گروه اجتماعي
پارسال، هفته اول مهر ماه، مرضيه وحيددستجردي كه دبير ستاد ملي جمعيت است و مسووليت نهاد وابسته به رياستجمهوري را برعهده دارد، اولين نشست خبري خود را برگزار كرد و از اجراي طرح «كارت اميد مادر» براي حمايت مالي از تمام نوزادان صفر تا دو سال كشور از ابتداي سال 1405 خبر داد. مرضيه وحيددستجردي در توضيح اين طرح گفت كه تمام نوزادان متولد شده از ابتداي سال 1405، به مدت دو سال تحت پوشش اين حمايت معيشتي قرار ميگيرند و تا پايان دو سالگي كودك، هر ماه دو ميليون تومان به عنوان كمك هزينه تامين ملزومات كودك به اين كارت صادر شده به نام مادران واريز خواهد شد تا هم بخشي از هزينههاي فرزندآوري را جبران كند و هم مشوقي براي فرزندآوري باشد. ديروز و با گذشت يك سال از اين خبر، دبير ستاد ملي جمعيت در جمع خبرنگاران و به مناسبت چهارمين جايزه ملي جمعيت اعلام كرد كه در طول يك سال اخير، ارزش ريالي اين كارت به نصف كاهش يافته ولي خواستار آن بود كه رسانهها همچنان مشوق فرزندآوري باشند و از تلاشهاي اين ستاد براي افزايش رقم وام ازدواج و وام فرزندآوري ميگفت. نگاهي به جدول رويدادهاي حياتي سازمان ثبت احوال از رخداد ولادت و ازدواج در نيمه اول سال جاري نشان ميدهد كه رخداد ولادت و ازدواج نسبت به مدت مشابه پارسال و سال 1403 شيب كاهشي دارد با اينكه از ابتداي امسال كارت «اميد مادر» براي تمام ولادتهاي جديد فعال شده و رقم وام ازدواج و وام فرزندآوري هم نسبت به پارسال و سال 1403 افزايش يافته است. طبق جدولهاي سازمان ثبت احوال، در 5 ماه امسال 349348 تولد، در 5 ماه پارسال 374076 تولد و در 5 ماه 1403 هم 411904 تولد جديد در كشور ثبت شده است. طبق همين جدولها، در 4 ماه امسال 141157 ازدواج، در 4 ماه پارسال 161520 ازدواج و در 4 ماه 1403 هم 178318 ازدواج ثبت شده است.
كاهش ازدواج و ولادت در سال جاري درحالي است كه هشدارها بابت سوق يافتن جمعيت به سمت سالمندي، جديتر از قبل شده، چنانكه پارسال براي دومين سال پياپي، تعداد ولادتها در كل كشور كمتر از يك ميليون نفر بود و حتي نسبت به سال 1403 هم كاهش داشت. همانطور كه دبير ستاد ملي جمعيت در صحبتهاي 6 ماه اخير خود تاييد كرده، مساله اقتصادي، مهمترين عامل موثر در تصميمگيري جمعيت مجرد براي ازدواج و زوجهاي جوان براي فرزندآوري است. افزايش نرخ تورم و كاهش ارزش پول ملي كه به افت قدرت خريد خانواده ايراني منجر ميشود، ترديدها بابت تشكيل خانواده و اقدام به فرزندآوري يا حتي تعدد فرزندان را افزايش داده است.
