي كشورهاست. از اين طريق ميتوان صدا، ديدگاه و راهبرد يك كشور را درباره موضوعات گوناگون به گوش جهانيان رساند. اما ايراد سخنراني در مجمع عمومي، به تنهايي نميتواند ابزار ديپلماسي تلقي شود. سخنراني براي پيشبرد سياستها كافي نيست، چراكه ديپلماسي، فن استفاده از مجموعه ابزارهايي است كه هر كشور دراختيار دارد تا آنها را برمبناي اهداف تعريفشده و مسائل پيشروي خود بهكار گيرد.» محمدشريفي ادامه داد: «بيترديد امريكا براي حضور مقامهاي جمهوري اسلامي ايران در مجمع عمومي محدوديتهايي اعمال خواهد كرد، اما مقامهاي رسمي كشورمان ميتوانند براي استفاده موثر از فرصت مجمع عمومي، از پيش برنامهريزي گستردهاي كنند. در همين راستا انتخاب روساي كشورها و مقامهايي كه قرار است در حاشيه نشست با آنان ديدار شود، بايد در راستاي هدف كلاني باشد كه كشور براي خود تعريف ميكند.» اين استاديار دانشگاه در ادامه خاطرنشان كرد: «در مقطع كنوني، بايد مشخص باشد اولويت ايران چيست و برمبناي آن اولويت و مسالهاي كه كشور با آن مواجه است، ديدار با كدام مقامها ضروري است، گفتوگو با كدام رسانههاي جهاني اهميت دارد و چه پيامهايي بايد منتقل شود. هم طرفهاي گفتوگو، هم رسانهها و هم محتواي سخنراني رييسجمهور در مجمع عمومي و مصاحبههاي رسانهاي، بايد با هدف اصلي سازگار باشد.» اين كارشناس مسائل بينالملل افزود: «بسيار مهم است كه در اين نشست از سخنرانيهايي كه تنها به كليات ميپردازد پرهيز شود. بايد به طور مشخص درباره موضوع اختلاف و موضوع مورد بحث سخن گفته شود و اين سخنان حاوي راهكار و پيشنهاد باشد. در سخنراني رييسجمهور، پيشنهادهاي عملي و نزديك به واقعيت درباره مسائل مورد بحث بايد جايگاه روشني داشته باشد. بالاخص آنكه كشور درگير بحرانهايي است كه همه بازيگران به دنبال يافتن راهي براي خروج از آن هستند و عبور از اين وضعيت، به پيشنهادهاي عملي نياز دارد. از اين رو، رييسجمهور بايد در سخنراني مجمع عمومي، ديدار با مقامها و گفتوگو با رسانهها، با مجموعهاي با تكيه بر پيشنهادهاي عملي وارد شود.» اين استاد دانشگاه در پايان گفت: «مهمترين موضوع مورداختلاف در شرايط فعلي، تنگه هرمز و مساله انرژي جهاني است. اين موضوع به رييسجمهور ايران امكان مانور بيشتري ميدهد تا پيشنهادهاي عملي ارايه كند؛ پيشنهادهايي كه نگراني و علاقه ديگر كشورها را در مساله انرژي جهاني برانگيزد و در عين حال، بهقدري واقعبينانه باشد كه بتوان درباره آن گفتوگو و درنهايت به راهحلي دست يافت.»
