«اعتماد» گزارش مي‌دهد
ديپلماسي زير سايه صلح سرد
نوشين محجوب| دور تازه تحريم‌هاي امريكا عليه بخش‌هايي از صنعت و حمل‌ونقل ايران، در شرايطي اعمال شده كه مسير ديپلماسي همچنان مبهم و پاسخ واشنگتن به طرح پيشنهاد تهران در حال بررسي است. روز پنجشنبه وزارت خزانه‌داري امريكا ۲ فرد و ۲۹ شركت و نهاد را در فهرست تحريم‌هاي جديد قرار داده كه در ميان آنها ايران‌خودرو، ايران‌خودرو ديزل، سايپا، پارس‌خودرو، زامياد، هپكو، شركت راه‌آهن جمهوري اسلامي و شركت قطارهاي مسافري رجا ديده مي‌شوند. شركت‌هايي در چين، هنگ‌كنگ، امارات، تركيه، آلمان و اندونزي نيز به واسطه ارتباط با زنجيره تامين اين بخش‌ها هدف قرار گرفته‌اند. به ادعاي رويترز، واشنگتن با اين اقدام، فشار اقتصادي خود را از محدوديت‌هاي دريايي و هوايي به مسيرهاي زميني، توليدي و لجستيكي گسترش داده است. همزمان وزارت خارجه امريكا روز پنجشنبه اعلام كرد واشنگتن بيش از ۳۰۰ ميليون دلار از كمك‌هاي نظامي به مصر را از شروط مرتبط با حقوق بشر معاف كرده است. رويترز دليل اين تصميم را «نقش مفيد» قاهره از زمان آغاز جنگ امريكا با ايران عنوان كرده است. مقام‌هاي امريكايي اين تحريم‌ها را بخشي از كارزار موسوم به «طرد اقتصادي» معرفي كرده‌اند؛ اما برخي ناظران بر اين باورند هدف گرفتن صنعت خودرو، شبكه ريلي و زنجيره‌هاي تامين، افزون بر فشار بر ساختارهاي اقتصادي، آثار خود را بر تجارت، حمل‌ونقل و زندگي روزمره شهروندان نيز بر جاي مي‌گذارد. واشنگتن همچنين شبكه مالي A7 كه آن را مرتبط با روسيه و مورد استفاده ايران براي جابه‌جايي پول و دور زدن تحريم‌ها مي‌داند، هدف محدوديت‌هاي جديد قرار داده است. اين درحالي است كه تهران تحريم‌هاي فرامرزي امريكا، ازجمله محدوديت‌هاي پروازي اعمال شده عليه شركت‌هاي ايراني را اقدامي غيرقانوني و مغاير با حقوق و منافع مردم كشورمان مي‌داند.
ديپلماسي در سايه فشار
فشارها عليه ايران درحالي افزايش يافته و ابعاد تازه‌اي پيدا كرده كه بررسي پاسخ امريكا به پيشنهاد ايران، پس از دريافت آن از طريق ميانجي‌ها، همچنان در تهران ادامه دارد. طرح ايران كه پيش‌تر از مسير قطر منتقل شد، به ايجاد يك بازه اعتمادساز، بازگشايي تدريجي تنگه هرمز و بازگشت به چارچوبي براي گفت‌وگو پيوند خورده بود. آن‌گونه كه رويترز گزارش داده، اختلاف اصلي دوطرف بر سر ترتيب اجراي تعهدات است؛ تهران رفع فشارها، پايان محاصره و تضمين‌هاي عملي را مقدم بر هر گام ديگر مي‌داند، در حالي كه واشنگتن امتيازهاي هسته‌اي و دريايي را پيش‌شرط كاهش فشار معرفي مي‌كند. با اين همه و در شرايطي كه ميانجي‌ها تلاش دارند تا راهي براي خروج از بن‌بست كنوني بيابند، برخي اخبار ادعايي صرفا به تنش‌ها دامن مي‌زند. در همين راستا اكسيوس با انتشار