ديروز خبرنگار اعتماد، محور سوالات خود را بر نقش مسائل اقتصادي در تغييرات جمعيتي كشور قرار داد و اين سوال را از دبير ستاد ملي جمعيت پرسيد كه باتوجه به مشاهدات ميداني از شهرستان ايرانشهر كه بالاترين نرخ فرزندآوري كشور را دارد، تعدد فرزندان براي خانوادهها معادل افزايش يارانه و كالابرگ و نيروي سوختبري است و خانوادهها به «اعتماد» گفتهاند كه اين وضعيت غالب در منطقه بلوچستان است و طبق اعلام وزارت كشور، ميانه اجتماعي سراسري، حدود 52درصد ولي در استان سيستان و بلوچستان كمتر از 30درصد است. «اعتماد» در ادامه سوال خود اين اشاره را داشت كه مهر پارسال باتوجه به قيمت همان زمان دلار، ارزش كارت اميد مادر حدود 22 دلار بود ولي حالا در مهر 1405، اين كارت كمتر از 11 دلار ارزش دارد و وضعيت اقتصادي، نوشتن درباره اهميت فرزندآوري را دشوار ميكند آنهم باتوجه به اينكه طبق تاييد دبير ستاد ملي جمعيت، جنگ بر مساله فرزندآوري تاثير ميگذارد. «اعتماد» در ادامه سوال خود گفت كه بانك مركزي از تورم 83درصدي نسبت به شهريور پارسال گزارش داده و هماكنون، وام ازدواج زوجين، براي پرداخت وديعه منزل در شهر تهران كفاف نميدهد و اين درحالي است كه در دو جنگ اخير هم، بسياري از خانوادهها تمام زندگيشان و بسياري هم شغلشان را از دست دادند و جرمهاي كيفري هم با مساله اقتصادي مرتبط است چنانكه در يكي از نشستهاي وزارت كشور هم اعلام شد كه تعداد زنان سرپرست خانوار افزايش داشته و هم نماينده قوه قضاييه اعلام كرد كه كاهش 50درصدي جرم تا پايان برنامه هفتم توسعه امكانپذير نيست.
به دنبال اين سوالات، حامد بركاتي كه معاون برنامهريزي پايش و ارزيابي عملكرد دبيرخانه ستاد ملي جمعيت است در پاسخ «اعتماد» گفت: «من در دوران مسووليتم در وزارت بهداشت، به چند استان بيش از 25 بار رفتم و استان سيستان و بلوچستان يكي از همين استانها بود كه تا مرز افغانستان و پاكستان رفتم و شاهد بودم كه در فصل زمستان، مردم در صف نفت بودند و همانجا هم سوخت را به كشور همسايه قاچاق ميكردند. مساله جمعيت را هم بايد از منظر فردي و هم از منظر كلان نگاه كنيم. چه تضميني هست كه سال آينده وضع اقتصادي كشور همين باشد؟ ما با خوف و رجا زندگي ميكنيم و انسان هم موجودي است كه به آينده نگاه ميكند. طبق پيشبيني سازمان ملل، اگر تا 70 سال آينده با همين روند فرزندآوري پيش برويم، جمعيت كشور به 31 ميليون نفر كاهش مييابد ضمن آنكه از همان جمعيت 31 ميليون نفري هم 10 تا 30درصد، سالمند خواهند بود. در اين وضع، اصلا ايراني وجود نخواهد داشت.»
بركاتي در ادامه پاسخ به «اعتماد» افزود: «منابع و شرايط موجودمان و ثروت عمومي سرانه در همين حالت تحريم جوابگوست. ما به تمام بخشهاي كشور توجه داريم و در كنار سيستان و بلوچستان، همان خانواده جواني كه امروز در شهر انديشه زندگي ميكند را هم ميبينيم و حتي ميبينيم كه شاخص باروري در سيستان و بلوچستان هم افت دارد و در حال حاضر، شاخص باروري سيستان و بلوچستان تفاوت زيادي با شاخص كشوري ندارد در حالي كه در زماني كه شاخص باروري كشور، اعداد 6 و 8 بود، شاخص باروري در سيستان و بلوچستان حدود 8 يا 9 بود ولي الان با كاهش از 3.2دهم، در اعداد جديد به 2.7 فرزند به ازاي هر زن در سن باروري در اين استان رسيده. لازم است كه ما شرايط كشورهاي همسايه در منطقه را هم ببينيم و در اين صورت متوجه شويم كه شايد كيفيت زندگي ما با آنها چندان متفاوت نباشد و در غير اين صورت، با تمركز بر وضعيت بد اقتصادي كشور در مساله فرزندآوري، ايران را از دست خواهيم داد.»