تداوم وضعيت نه جنگ نه صلح تا پايان انتخابات
اين استاد دانشگاه در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره احتمال ورود امريكا يا اسراييل به ماجراجويي نظامي تازه پيش از انتخابات مياندورهاي كنگره و انتخابات اسراييل و نيز امكان آغاز مذاكره با ايران، گفت: «درباره اينكه ترامپ پيش از انتخابات مياندورهاي كنگره يا اسراييل پيش از انتخابات خود دست به حمله ديگري خواهند زد يا رييسجمهور امريكا وارد مذاكره ميشود، نميتوان با قطعيت سخن گفت. با اين حال، هر اقدام پيش از انتخابات مياندورهاي خطر بالايي به همراه دارد.» محمدشريفي افزود: «ممكن است حمله نظامي گستردهاي انجام شود، اما اگر چنين حملهاي اهداف مورد نظر ترامپ را محقق نكند، موقعيت جمهوريخواهان در كنگره را تحت فشار قرار ميدهد. درست است كه انتخابات مياندورهاي شايد از حيث شخصي براي ترامپ اهميت تعيينكنندهاي نداشته باشد، اما او خواهان آن است كه مجلس نمايندگان و سنا دراختيار جمهوريخواهان باشد تا سياستهايش را با مانع كمتري پيش ببرد.» اين تحليلگر روابط بينالملل ادامه داد: «ترامپ بهاحتمال زياد اقداماتي را دنبال ميكند كه پيروزي جمهوريخواهان در هر دو مجلس را تقويت كند. اقدام نظامي گسترده، بسيار پرخطر است و ممكن است او را از هدف اصلي، يعني موفقيت حزب جمهوريخواه، دور كند. از همين رو نشانهها حاكي از آن است كه ترامپ تا زمان انتخابات، فشارهاي اقتصادي و تهديد نظامي را حفظ و حتي تشديد ميكند، اما وارد عمليات نظامي گسترده نخواهد شد.» اين استاد دانشگاه تصريح كرد: «در چنين شرايطي افرادي چون جيدي ونس و ماركو روبيو، از چهرههاي آينده حزب جمهوريخواهند بود و احتمال نامزدي آنها در انتخابات رياستجمهوري ۲۰۲۸ مطرح است. بنابراين، موفقيت جمهوريخواهان در انتخابات مياندورهاي براي اعضاي كابينه ترامپ اهميت بالايي دارد و همين عامل ميتواند او را در تصميم براي اقدام نظامي محتاطتر كند.» اين كارشناس افزود: «اگر اقدام نظامي هم رخ دهد، احتمالا محدود خواهد بود، مگر آنكه ايران اقدامي بزرگ انجام دهد تا ترامپ ناچار شود واكنش نشان دهد. در چنين وضعيتي، بيواكنشي دولت امريكا ميتواند براي جمهوريخواهان هزينه سياسي بيشتري داشته باشد.» محمدشريفي در جمعبندي گفت: «پيشنهاد مذاكره احتمالا همچنان در سطح اعلاني مطرح خواهد شد و حتي ممكن است گفتوگوهايي موردي انجام شود، اما بعيد است مذاكرهاي كلان و نهايي پيش از انتخابات شكل بگيرد. امريكاييها تصور ميكنند فشارها و تحريمهاي اقتصادي ابتدا بايد اثر خود را بگذارد تا در صورت ورود به مذاكره، موقعيت بهتري داشته باشند. از همين رو به نظر نميرسد ترامپ آمادگي بازگشت به مذاكره را داشته باشد. اگر مذاكرهاي صورت گيرد، با شرايط و خواستههاي تازه و احتمالا مطالبات بيشتر ازسوي امريكا همراه خواهد بود. در مجموع، پيش از انتخابات مياندورهاي نه احتمال اقدام نظامي گسترده بالاست و نه احتمال گفتوگويي فراگير؛ تصميمهاي اصلي احتمالا به پس از انتخابات موكول ميشود.»
