مراسم روز دانش‌آموز و مبارزه با استكبار جهاني برگزار شد
«نهِ» ایران به امریکا
گروه سياسي
صبح چهارشنبه ۱۳ آبان ۱۴۰۵، مسير ميدان فلسطين تا ساختمان سفارت سابق امريكا در خيابان طالقاني تهران، بار ديگر محل برگزاري راهپيمايي اين روز بود. دانش‌آموزان در كنار خانواده‌ها، دانشجويان و ديگر شركت‌كنندگان، با پرچم‌هاي ايران و تصاوير شهدا در مسير حركت كردند. برگزاركنندگان، شعار امسال را «ميثاق با شهيدان، نبرد با استكبار» اعلام كرده بودند و گزارش‌ها از برگزاري همزمان مراسم در بيش از ۹۰۰ نقطه كشور حكايت داشت. اما آنچه به ۱۳ آبان امسال معنايي متفاوت مي‌داد، پيوند خوردن يادآوري واقعه ۱۳۵۸ با تجربه جنگ ۴۰ روزه و بحث آينده حضور نظامي امريكا در خليج‌فارس بود. براي روايت اين پيوند، بايد ميان دو مفهوم تفاوت گذاشت؛ در ۱۳ آبان ۱۳۵۸، سفارت امريكا در تهران به تصرف دانشجويان پيرو خط امام درآمد و حضور رسمي آن كشور در پايتخت پايان يافت، اما قطع روابط ديپلماتيك دو كشور چند ماه بعد، در ۱۸ فروردين ۱۳۵۹، ازسوي واشنگتن اعلام شد، از همين رو مضمون اصلي مراسم امسال را مي‌توان چنين صورت‌بندي كرد؛ از پايان حضور سفارت امريكا در ايران پس از واقعه ۱۳۵۸ تا مطالبه پايان حضور نظامي آن در پيرامون خليج‌فارس پس از جنگ ۴۰روزه. در همين چارچوب، رييس ستاد مركزي بزرگداشت يوم‌الله ۱۳ آبان اعلام كرد كه راهپيمايي و اجتماع ضداستكباري همزمان در بيش از ۹۰۰ شهر كشور برگزار شد؛ گستره‌اي بي‌سابقه كه نشان مي‌دهد اين مناسبت ديگر محدود به تهران و چند كلان‌شهر نيست، بلكه نظامي سراسري از برنامه‌هاي مردمي، دانشجويي، دانش‌آموزي و حوزوي را در سراسر كشور شكل داده است. حضور پرشمار قشرها، اصناف، خانواده‌هاي شهدا، دانشجويان و دانش‌آموزان، همراه با برنامه‌هاي نمادين، شعار «متحد و استوار، مقابل استكبار» را به عينيت ميداني تبديل كرد.
پيشينه سه‌گانه روز ۱۳ آبان
و تمهيدات ستاد برگزاري
۱۳ آبان در حافظه تاريخي ايران يادآور سه رويداد سرنوشت‌ساز است كه ستاد مركزي بزرگداشت اين مراسم در نشست خبري خود آنها را بازخواني كرد: تبعيد امام خميني (ره) به تركيه در سال ۱۳۴۳ در پي اعتراض به تصويب لايحه كاپيتولاسيون؛ كشتار دانش‌آموزان معترض در سال ۱۳۵۷ و تسخير لانه جاسوسي امريكا در سال ۱۳۵۸ به دست دانشجويان انقلابي. حجت‌الاسلام والمسلمين مصطفي رستمي، رييس ستاد مركزي برگزاري مراسم ۱۳ آبان و رييس نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه‌ها، در تشريح اين پيشينه گفت كه دشمني امريكا با ملت ايران تنها به اين سه حادثه محدود نمي‌شود و ريشه آن به كودتاي ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ بازمي‌گردد؛ زماني كه دولت ملي منتخب ايران سرنگون شد و به اعتراف خود امريكايي‌ها، كشور به مدت ۲۵ سال در ديكتاتوري داخلي و وابستگي سياسي و اقتصادي كامل فرو رفت. وي با اشاره به پيامدهاي لايحه كاپيتولاسيون يادآور شد كه براساس آن، بيش از ۴۰ هزار مستشار نظامي و غيرنظامي امريكايي و خانواده‌هايشان در ايران از مصونيت ديپلماتيك برخوردار شدند، درحالي‌كه طبق كنوانسيون وين چنين امتيازي تنها براي شمار محدودي از ديپلمات‌ها قابل اعطاست. اعتراض تاريخي امام خميني (ره) به اين مصوبه، به تعبير رستمي، آغازگر مرحله تازه‌اي از مبارزه با استكبار بود كه به دستگيري و تبعيد ايشان انجاميد. در بخش تمهيدات نيز رييس ستاد بزرگداشت يوم‌الله ۱۳ آبان از برگزاري بيش از ۶ هزار نشست روشنگري و بصيرتي به شكل حضوري و مجازي به ياد امام شهيد، شهداي دانش‌آموز و دانشجو و كودكان مظلوم ميناب و لامرد خبر داد. همچنين شب ۱۳ آبان، ساعت ۲۰، پاسداشت «زنگ مبارزه با استكبار جهاني» از جوار مرقد امام در حرم امام رضا (ع) در ميادين و نقاط كشور طنين‌افكن شد. در مراكز آموزشي از ۱۱ تا ۱۳ آبان گردهمايي‌هاي متعدد برگزار شد و بيش از ۳۰۰ يادواره شهداي نوجوان و دانش‌آموز با گراميداشت ياد شهداي جنگ ۱۲ روزه و ۴۰ روزه برپا شد. همايش علمي استكبارستيزي و اجلاسيه مجاهدان در غربت نيز با حضور نمايندگان كشورهاي مقاومت در مشهد مقدس برپا شد.