بركاتي در ادامه پاسخ به «اعتماد» گفت: «بحث ما تشويق به فرزندآوري نيست بلكه حمايت از فرزندآوري است. فرزندآوري و بهخصوص براي تولد اول و دوم بايد حمايت شود ولي تولدهاي ششم و هفتم تشويق شوند. اگر حمايت انجام نشود، سرمايه اجتماعي و سرمايه جمعيتيمان را ازدست ميدهيم. ما با مسائل نظامي و امنيتي كاري نداريم ولي هر وقت ايران ضعيف شده، مورد هجمه قرار گرفته است. نگاه ما كلان است و بايد كلان نگاه كنيم. حمايتها حق مردم است و ازدواج اقتضاي جواني است.»
مهدي مالمير كه عضو هيات علمي دانشگاه شهيد بهشتي و جامعهشناس همكار با ستاد ملي جمعيت است و ديروز هم در نشست خبري دبير ستاد ملي جمعيت حضور داشت، در پاسخ به «اعتماد» گفت: «اگر به عنوان رسانه، راجع به مساله جمعيت روشن و آگاه شويد، پيام جمعيتي را به بهترين شكل منتقل ميكنيد. رسانه در مساله افزايش جمعيت بازيگر اصلي و حتي يكي از كنشگران حل مساله است. جدا كردن بخشي از جامعه به نام منطقه سيستان و بلوچستان قابل تعميم به كل كشور نيست و بايد بين مساله فردي و مساله اجتماعي و همچنين نگرش سياستگذار تفاوت قائل شويم. زمان در حوزه سياستگذاري مهم است. چين امروز اقتصاد اول جهان است ولي دهه 1980 سياست تك فرزندي را در پيش گرفت و 2019 دو فرزندي را تبليغ كرد ولي نميتواند به اين موفقيت برسد چون گاهي اين سياستها بايد در زمان خودشان اجرا شوند و ورود ديرهنگام، مساوي با باخت است. موضوع جمعيت هم در كشور ما همين وضع را دارد و ما هم درباره آينده ايران حرف ميزنيم. مساله جمعيت، يك مساله چند وجهي است و نميتوانيم آن را به يك وجه تقليل بدهيم. در هر منطقه، ارزشها و تغييرات فرزندآوري نسبت به منطقهاي ديگر و طبقه
اقتصادي-اجتماعي آن منطقه متفاوت است و بايد متناسب با اين تفاوتها عمل شود چون وضعيت سيستان و بلوچستان با وضعيت استان گيلان متفاوت است.»
اين جامعهشناس در پاسخ به «اعتماد» مبني بر تاثير افت سرمايه اجتماعي در سراسر كشور در كاهش فرزندآوري گفت: «سرمايه اجتماعي، برآمده از تعاملات ماست. آنچه بيشتر در موضوع جمعيت و فرزندآوري مورد توجه قرار ميگيرد، توسعه اقتصادي-اجتماعي مناطق است و شما هم از شاخص توسعه اقتصادي-اجتماعي مناطق صحبت كرديد علاوه بر آنكه سرمايه اجتماعي خاصگرايي در سيستان و بلوچستان، بيشتر از سرمايه اجتماعي عام در ساير نقاط است اما نقطه قوت سيستان و بلوچستان، همين سرمايه اجتماعي خاص است.»