نقش چين در معادله تنگهها
محمدشريفي در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره نقش احتمالي چين در كاهش تنشهاي ايران و امريكا و نتايج ديدار شيجين پينگ و دونالد ترامپ براي بحران هرمز و بابالمندب و فراتر از آن تنشها در غرب آسيا گفت: «امريكاييها همواره در پي استفاده از اهرم فشار چين عليه ايران بودهاند. بنابراين، ميتوان پيشبيني كرد كه در ديدار روسايجمهور دو كشور، موضوع ايران مطرح شود و ترامپ از پكن بخواهد از نفوذ خود بر ايران استفاده كند تا هم درباره تنگه هرمز راهحلي به دستآيد و هم انصارالله يمن بهگونهاي كنترل شود كه در بابالمندب براي عبور و مرور كشتيها مشكل ايجاد نكند.» اين تحليلگر افزود: «تلاش امريكا براي بهرهگيري از نفوذ چين در يافتن راهحل درباره هرمز و بابالمندب، قابل پيشبيني است. چينيها نيز به همكاري با امريكا در اين دو موضوع علاقه دارند، زيرا اين همكاري افزون بر منافع مستقيم اقتصادي، به امنيت انرژي چين كمك ميكند. چين يكي از بزرگترين واردكنندگان انرژي از منطقه خليجفارس است.» محمدشريفي ادامه داد: «همزمان، مساله هرمز و بابالمندب ميتواند براي چين به ابزاري در مذاكره با دولت ترامپ بر سر ديگر موضوعات اختلافي تبديل شود. پكن ميتواند با استفاده از كارت دو گذرگاه، در پروندههاي ديگر از امريكا امتياز بگيرد.» محمدشريفي تصريح كرد: «به همين دليل، ميتوان انتظار داشت چين نقش فعالتري براي ميانجيگري ميان ايران و امريكا برعهده گيرد و حتي پيشنهادهاي عملي خود را در ديدار روسايجمهور دو كشور مطرح كند. با اين حال، پذيرش اين پيشنهادها ازسوي ايران محل ترديد است.» اين كارشناس افزود: «با وجود همكاريهاي گسترده و روابط نزديك ايران و چين، ميان نگاه دوطرف به هرمز و بابالمندب و اهدافي كه دنبال ميكنند، اختلافهايي وجود دارد. ايران احتمالا اين دو موضوع را اهرم فشار مهمي ميداند و تصور ميكند نبايد تا پيش از انتخابات مياندورهاي امريكا بهسادگي اين اهرمها را از دست بدهد. بنابراين، حتي اگر پكن خواستار بازگشايي تنگه هرمز يا اعمال نفوذ براي كنترل انصارالله در يمن باشد، بعيد به نظر ميرسد ايران در شرايط فعلي آماده دادن امتياز باشد.»
ميانجيگري چين و شكاف تهران و واشنگتن
محمدشريفي در پاسخ به پرسشي ديگر درباره تاثير رقابت ديدگاهها در دولت ترامپ بر سياست امريكا و امكان ميانجيگري چين ميان تهران و واشنگتن، گفت: «برد كوپر و اسكات بسنت فعلا هماهنگ حركت ميكنند، اما دست برتر با بسنت است. باتوجه به اعتماد و باوري كه ترامپ به او دارد، ميتوان پيشبيني كرد كه دستكم تا پيش از انتخابات مياندورهاي، رويكرد موردنظر بسنت بيشتر مورد توجه قرار گيرد. با اين حال، همه چيز به تحولاتي بستگي دارد كه در ميدان رخ ميدهد. اگر اقدام نظامي صورت گيرد، قطعا ديدگاه كوپر، گزينهها و پيشنهادهاي او در كاخ سفيد بيشتر موردتوجه قرار خواهد گرفت.» او با اشاره به ديدار رييسجمهور چين و ترامپ ادامه داد: «موضوعات گستردهاي در روابط چين و امريكا وجود دارد كه در اين ديدار محل گفتوگو خواهد بود، اما در ارتباط با خليجفارس، تنگه هرمز و بابالمندب دو موضوعي هستند كه احتمالا شيجين پينگ و ترامپ مستقيما درباره آنها گفتوگو خواهند كرد.» محمدشريفي گفت: «به نظر ميرسد پكن در اين ديدار پيشنهاد خود براي ايفاي نقشي فعالتر به عنوان ميانجي را مطرح و راهكارهايي براي ترغيب امريكا به گفتوگو با ايران و حل مسائل از مسير مذاكره ارايه خواهد كرد. چين نيز احتمالا با ايران گفتوگو ميكند و پيشنهادهايي درباره چگونگي مذاكره با امريكا و مسائل محل اختلاف مطرح خواهد كرد. با اين حال، به نظر ميرسد ماهيت اختلافها ميان ايران و امريكا و بهويژه نگاه جمهوري اسلامي به مسائل، بهگونهاي است كه پيشنهادهاي پكن چندان مورد توجه قرار نخواهد گرفت.» او در پايان گفت: «حتي با وجود تلاش پكن براي ايفاي نقش ميانجي، بعيد است موفقيت چشمگيري به دست آيد، زيرا موضوعات محل اختلاف و اهدافي كه ايران و امريكا دنبال ميكنند، فاصله زيادي با يكديگر دارد و احتمالا پيشنهادهاي ميانه و معتدل چين، مورد پذيرش دوطرف قرار نميگيرد.»
