نگاهي به رمان «بازمانده» نوشته طيبه گوهري
مومن به تنهايي بازماندگان
نويسنده با نثري موجز و خون‌دار، تجربه شخصيت‌ها را به خواننده منتقل مي‌كند
و روايتش را از يك دوره تاريخي پيش مي‌برد
امين فقيري
به گمان من رمان «بازمانده» از بسياري جهات با رمان‌هاي ديگر فرق دارد، به خاطر اينكه نويسنده گام به وادي ممنوعيت‌ها گذاشته و اسراري را برملا كرده كه ما با خونسردي از كنار آنها عبور مي‌كنيم يا اگر هم اطلاعي داشته باشيم خودمان را به تجاهل مي‌زنيم. با دلايل بسيار بازمانده يك اثر بي‌بديل است، چرا كه نويسنده آنچه را كه مي‌انديشيده در بستري آزموده و در قالب يك اثر ادبي عرضه كرده است.
مكان وقوع ماجراها بدون اينكه آدرسي به خواننده داده شود، شمال كشور انتخاب شده، چون شمال با جنگل‌هاي رازآلودش مكاني مناسب براي وقوع ماجراهاي داستان است. بخشي از روايت هم در شهرهاي تهران، يزد و شيراز مي‌گذرد.
رمان حالت پازل مانند دارد. هر فصل با قرار گرفتن در جوار يكديگر تصويري را به خواننده عرضه و تكميل مي‌كند كه در چينش نهايي باعث انسجام و محكم‌تر شدن بافت نهايي رمان مي‌شوند. البته اطلاق داستان شايد ظلمي باشد به دسترنج طيبه گوهري. اين 205 صفحه «اصل زندگي» است. زندگي كه ما چندان عنايتي با آن نداشته‌ايم.
نوش‌آفرين بازمانده يك دوره تاريخي است. در زندان به دنيا آمده و تمام حوادث رمان گرد شخصيت و باورهاي او مي‌گردد. كنجكاو است كه از گذشته‌ها و تاثير سايه آن بر زندگي خودش سردربياورد. كنجكاو است بداند پدر و مادرش چگونه و چرا دنيا را ترك كرده‌اند. به اين خاطر به همران «نواب» همسر آينده‌اش به محوطه محصوري به نام «كندو» كه ديوارهايش را با فنس پوشانده‌اند، مي‌روند.
در اينجا نويسنده جملات كليدي دارد كه در ادامه رمز گشايي مي‌شود، و اتفاقا شروع رمان با همين جملات شروع مي‌شود.
«همه فنس‌هايي كه دورتادور محوطه كشيده مي‌شوند معمولا سوراخي براي رد شدن دارند. شايد مضحك‌ترين فلسفه وجودي همه فنس‌‌ها همين سوراخ باشد. خواه كوچك باشد خواه بزرگ...» (ص 5)
آفرين و نواب خس و خاشاك را از روي قبرها كنار مي‌زنند. روكش قبرها از سيمان است گويي هنگامي كه سيمان‌تر بوده با سر انگشتان نوشته‌اي بر آنها حك كرده‌اند. تاريخ دفن به 31 سال پيش بازمي‌گردد.
آفرين به بازماندگي و تنهايي خود ايمان دارد و همان جا اين جملات را بيان مي‌كند:
«نواب، خيلي وقت‌ها، خيلي چيزها به اين برمي‌گردد كه تو كجاي اين دنيا ايستاده باشي و امروز من اينجا هستم. سر قبر پدر و مادرم. توي اين جنگل گم و گور. اين سرنوشتي است كه پيش از آمدن به اين دنيا برايم رقم خورده...» (ص 6)
آفرين با نواب قصد ازدواج ندارد چرا كه با ترسي نهادينه شده، در تمام زندگي‌اش روبروست. او از آنچه مي‌خواهد برايش پيش بيايد در هراس است. اما در برابر استدلال‌هاي نواب تسليم مي‌شود هر چند كه حس مي‌كند اين هراس از وجودش زدودني نيست! اقرار مي‌كند كه گذشته آسيب‌هايي به روحش وارد كرده كه التيام‌پذير نيست.