گزارشي مدعي شد كه ماركوروبيو، وزير خارجه امريكا از هيات ايراني خواسته تا نيويورك را ترك كنند، اين ادعا ازسوي نمايندگي ايران در سازمان ملل به شدت رد شد. نمايندگي ايران تاكيد كرده بازگشت هيات، از پيش برنامه‌ريزي و زمان‌بندي آن به وزارت خارجه امريكا اعلام شده بود. به باور ناظران اختلاف روايت‌ها، تصويري از بي‌اعتمادي عميق ميان دوطرف و شكنندگي كانال ميانجيگري را نشان مي‌دهد؛ هر چند تماس‌هاي غيرمستقيم هنوز به طور كامل قطع نشده است. همزمان ادعاي بلومبرگ درباره پيشنهاد ايران براي اعطاي دسترسي بازرسان آژانس به تاسيسات هسته‌اي آسيب‌ديده در برابر رفع تحريم‌ها نيز ازسوي يك منبع آگاه در ايران تكذيب شده است. بنابراين، اين ادعا نمي‌تواند نشانه تغيير موضع تهران يا مبناي ارزيابي مسير ديپلماسي تلقي شود. در مقابل، موضع رسمي ايران بر آمادگي براي گفت‌وگو در چارچوب حقوق كشور، رفع فشارها و دريافت تضمين‌هاي قابل اتكا و خطوط قرمز ترسيمي توسط كشورمان تاكيد دارد.
آرايش نظامي تازه
همزمان با فشار اقتصادي، نشانه‌هاي افزايش حضور نظامي امريكا در منطقه نيز ديده مي‌شود. آسوشيتدپرس به نقل از يك مقام امريكايي گزارش داده گروه رزمي ناو هواپيمابر «تئودور روزولت» و گروه آبي-خاكي «مكين آيلند»، همراه با بيش از هفت هزار ملوان و دو هزار تفنگدار دريايي، به سمت خاورميانه در حركت‌اند. مطابق همين گزارش ادعايي، در صورت تكميل اين جابه‌جايي تا اواخر اكتبر، امكان حضور همزمان سه ناو هواپيمابر و بيش از ۲۰ هزار ملوان و تفنگدار دريايي امريكا در منطقه وجود دارد.
ترامپ نيز در گفت‌وگو با مجله تايم، ضمن اعلام تمايل به يك توافق، گزينه بازگشت به تشديد عمليات نظامي پس از انتخابات ميان‌دوره‌اي را رد نكرده و حل و فصل پرونده هسته‌اي را از شروط اصلي موردنظر واشنگتن خوانده است. گزارش وال‌استريت‌ژورنال نيز مدعي شده رييس‌جمهوري امريكا در گفت‌وگو با دستيارانش، از احتمال ازسرگيري حملات هوايي در نوامبر سخن گفته است. اين مواضع، صرف‌نظر از لحن تهديدآميزش، نشان مي‌دهد دولت امريكا به جاي انتخاب روشن ميان گفت‌وگو و تشديد فشار، هر دو مسير را همزمان باز نگه داشته است. در سطح منطقه‌اي، اكسيوس به نقل از دو مقام امريكايي و يك منبع منطقه‌اي گزارش داده امريكا دو آتشبار پاتريوت ديگر را براي حفاظت از يك تاسيسات نفتي در عربستان و يك تاسيسات گاز طبيعي در قطر مستقر كرده است. به ادعاي منابع آگاه استقرار چنين تجهيزاتي براي اطمينان دادن به دو كشور در صورت ازسرگيري عمليات گسترده نظامي امريكا انجام شده است. همزمان به ادعاي شماري از كارشناسان، چنين اقداماتي افزون بر نمايش آمادگي نظامي، از نگراني جدي بازيگران منطقه‌اي نسبت به سرايت بحران به زيرساخت‌هاي نفت و گاز حكايت دارد.