نتانياهو و فشار براي حمله تازه
محمدشريفي در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره سفر احتمالي بنيامين نتانياهو به واشنگتن و ديدار احتمالياش با ماركو روبيو كه در رسانهها برجسته شده، گفت: «پيشبيني رويكرد نتانياهو چندان دشوار نيست. او در سفرهاي اخير خود به واشنگتن، همواره تلاش كرده دولتهاي امريكا را به انجام حمله نظامي گسترده عليه ايران ترغيب كند. بنابراين ميتوان انتظار داشت مهمترين موضوعي كه در ديدار با ترامپ و روبيو مطرح خواهد كرد، آغاز حملات نظامي تازه عليه ايران باشد.» اين تحليلگر افزود: «نتانياهو، با تفاوتهايي نسبت به ترامپ، براي خود رسالتي درنظر گرفته كه بر تغيير چهره امنيتي خاورميانه و تضمين دايمي امنيت اسراييل متمركز است. او تصور ميكند در موقعيتي قرار دارد كه ميتواند چنين تغيير بزرگي را رقم بزند.» اين استاد دانشگاه ادامه داد: «نتانياهو اين ماموريت را صرفا سياسي و امنيتي نميبيند، بلكه آن را داراي وجه مذهبي و براي قوم يهود نيز تلقي ميكند. از منظري ديگر نتانياهو براي پيشبرد اين هدف، به پشتيباني و حمايت نظامي امريكا نياز دارد. از اين رو، در سفر خود بار ديگر درباره مزيتهاي اقدام نظامي و نتايج مورد انتظار آن با مقامهاي امريكايي گفتوگو خواهد كرد، چراكه برمبناي باور خود، معتقد است اقدام نظامي ديگري ميتواند به هدف نهايي و مطلوب امريكا و اسراييل منتهي شود.»
محمدشريفي در ادامه افزود: «ارايه نقشه راهي براي آينده خاورميانه احتمالا بخش مهمي از گفتوگوهاي نتانياهو با مقامهاي امريكايي خواهد بود.»
بابالمندب و مرزهاي تنش كنترلشده
مجيد محمدشريفي درباره تحولات بابالمندب، رويكرد انصارالله، واكنش محدود امريكا و اسراييل و احتمال نقشآفريني پاكستان در حمايت از عربستان نيز خاطرنشان كرد: «درباره انصارالله يمن بايد چند نكته را درنظر گرفت. گزارشها و حتي ديدارهاي اين گروه با مقامهاي امريكايي در عمان نشان ميدهد انصارالله خواهان ورود به جنگ با امريكا يا اسراييل نيست و همچنان ميخواهد به توافق آتشبس ۲۰۲۵ احترام بگذاردو از همين رو به نظر نميرسد انصارالله قصد داشته باشد به كشتيهاي مورد حمايت امريكا يا اسراييل حمله كند، زيرا چنين اقدامي ميتواند امريكا و اسراييل را به انجام حملات گسترده عليه يمن بازگرداند. انصارالله در چارچوب راهبرد محور مقاومت ميكوشد از بابالمندب به عنوان اهرم فشار استفاده كند، اما ظاهرا هدف آن نيست كه اين راهبرد را تا سطحي گسترش دهد كه به ورود مستقيم امريكا و اسراييل منجر شود.» اين كارشناس ارشد روابط بينالملل ادامه داد: «انصارالله احتمالا ميكوشد تاحدي در مسيرهاي دريايي و صادرات انرژي عربستان اخلال ايجاد كند و فشار وارد آورد، اما از عبور از خطوط قرمزي كه ميتواند مداخله نظامي امريكا يا اسراييل را در پي داشته باشد، پرهيز ميكند. بايد ديد اين تنشها تا چه حد كنترلشده باقي خواهد ماند و آيا از آستانه واكنش نظامي امريكا و اسراييل عبور ميكند يا نه.» محمدشريفي تصريح كرد: «عربستان بهشدت ميكوشد امريكا و اسراييل را به اقدام نظامي گسترده عليه انصارالله ترغيب كند؛ اين درخواستها، بنا بر گزارشها، هم آشكار و هم از مسيرهاي غيرعلني مطرح شده است. با اين حال، به نظر ميرسد نه امريكا و نه اسراييل فعلا تمايلي به ورود مستقيم به جنگ با انصارالله ندارند، زيرا برآورد ميكنند تنشها هنوز به سطحي نرسيده كه چنين اقدامي را ضروري كند.