«مي‌داني كه پدر و مادرم جان‌شان را بر سر آرمان‌شان گذاشته‌اند. البته قضاوت در برابر درست يا غلط بودن آرمان‌شان به خودشان برمي‌گردد.»
شاه‌بي‌بي بسيار خوشحال مي‌شود كه آن دو سر روي يك بالين بگذارند. او مي‌خواهد هنگامي كه مرگ با صداي خفه‌اش او را صدا كرد خيالش از جانب آفرين راحت باشد.
نويسنده دانشجويان مساله‌دار و همسن و سال آفرين و نواب را فراموش نكرده. مخصوصا آنهايي كه ستاره‌دار شده‌اند و ديگر نمي‌توانند تحصيلات خود را دنبال كنند و براي هر كدام‌شان سرنوشتي رقم خورده است. اينها همه نشانه ذهن باز نويسنده است كه رمانش را پربارتر مي‌كند. حسن مساله اين است كه با كمال خونسردي به اين موارد مي‌پردازد. احساساتي نمي‌شود و برايشان مويه نمي‌كند گويي آنان به دنبال سرنوشت محتومي هستند كه روزگار برايشان رقم زده است.
برپا كردن «گاسپار» كه در حقيقت پاتوقي براي جماعت بازمانده‌هاست كه توسط نواب و آفرين و فروختن خوراكي‌هاي فست‌فودي همه زير سايه اعتقاداتي كه دارند جان گرفته و بعد آتش زدن گاسپار توسط عواملي پيدا و ناپيدا و ستاره‌دار شدن و اخراج اين همه قاعدتا بايد ترس را در دل آنان بيافريند كه چنين نمي‌شود.
مراسم ازدواج آفرين و نواب به سادگي صورت مي‌پذيرد با تعداد مهمانان محدود و اقوام بسيار نزديك. در اينجا نويسنده، اين فصل را با ريزه‌كاري‌ها و جزييات قابل تحسيني نوشته است.
اوليايي و مريم بخشي‌زاده به طرز مرموزي در باغي دچار گازگرفتگي مي‌شوند و با اين مرگ مشكوك روايت به اينجا مي‌رسد كه: «فتيله بحث‌هاي سياسي و اعتراضي دانشگاه به طرز چشمگيري پايين كشیده شده بود و همه كمربندهاي‌شان را محكم بسته بودند.[...]» (ص 83)
در فصل دوازدهم ديالوگ‌هايي كه بين عزيزه خانم و شاه‌بي‌بي درمي‌گيرد بسياري از مجهولات رمان روي دايره مي‌ريزد و نويسنده توسط گفت‌وگوي دو زن به زواياي تاريك رمان نور مي‌تاباند و خواننده درمي‌يابد كه تمامي حوادث زنجيره‌دار به هم ربط دارند كه اين گونه چون نخي نامریي ماجراها را در هم مي‌تند و متن به انسجام در روايت مي‌رسد.
واگويه خاطرات شاه‌بي‌بي از مرگ نوشين و رضا بسيار دردآور است و اين آفرين است كه ذهن سرگردانش در قبال اين پرتوافكني‌ها به آسايشي نسبي مي‌رسد: «مغز پيرزن انگار دفتري كه رو به باد بازمانده باشد تند تند ورق مي‌خورد، بيشتر وقت‌ها مي‌ايستاد رو به شبي كه نوشين و رضا در دل خاك مرطوب جنگل كاشتند و روي‌شان خاك ريختند. از روز اول به جاي خاك كردن يا سپرده يا دفن كردن از كلمه كاشتن استفاده مي‌كرد.