هرمز و هزينه ناامني
تنگه هرمز همچنان مركز ثقل مناقشه باقي مانده است. مركز عمليات تجارت دريايي بريتانيا اعلام كرده يك نفتكش هنگام عبور از تنگه با پرتابه‌اي ناشناس هدف قرار گرفته و دچار آتش‌سوزي شده؛ خدمه در سلامت بوده‌اند، اما عامل حادثه، ميزان خسارت و پيامدهاي زيست‌محيطي هنوز روشن نيست. بنابراين، هيچ نسبت دادن قطعي درباره مسووليت حادثه ممكن نيست. فارس نيز به نقل از منابع محلي، از اصابت يك سوپرتانكر در نزديكي سواحل عمان خبر داده است. همزمان، نيويورك‌تايمز به نقل از يك مقام امنيتي غربي مدعي افزايش حملات پهپادي و موشكي به كشتي‌ها شده؛ ادعايي كه بايد در چارچوب روايت همان منبع و بدون تبديل كردن آن به واقعيت قطعي خوانده شود. داده‌هاي ناوبري نيز از افت تردد پس از حادثه‌هاي اخير حكايت داشته‌اند، اما تفسير آنها به دليل تغيير مسير، خاموش كردن سامانه‌هاي موقعيت‌يابي و اختلاف منابع، نيازمند احتياط است. اين ناامني، اثر خود را در بازار انرژي نشان داده است. نفت همچنان در سطوح بالاي قيمتي معامله مي‌شود و گزارش‌ها از گفت‌وگوهاي اروپا درباره آزادسازي احتمالي ذخاير اضطراري گازوييل حكايت دارد. برخي تحليلگران بازار انرژي معتقدند حتي اگر بخشي از صادرات خليج‌فارس از مسيرهاي جايگزين يا با حفاظت نظامي ادامه يابد، هزينه بيمه، حمل و نقل و ريسك حمله به زيرساخت‌ها، مانع بازگشت كامل بازار به وضعيت عادي خواهد شد. اين درحالي است كه اخيرا بلومبرگ با انتشار گزارش‌هاي جداگانه‌اي با استناد به تحقيقات نهادهاي بين‌المللي از افزايش احتمالي يارانه‌هاي سوخت به واسطه جنگ ايران و امريكاو همچنين به نقل از بزرگ‌ترين خريدار گاز LNF مدعي شده كه بعيد است به اين زودي LNG قطر به بازار بازگردد؛ متغيري كه مي‌تواند زمستان سختي را براي جهان رقم بزند.
فشار داخلي و راه برون‌رفت
هزينه جنگ در محاسبات داخلي امريكا نيز بي‌اثر نيست. بر پايه نظرسنجي تازه آسوشيتدپرس، ۷۱درصد امريكايي‌ها از نحوه مديريت ترامپ درقبال ايران ناراضي‌اند و ۶۹درصد گفته‌اند اين جنگ ارزش جنگيدن نداشته است. اين داده‌ها در كنار افزايش قيمت سوخت، به باور برخي ناظران، انتخابات ميان‌دوره‌اي را به متغيري اثرگذار در تصميم‌سازي كاخ سفيد تبديل كرده است. در سوي ديگر، ولاديمير پوتين با ابراز اميدواري نسبت به بازگشايي هرمز و رفع تحريم‌ها، آمادگي روسيه براي كمك به صلح را اعلام و پيشنهاد پيشين مسكو درباره انتقال اورانيوم غني شده ايران را همچنان معتبر دانسته است. اين پيشنهاد، در وضعيت فعلي كه هنوز توافقي حاصل نشده، نشان مي‌دهد در كنار فشارهاي نظامي و اقتصادي، ابتكارهاي ديپلماتيك بيروني نيز براي جلوگيري از گسترش بحران مطرح شده‌اند. مجموعه تحريم‌هاي تازه، آرايش دريايي امريكا، ناامني در مسيرهاي انرژي و تداوم گفت‌وگوهاي غيرمستقيم، چشم‌اندازي دوگانه پيش روي منطقه قرار داده است: از يك‌سو، فشار فزاينده و تهديد به تشديد نظامي و ازسوي ديگر، راهي شكننده براي توافقي مرحله‌اي بر پايه رفع فشارها، تضمين‌هاي متقابل و احترام به حقوق ايران. به باور برخي صاحب‌نظران، تا زماني كه طرف‌ها نتوانند بر سر توالي و تضمين اجراي تعهدات به تفاهم برسند، ديپلماسي همچنان زير سايه محاسبات نظامي و اقتصادي باقي خواهد ماند.