دبير ستاد ملي جمعيت هم در پاسخ به «اعتماد» توضيح مبسوطي درباره وضعيت پيشين و فعلي كشور داشت و گفت: «قبل از انقلاب وضعيت اقتصادي كل كشور اصلا خوب نبود. يك تهران بود كه بعضي از بخشهايش بزك شده بود ولي بقيه مردم در كل كشور بودند و همين اطراف تهران، مردم در زاغهها زندگي ميكردند و در شهرستانها هم وضعيت بسيار وخيمي داشتند. سال 1357 انقلاب شد و در جنگ تحميلي اول، وضعيت كشور از نظر اقتصادي بسامان نبود ولي بعد از جنگ، كشور خودش را جمع كرد و سازندگي آغاز شد وبه وضعي رسيديم كه حالا ميبينيد. آن چيزي كه داريم را نبايد فراموش كنيم. ما زيرساختهاي بسيار قوي داريم و اين زيرساختها هم به خاطر سرمايه انساني است و اين سرمايه انساني هم به دليل فرهنگ ايراني-اسلامي و هوش ملت ايران است كه ميتواند از زير صفر بسازد چنانكه در جنگ، هر چه در حملات تخريب شد، دوباره ساختند و ترميم كردند. پيش از انقلاب، وضع ما از نظر بهداشت و درمان و زيرساختها و آب و گاز و برق و نيرو و نفت چگونه بود؟ همه چيز در دوران سازندگي رشد كرد. حالا هم بعد از جنگ تحميلي سوم و در وضع نه جنگ و نه صلح، اين كشور به تنهايي دوام آورده همانطور كه در جنگ تحميلي 8 ساله، همه دنيا عليه ما بود. الان روسيه و چين عليه ما نيستند ولي در جنگ 8 ساله، همين دو كشور هم يار ما نبودند و تمام كشورها، يار صدام بودند.»
وحيددستجردي در ادامه پاسخ به «اعتماد» گفت: «كشور با وجود تمام مشكلات اقتصادي ايستاده و با تمام مشكلات، زيرساختها سرجاي خودش قرار دارد و هر جا هم با مشكل مواجه شديم، خودمان ترميم و حل ميكنيم. چرا؟ به خاطر اين كشور و به خاطر اين ملت و به خاطر كساني كه نااميد نميشوند. ما از خيلي بدبختيها و سختيهاي بدتر از اين بيرون آمديم و قرنها رد شد تا به ايران امروز و يك ايران قوي رسيديم. واقعيت اين است كه قدرت خريد كم شده و من هم گفتم كه قدرت خريد در كارت اميد مادر نسبت به پارسال به نصف كاهش يافته ولي نااميد نيستيم و دوباره ميتوانيم خودمان را بازيابي كنيم. با يك رونق اقتصادي كوچك، وضعيت بهتر خواهد شد. مأيوس شدن كار شيطان است. چرا تشويق نميكنيد؟ بايد تشويق كنيد چون ايران بايد بماند. اين خانوادهها بايد بمانند. اين زنان و مردان بايد بمانند. اوضاع هميشه اينطور نخواهد بود. انسانهاي بزرگ هوشمند در اين كشور زندگي ميكنند. رزمندگان عزيز ما جانشان را براي اين كشور گذاشتند. ديروز در دانشگاه صنعتي شريف و شاهد ساخت يك مهدكودك 5 طبقه توسط يكي از دانشآموختگان بودم كه قرار بود فرزندان استادياران و دانشجويان جوان متاهل در اين مهدكودك باشند آنهم درحالي كه دانشگاه صنعتي شريف در جنگ هدف حمله قرار گرفت چون آنها با علم مخالفند. نااميد نباشيد و حتما تشويق كنيد. چرا؟ چون اين كشور با انسانها و با جمعيت ميماند. من هم پارسال به تصويب كارت اميد مادر چندان اميدوار نبودم ولي تصويب شد و مطمئن باشيد كه امسال با رونق اقتصاد مبالغ كارت را افزايش خواهيم داد. مهم اين است كه در ميدان و در صحنه با هم باشيم همانطور كه اين مردم هم با همه مشكلات اقتصادي ايستادهاند. بايد به جمعيت بالاي 100 ميليون نفر برسيم و بايد جمعيت را تكثير كنيم و تكثير جمعيت هم با كمك رسانه محقق ميشود. دولت در تلاش و زحمت است و رييسجمهور هم زحمت ميكشد و مردم هم با تمام سختيها ايستادهاند و تلاش ميكنند و اين تلاشها حتما به نتيجه خواهد رسيد.»