قبل از اينكه منصور لاهوتي زنگ بزند خودش رفته و (جاي) قبرها را پيدا كرده بود. جاي دنجي بود، مي‌شد بنشيني از ته دل غريو بكشي و صدايت لابه‌لاي انبوه درخت‌هاي بلوط گم و گور شود و به گوش بني‌بشري نرسد.» (ص 111)
به عزيزه خانم مي‌گفت: «پيري خوب دردي بود اگر زخم‌ها و رنج‌هاي آدميزاد را به باد فراموشي مي‌داد. امان از اين حافظه وامانده من كه تا دم مرگ هم مثل ساعت كار مي‌كند و هيچ چيزي را نمي‌شود از روي آن پاك كرد، زخم‌ها هميشه هستند. روي‌شان كبره مي‌بندد ولي هيچ‌وقت خوب نمي‌شوند.» (ص 112)
پاره تكان‌دهنده رمان، زماني است كه شاه‌بي‌بي به صورت پنهاني جسد نوشين و رضا را در حمام خانه غسل مي‌دهد و كفن مي‌كشد. بعد جسدها را به قسمت پرتي از جنگل مي‌برند. جايي كه چون زنبورهاي عسل در كنده كهن يكي از درخت‌هاي آنها لانه درست كرده بودند به «كندو» معروف شده است.
آفرين تعاريف شاه‌بي‌بي و عزيزه خانم را ضبط و سپس پياده مي‌كند و بدون هيچ دليلي تمامي اين دو مورد را از نواب پنهان مي‌دارد. او در اين مورد هيچ دليل محكمه‌پسندي ندارد. اين پنهانكاري در مورد علت گريزش از عزيزه خانم نيز صادق است. نويسنده اين دو مورد را از چشم خواننده دور نگه داشته و شفاف در مورد علت آن نمي‌گويد.
«آزاده رفعتي گفت: وقتي داشتي به دنيا آمدي من هم پا به پاي مادرت درد كشيدم. دردي كه هيچ‌وقت در زندگي واقعي تجربه نكرده و برايم منجر به تولد فرزندي نشد. درد مثل يك افعي پر زور پشتم را شكافت و پيش آمد. صداي جابه‌جايي استخوان‌هايم را شنيدم و با حنجره خونين نوشين، سر خيس‌ات آمد توي دستانم از شدت ترس و هيجان مي‌لرزيدم.» (ص 187)
اين واگويه‌هاي «آزاده رفعتي» براي آفرين است. عكس‌العمل آفرين چه مي‌تواند باشد جز خستگي بيشتر. تمام روياي مخفي زير لايه‌هاي زندگي به سراغش آمدند و ماندگار شدند.
«آفرين باور نمي‌كرد با دست‌هاي اين زن به دنيا آمده باشد. بارها و بارها روي زانوها و توي بغلش به خواب رفته و بيدار شده و اولين قدم پايش را با كمك او برداشته و زماني از روي شانه‌هاي نحيف او به دنيا نگاه كرده باشد.» (ص 186)
آوردن سرنوشت خلق «ايساك بابل» نويسنده شهير روسي و نويسنده شاهكار «عدالت در پرانتز» به زمان وزن سنگين‌تري مي‌دهد. نويسنده شاهدي از دنياي ادبيات براي روايت خود مي‌آورد كه به سفيد خواني روايت كمك مي‌كند.
در مورد نثر، طيبه گوهري به يك آگاهي هنري رسيده است. اين نثر خون‌دار، موجز و شعرگونه است و حسن ديگر اينكه نويسنده در اين رمان جزیي‌نگاري را دستمايه كار خود قرار داده است و اين باعث مي‌شود خواننده خود را در محيط احساس كند و نسبت به شخصيت‌هاي رمان همذات‌پنداري كند.
به دو سطر درخشان پاياني رمان توجه كنيد؛ چگونه نويسنده موقعيت يك زنداني را به تصوير مي‌كشد و در خاطر مخاطب حك مي‌كند: «چرخ و فلك ايستاد. مدتي بود همان‌جا ايستاده بود. نمي‌گذشت و تمام نمي‌شد. نمي‌رفت و مي‌ماند و جايي از روحش را ويران مي‌كرد. بوي برگ‌هاي سوخته مي‌آيد. انگار جايي را آتش زده بودند.»