امريكا و اسراييل احتمالا بر اين باورند كه عربستان گزينههاي ديگري نيز دارد؛ ازجمله تفاهم امنيتي مكه و امكان دريافت كمك از پاكستان يا تركيه در برابر انصارالله. در صورت تشديد بحران، ميتوان انتظار داشت به ويژه پاكستان در حمايت از عربستان فعالتر شود.» او در ادامه گفت: «مجموعهاي از عوامل، ازجمله رعايت خطوط قرمز ازسوي انصارالله، بيميلي فعلي امريكا و اسراييل به ورود مستقيم، كوشش عربستان براي جلب حمايت خارجي و آمادگي احتمالي پاكستان، آينده وضعيت بابالمندب را تعيين ميكند. اگر بحران به سطحي نرسد كه اختلال بزرگي در صادرات انرژي عربستان ايجاد كند، احتمال واكنش نظامي پايين ميماند؛ اما در صورت تشديد، احتمال اقدام نظامي پاكستان در حمايت از عربستان، از احتمال ورود مستقيم امريكا يا اسراييل بيشتر است.»
خطوط قرمز و اهرمهاي فشار
محمدشريفي در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره چرايي پرهيز امريكا و اسراييل از اقدام نظامي عليه انصارالله و عواملي كه ميتواند اين رويكرد را تغيير دهد، گفت: «يكي از دلايل خودداري امريكا از اقدام عليه انصارالله، تفاهم آتشبس سال ۲۰۲۵ و تعهد اين گروه به خودداري از حمله به كشتيهاي امريكايي است. تا زماني كه انصارالله از اين خطوط قرمز عبور نكنند، امريكا و اسراييل علاقهاي به ورود به جنگ با آن نخواهند داشت.» اين تحليلگر افزود: «با تشديد بحران، عربستان ممكن است از اسراييل درخواست كمك كند و اين درخواست شايد به اهرم فشاري براي دولت ترامپ تبديل شود تا از رياض بخواهد روند عاديسازي روابط در قالب توافق ابراهيم را پيش ببرد. با اين حال، به نظر نميرسد عربستان در شرايط كنوني آمادگي پذيرش چنين توافقي را داشته باشد.» اين استاد دانشگاه ادامه داد: «تحولات بابالمندب و مساله انصارالله ميتواند يكي از عوامل فشار بر عربستان باشد، اما به تنهايي تعيينكننده نيست. پذيرش توافق ابراهيم، مستلزم فراهم شدن شرايط ديگري است كه فعلا وجود ندارد.» محمدشريفي همچنين تصريح كرد: «امريكا و اسراييل زماني ممكن است دست به اقدام بزنند كه هم عربستان و پاكستان از مهار انصارالله ناتوان باشند و هم اقدامات انصارالله، صادرات انرژي و قيمت انرژي را در سطحي قرار دهد كه براي واشنگتن و تلآويو تهديدآميز تلقي شود. در آن شرايط، احتمال ورود آنها به جنگ و اقدام نظامي افزايش مييابد، اما در شرايط فعلي، امريكا و اسراييل محتاطاند و همچنان بر اين باورند كه عربستان و پاكستان ميتوانند در برابر انصارالله واكنش نشان دهند.» او در پايان افزود: «امريكا و اسراييل همچنين اميدوارند از اهرم چين استفاده كنند. آنها باتوجه به نفوذ پكن بر ايران و روابط خوب چين و عربستان، انتظار دارند چين بتواند تهران را ترغيب كند تا درباره بابالمندب با انصارالله گفتوگو كند و مانع ايجاد اختلال در صادرات انرژي عربستان شود.»