نگاهي به نوولاي «مادام دو تريم» نوشته اديت وارتون
برخورد نزديك
لاله فقيهي
آثار اديت نيوبولد وارتون، نويسنده، منتقد و طراح امريكايي سده نوزده و بيست، اكنون در دانشگاه‌هاي تراز اول جهان در كنار آثار كلاسيك بزرگ تدريس مي‌شود. او نخستين زني بود كه جايزه پوليتزر را براي رمان «عصر معصوميت» دريافت كرد. رماني كه در فارسي از سوي دو مترجم در سال‌هاي گوناگون معرفي شده است. نوولاي «مادام دو تريم» نيز يكي از آثار مهم اوست كه به فارسي ترجمه شده و امسال، توسط نشر برج در اختيار مخاطبان قرار گرفته است. اين نوولا صحنه تقابل دو فرهنگ كاتوليسيسم فئودالي و پروتستانيسم بورژوايي است. تقابل پيچيدگي، رمز و راز و سنت با شفافيت و فردگرايي و سادگي. جان دارِم امريكايي كه شناختش از اروپايي‌ها براساس رمان‌هاي عامه‌پسند شكل گرفته، خود را در خيالش، قهرماني مي‌پندارد كه مي‌خواهد مادام دومالريو را از دست خانواد‌ه همسر سابقش نجات بدهد و زندگي جديدي را با او شروع كند. اما اين يك جنگ فردي نيست، جنگ فرد با يك ساختار است. جنگ ناآگاهانه فرد با نظام نشانه‌شناختي جديدي است كه برآمده از سنت‌ها و آيين‌هاي فرهنگ اروپايي است. در فرهنگ پروتستاني، فرد حرف اول را مي‌زند. او با اراده و ذهنيتش مي‌تواند سرنوشتش را عوض كند و چشم‌انداز نويني به آينده بگشايد. اما در فرهنگ كاتوليك، جمع مهم است. هدف حفظ سنت‌هاي خانوادگي، منافع طبقاتي و ميراث قومي است كه به پيچيدگي و رازورزي دامن مي‌زند. محصول اين تنش، دو نام و دو شق از هويت دلدار است: فني فريزبي و مادام دو مالريو. اينها فقط دو نام نيستند، بلكه دو شكل حضور و تعبير وجودي‌اند. زن در پاسخ به درخواست جان دارم مي‌گويد: «اگر هنوز فريزبي بودم، با تو ازدواج مي‌كردم.»
يا در جايي ديگر وقتي پشتش به دارم گرم مي‌شود مي‌گويد: «چرا همه اينها براي فني فريزبي اتفاق نيفتاد؟»
فني فريزبي و مادام دو مالريو دو نظام نشانه‌شناختي متفاوت و دو نحوه بودن در جهان هستند. ما حرف‌هاي مادام دو مالريو و هراس‌ها و نگراني‌هايش را از ازدواج با جان دارم درك نمي‌كنيم. جان دارِم نيز تعجب مي‌كند و اين سطح از نگراني را محصول بدبيني شخصي مادام مي‌داند، چرا‌كه اين اتفاق در دنياي فريزبي مي‌توانست مساله‌اي ساده باشد. اين تفاوت به بهترين صورت، در همان صفحات اول، در قالب دستكشي كه مادام قرار است بپوشد، بازنمايي مي‌شود. دستكشي كه ترديد و حواس‌پرتي مادام مي‌تواند دو برخورد متفاوت را با آن رقم بزند و دو معناي متفاوت براي جان دارِم ايجاد كند. براي جان دارِم بسيار عجيب و معنادار است كه مادام با وجود بيرون آمدن از خانه و نزديك شدن به خيابان هنوز دستكش را دستش نكرده و از تصور جان دارِم از او در نسبت با آداب پاريس فاصله گرفته است. اما نكته اينجاست كه جان دارم با وجود خصلت امريكايي و فردگرايي نوين آن مجذوب وجه پيچيده و رازآلود مادام دو مالريو مي‌شود كه نمودي از يك ساختار است و همچنين مجذوب پاريس كه مظهر و مكان بروز اين رازآلودگي است. در همان صفحه اول، او فكر مي‌كند: «انگار پاريس جسورانه و تعمدا همچون بستري براي لذت بردن از زندگي طراحي شده» يا وقتي براي اولين‌بار با مادام دو‌تريم كه مظهر آن نظام بسته ملوك‌الطوايفي است، روبه‌رو مي‌شود چندان در رفتار و گفتار او دقيق مي‌شود كه گويي مفتون او شده و دلدارش را فراموش كرده است. يعني در مجموع، آنچه براي جان دارم جذاب است همين پيچيدگي و رازآلودي است كه چون ظاهر پاريس زيباست و فقط در آن پايان‌بندي تكان‌دهنده، وجه دروني‌اش آشكار مي‌شود.
با توجه به عنوان نوولا، اين متن، داستانِ مادام دو‌تريم است. يعني داستاني است كه از طرف آن ساختار پيچيده و متراكم حرف مي‌زند و خواننده در دل اين زبان و ساختار است كه با شخصيت‌ها و سوژه‌هاي منفردي چون جان دارم و فريزبي آشنا مي‌شود. جان دارم در طول كار چون يك سوژه متوهم از ميان زبان اجتماعي و فشارهاي ساختاري اين فرهنگ، به‌سختي عبور مي‌كند و سرانجام مي‌شكند. رمان از شخصيتي در دل اين ساختار مي‌گويد و از برخوردي نزديك با يك هستي ناشناخته و شبكه مسلط. اگر خواننده با جان دارم همدل باشد، او نيز بايد دارم را در دل اين ساختار و زبان درك كند. خواننده چون جان دارم ناآگاه است و مانند او ناباورانه، در انتهاي داستان به واقعيت پنهان پي مي‌برد و به تبعات اين برخورد نزديك. يعني زبان و ساختار در انتهاي داستان خود را آشكار مي‌سازد. نثر وارتون در اين اثر سنگين، آراسته و پيچيده است. اين سبك تصادفي نيست. او در حال بازسازي نحو قدرت در جامعه پاريس است. جملات او اغلب طولاني هستند، با بندهاي پيرو متعدد، تعليق‌هاي طولاني و تكيه بر ظرافت‌هاي كلامي. هنر وارتون در ظرافت‌هاي گفتاري و حساسيتش به اشيا و آداب معاشرت ستودني است. چرا كه آداب و اشيا را در نسبت با ساختار قدرت مي‌سنجد. هيچ ديالوگ بيهوده، سرسري و بي‌كاربردي در طول كار نمي‌بينيم. اين دقيقا مانند معماري همان عمارت‌هاي اشرافي پاريسي است كه در آنها حقيقت پشت درهاي بسته، پرده‌هاي سنگين و تشريفات بي‌پايان پنهان است و حقيقت تنها زماني آشكار مي‌شود كه مادام دو‌تريم در خارج از پاريس با جان دارم ملاقات مي‌كند و خارج از آن زبان و ساختار دست و پاگير مي‌تواند واقعيت را بروز بدهد. واقعيتي كه براي جان دارِم چون آشكارگي برخوردي نزديك و تبعات بلافصل و اجتناب‌ناپذير آن است.