وحيددستجردي در ادامه صحبتهايش در اين نشست خبري گفت: «در زمينه وامهاي ازدواج و فرزندآوري، سال گذشته در مجلس حدود ۴۷۰ هزار ميليارد تومان تسهيلات لحاظ شد كه به دنبال عملياتي شدن آن هستيم. همچنين براي افزايش مبلغ اين وامها و به صفر رساندن پشت نوبتيها نيز تلاش ميكنيم. مساله جمعيت فقط مساله مديران، سياستگذاران، برنامهريزان و قانونگذاران كشور نيست و نبايد باشد. مساله ازدواج و فرزندآوري بايد مساله آحاد ملت باشد و تبديل اين گفتمان، كار رسانه است. وقتي در ديماه ۱۴۰۳ وارد دبيرخانه ستاد ملي جمعيت شدم، زماني بود كه قيمت پوشك دوبار گران شد. در پي گزارشهاي مردمي و شكاياتي كه به ما ميرسيد، براي اين موضوع با قائممقام وزير صمت جلسهاي داشتيم و ايشان نيز توضيحات لازم را ارائه كرد. جلسه مفصلي برگزار شد و چند نفر از مديران، مديركلها و حتي معاون وزير كه مسوول اين موضوع نيز بود، در آن حضور داشتند. راهحلهاي مختلفي مطرح شد اما راهحلها قابليت اجرايي نداشت. تصميم گرفتيم كمكي براي هزينه در دو سال اول زندگي باشد. البته در سال ۱۴۰۴، دو ميليون تومان ماهيانه، قدرت خريدش دو برابر امسال بود؛ ولي در آن زمان مبلغ خوبي بود و الان نيز مبلغ خوبي است.»
دبير ستاد ملي جمعيت افزود: «مساله ما، فقط فرزندآوري و جمعيت نيست بلكه فرزندآوري كمي و كيفي مدنظر است؛ يعني مردم و خانوادههاي ما كه فرزنداني تربيت كردهاند، هم از نظر تعداد، فرزندان بيشتري داشته باشند و امتيازات بيشتري به دست بیاورند و هم از نظر كيفي، انسانهاي شايستهاي را تربيت كنند و آموزش بدهند. مسكن براي زوجين جوان يكي از مسائل مهم براي ازدواج و فرزندآوري است. خوشبختانه با توجه به قانون حمايت از خانواده و جواني جمعيت، عزم جدي براي اجراي همه موارد قانوني داريم. يكي از موارد قانوني، واگذاري و تخصيص زمين است اما اين موضوع پروسه طولاني دارد كه به دليل مسائل مختلف شايد ايجاد نارضايتي در آن بيشتر از ايجاد رضايت باشد. مساله واگذاري زمين نيز براي خانوادههاي داراي سه فرزند بيشتر است. همچنين براي زوجين جوان و كساني كه فرزند اولشان متولد شده نيز پيشنهادي داريم؛ پيشنهاد ما، مسكن استيجاري كوچكمقياس و ارزانقيمت است كه با كمك بخشهاي دولتي و خصوصي فراهم شود و دراختيار زوجين جوان قرار گيرد و پيشنهاد اين است كه در اين مسكن استيجاري كوچكمقياس، اگر به اين زوج جوان سه سال فرصت داده شد كه در اين مسكن مستقر شوند، اگر فرزندآوري داشتند مدت استفاده آنها از مسكن، دو برابر شود و بتوانند 6 سال از اين مسكن استفاده كنند.»
مرضيه وحيددستجردي با اشاره به اقدامات انجام شده براي جلوگيري از سقط جنايي گفت: «حدود ۴۷۵ مركز نفس در سراسر كشور فعاليت ميكنند كه طبق اعلام قوه قضاييه، حدود 250 هزار سقط جنايي در كشور اتفاق افتاده ولي تعداد منصرفين از سقط حدود ۲۴ هزار و ۸۰۰ مورد بوده و از سال ۱۴۰۰ تاكنون، بيشتر از ۱۵ هزار جنين از همين موارد انصراف از سقط متولد شدهاند.»