از ميدان فلسطين تا لانه جاسوسي
در تهران، مسير راهپيمايي از ميدان فلسطين تا مقابل لانه جاسوسي امريكا در خيابان طالقاني پيش‌بيني شده بود و وعده قرار حضور دانش‌آموزان و خانواده‌هايشان ساعت ۹ صبح بود؛ اما به گزارش مهر، بسيار پيش‌تر از زمان اعلام‌شده، مسير راهپيمايي مملو از جمعيت شد. در طول مسير غرفه‌ها و موكب‌هاي دانش‌آموزي و دانشجويي برپا شد و حضور مسوولان آموزش عالي و آموزش و پرورش، مديران و روساي دانشگاه‌ها و مراكز آموزشي در متن راهپيمايي، به آن جلو‌هاي رسمي‌تر بخشيد. دانش‌آموزان شركت‌كننده ماكت‌هاي موشك‌هاي فتاح، قائم، خيبرشكن، خرمشهر و ديگر موشك‌هاي قاره‌پيماي نيروهاي مسلح ايران را به صورت نمادين در دست داشتند و بدين‌ترتيب پيوند ميان روز دانش‌آموز و نمايش اقتدار دفاعي كشور را به تصوير كشيدند. يكي از جنبه‌هاي پررنگ مراسم امسال، تركيب مطالبات دانش‌آموزي با پيام استكبارستيزي بود؛ تا آنجا كه گزارش‌هاي ميداني از «سيل جمعيت» به عنوان نشانه اقتدار و اتحاد ملي و تجلي شعار امسال روز دانش‌آموز، يعني «متحد و استوار مقابل استكبار»، ياد كردند. سخنران مراسم مقابل لانه جاسوسي، محمدباقر قاليباف، رييس مجلس شوراي اسلامي بود. وي با تسليت ايام شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) گفت: «امروز روز ۱۳ آبان است، روزي كه يك حادثه نيست و يك تاريخ در گذشته ما نيست، بلكه يك حقيقت است كه از گذشته تا به امروز جاري بوده است و در آينده هم جاري است.» او افزود كه ملت ايران در اين روز با صدايي بلند و يكپارچه اعلام كردند هرگز سلطه را نمي‌پذيرند و با سلطه‌گر و استكبار مبارزه خواهند كرد. رييس مجلس همچنين تاكيد كرد كه مبناي تعاملات خارجي براساس منافع ملي است و «ركن اصلي منافع ملي، استقلال است و كشوري كه استقلال ندارد هيچ ندارد.» در جريان مراسم، شوراي هماهنگي تبليغات اسلامي نيز بيانيه سراسري راهپيمايي يوم‌الله ۱۳ آبان را منتشر كرد و در آن، جهاد تبيين را وظيفه‌اي حتمي براي روشنگري ماهيت دشمن و اميدآفريني موثر دانست. اين بيانيه از نهادهاي فرهنگي خواست با صيانت از هويت ملي-ديني و ارزش‌هاي بنيادين اسلامي، به ويژه در حوزه عفاف و حجاب، از نفوذ و تهاجم فرهنگي هدفمند جلوگيري كنند و خيانت‌هاي تاريخي امريكا را براي نسل جوان تبيين سازند.
راهپيمايي در بيش از ۹۰۰ شهر
برگزاري همزمان مراسم در بيش از ۹۰۰ شهر، امسال را از سال‌هاي گذشته متمايز كرد. در استان تهران، راهپيمايي در ۴۳ شهر و بخش برگزار شد؛ ازجمله در شهرستان قدس كه مراسم از ميدان آزادي تا مصلاي بزرگ اين شهر ادامه يافت، در باقرشهر از ميدان شهدا تا ميدان شهيد فاتحي، در كهريزك از ميدان ايران تا انتهاي خيابان شهيد سليماني و در خاورشهر از ميدان شهدا به سمت مسير تعيين شده. اين پراكندگي جغرافيايي نشان مي‌دهد مناسبت ۱۳ آبان در حاشيه پايتخت نيز به يك برنامه سازمان‌يافته مردمي تبديل شده است. در قم، مردم انقلابي با حضور گسترده در راهپيمايي يوم‌الله سيزدهم آبان، شعارهاي انقلابي سر دادند. حوزه‌هاي علميه نيز حضور پررنگي داشتند؛ شوراي اسلامي شهر قم از عموم مردم براي شركت در اين رويداد دعوت كرده بود و بسيج اساتيد، مديران و نخبگان حوزه علميه قم در بيانيه‌اي، ۱۳ آبان را «نماد وقوع يك تغيير راهبردي در معادلات قدرت» خواند. استان‌هاي ديگر نيز صحنه حضور گسترده بودند؛ خروش مردم خوزستان در راهپيمايي ۱۳ آبان با حمايت از نيروهاي مسلح همراه شد، راهپيمايي در ايلام و قزوين با حضور مردم و دانش‌آموزان آغاز شد و در تفرش نيز دانشجويان، اعضاي هيات علمي و كارمندان دانشگاه‌ها در اين مراسم شركت كردند. در گناوه، راهپيمايي همزمان با سراسر كشور و با حضور اقشار مختلف مردم برگزار شد. به اين ترتيب، شبكه‌اي سراسري از شهرهاي بزرگ و كوچك شكل گرفت كه هسته مشترك آن، مخالفت با سياست‌هاي استكباري و حمايت از استقلال ملي بود.
پيام‌ها و جلوه‌هاي امسال
از ماكت‌هاي موشكي تا زنگ استكبارستيزي
بررسي مجموع برنامه‌هاي امسال چند ويژگي قابل توجه را آشكار مي‌كند. نخست، تاكيد بر پيوستگي تاريخي گفتمان استكبارستيزي از كودتاي ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ تا امروز بود؛ مقامات ستاد برگزاري در نشست خبري خود اين پيوستگي را با استناد به اسناد و خاطرات، ازجمله خاطرات اسدالله علم درباره اعزام هواپيماهاي نيروي هوايي به جنگ ويتنام بدون اطلاع شاه، تشريح كردند. اين رويكرد بازخواني، تلاشي براي تبيين ريشه‌دار بودن مناسبت براي نسل جوان بود.
ويژگي دوم، گره خوردن روز دانش‌آموز با نمايش اقتدار دفاعي بود. ماكت موشك‌هاي قاره‌پيماي در دست دانش‌آموزان، تركيبي از مناسبت سياسي، هويت دانش‌آموزي و پيام قدرت دفاعي را به تماشا گذاشت؛ تركيبي كه در رسانه‌ها به عنوان يكي از نمادهاي بصري اصلي مراسم امسال بازتاب يافت. ويژگي سوم، عمق نهادي و سازماني مراسم بود. برپايي بيش از ۳۰۰ يادواره شهداي نوجوان و دانش‌آموز، بيش از ۶ هزار نشست روشنگري و بصيرتي به شكل حضوري و مجازي و برگزاري اجلاسيه مجاهدان در غربت و همايش علمي استكبارستيزي در مشهد، نشان مي‌دهد اين مناسبت يك برنامه يك‌روزه نيست، بلكه دوره‌اي چندروزه از فعاليت‌هاي آموزشي، فرهنگي و تبليغي است كه از ۱۱ آبان آغاز و با راهپيمايي سراسري شده است. برنامه پاسداشت «زنگ مبارزه با استكبار جهاني» در شب ۱۳ آبان و ساعت ۲۰ از جوار مرقد مطهر امام در حرم امام رضا (ع) و طنين آن در ميادين و نقاط كشور، نوآوري مراسم امسال بود كه بعد زماني مناسبت را از صبح به شب گسترش داد.
مراسمي كه در حال تكامل است
مراسم يوم‌الله ۱۳ آبان ۱۴۰۵ در تهران و سراسر كشور، تصويري از يك مناسبت تثبيت شده و در عين حال در حال تكامل ارايه كرد. از يك‌سو، ساختار سنتي راهپيمايي‌هاي ۱۳ آبان -با محوريت لانه جاسوسي و سخنراني مقامات كشوري- حفظ شد؛ چنان‌كه رييس مجلس در پايان مسير تهران به تبيين پيوند استقلال با منافع ملي پرداخت. ازسوي ديگر، عناصر تازه‌اي چون پاسداشت زنگ استكبارستيزي، يادواره‌هاي شهداي نوجوان، مولفه‌هاي دانش‌آموزي و آموزشي و برگزاري گسترده در بيش از ۹۰۰ شهر، به اين مناسبت ابعاد متنوع‌تري بخشيد. مهم‌ترين دستاورد برگزاركنندگان، جنبه كمي و جغرافيايي مراسم بود: تبديل ۱۳ آبان از يك برنامه عمدتا پايتخت‌محور به شبكه‌اي كشوري كه در آن مركز استان‌ها، شهرهاي كوچك و حتي شهرستان‌هاي حاشيه تهران هر يك مسير و برنامه مستقل خود را داشتند. اگر معيار ارزيابي، ميزان نفوذ جغرافيايي و تنوع عناصر شركت‌كننده باشد، مراسم امسال توانست همراهي اقشار، اصناف، دانشجويان، دانش‌آموزان، خانواده‌هاي شهدا و حوزه‌هاي علميه را در يك روايت واحد گرد آورد. اين پيوند ميان گفتمان تاريخي استكبارستيزي و مطالبات امروز نسل جوان، محور اصلي پيامي است كه رسانه‌ها از اين مراسم منتشر كردند.