يادداشتي بر كتاب «ارمغان مور » اثر شاهرخ مسكوب
«كاخ بلند» شاهنامه در چشم‌انداز
عبدالحسين حاج سردار
تفسيرهاي تخصصي و موضوعي از چنان كثرت و غنايي برخوردار است كه با توجه به محدوديت بي‌رحمانه زمان و انبوه [به قولي] «اشتغالات مربوط به آب و دانه» آدم را در امرخواندن كتاب (نه اپيدمي مطالعه موبايلي و عادت به آماده‌خوري!) مجبور به انتخاب مي‌نمايد. اما خوشبختانه يكي از خوبي‌هاي ارتباط‌هاي فرهنگي گروهي و فردي، همين آگاهي از وجود كتاب‌هاي ارزشمند در زمينه موضوع‌هاي مورد علاقه افراد است.
كتاب «ارمغان مور » كه مجموعه جستارهايي از زنده‌ياد شاهرخ مسكوب درباره شاهنامه است، همچون ديگر آثار او در اين زمينه مانند مقدمه‌اي بر «رستم و اسفنديار »، «سوگ سياوش » و ده‌ها مقاله پژوهشي ديگر، براي شيفتگان ادب و فرهنگ، از اهميت و ارزش والايي برخوردار است.
نويسنده، خود در مقدمه اين كتاب، به طرز آشكاري، هدف خود از نگارش اين مجموعه جستارها را [كه شگفتا از آخرين آثار اوست] بيان كرده است و بر وجه انديشگي رويكرد به شاهنامه [نه وجه ادبي] تاكيد کرده است.
هر چند قرائت و خوانش هر نويسنده‌اي از متن يا آثار ادبي و غير ادبي، متكي بر جهان‌بيني و دانش فردي اوست -كه البته مي‌تواند موافقان و مخالفاني هم داشته باشد - اما در هر نوعي كه باشد، خواننده [به ويژه منتقدان] بايد جانب انصاف را در نظرداشته باشند و به تمامي وجوه اثر توجه کنند.
نويسنده با تاكيد بر وجه نسبي‌گراي نگاه به تاريخ و «تاريخ در ادبيات »، به مفاهيمي چون زمان، آفرينش، تاريخ و... پرداخته و هر يك را با زبان و نگاهي منحصر به فرد و عميق بررسي نموده و خواننده را در برابر پرسش‌هايي قرار داده كه برخاسته از عمق تفكر و غور در اين اثر سترگ [كه به واقع، فخر ايران و ايرانيان است]، قرار داده است.
بررسي تك‌تك بخش‌هاي اين كتاب، كاري پژوهشي و آكادميك است كه اميدواريم روزگاري [به همراه متون ادبي و تحقيقي بي‌شمارديگر] در برنامه درسي مدارس و دانشگاه‌ها، جايگاه ارزشمند خود را بازيابد. اما در اين مجمل، قرار است در اشاره‌اي كوتاه، تنها به يك بخش از اين كتاب ارزشمند پرداخته شود كه گفت: «مشتي است نمونه خروار !»
در مواجهه با هر متني بايد اصل آن اثر [يا ترجمه دقيق] آن را خواند و با آن زندگي كرد. به ويژه اگر آن اثر[به قول زنده‌ياد استاد محمد جعفر محجوب] «كتاب كوه پيكرشاهنامه» باشد.
آنچه از جستار «تاريخ »- و البته همه جستارهاي اين كتاب- بر‌مي‌آيد، همنشيني و غمخواري و همدلي مثال‌زدني نويسنده با شاهنامه است.
از منظر تاريخي، ابتدا ضمن اشاره به چگونگي تكوين شاهنامه [بر مبناي «شاهنامه ابومنصوري »؛ كه خود آن نيز بر مبناي «خداينامك »ها پديد آمده و توسط چهار عالم و موبد مشرف به داستان‌هاي پهلواني و تاريخي جمع‌آوري شده] نويسنده تعبير «تاريخ در زمان » را به كار برده است. كه تفسيرآن برمي‌گردد به تعريفي ديگر و جستاري ديگر به نام «زمان در شاهنامه» كه به آن هم در جستاري ديگر پرداخته است. سپس به اهميت «نظم »در پي افكندن كاخ بلند «سخن » مي‌پردازد. كاخي از نظم با چنان طراحي و شالوده فكني ويژه، كه از هرگونه آسيب [باد و باران] در امان باشد. مسكوب در اين جستار، پس از اشاره‌اي گذرا به تاريخي «از نوع ديگر، كه فردوسي بناي شاهنامه را برمبناي آن گذاشته است، به ريشه‌هاي اسطوره‌اي اين تاريخ مي‌پردازد و با اشاره به تشابه اسطوره » زروان «با اسطوره «فريدون »، و موضوع «دوبني » (دوگانگي) نهفته در اين اسطوره‌ها، پايه و اساس نگرش فردوسي را به اين مقوله، نوعي ناخودآگاه جمعي تعبير كرده است كه انعكاس آن، در بخش حماسي [و تا حدي هم تاريخي] شاهنامه، نمود يافته است. مثال‌هاي جالب او در اين زمينه: مقايسه فرزندان زروان با فرزندان فريدون و پيكار اهريمن و اهورامزدا و فرزندانشان [ ازسويي] و داستان حرص و آز و حسد برادران ايرج (سلم وتور) وكشته شدن ايرج به دست آنهاست.
در بخش‌هاي ديگر جستار، به تفاوت‌هاي تاريخ درشاهنامه و آثاري چون تاريخ طبري يا تاريخ رسل مي‌پردازد و در اين ارتباط، شاهنامه را تاريخ ملوك مي‌داند نه تاريخ رسل و...
مسكوب در اين اثر ارزشمندكه در اوج جستارهاي شاهنامه‌اي او قرار دارد، آنچنان نگاه ژرف و مشرفانه‌اي به ابعاد عظيم شاهنامه دارد كه سطرسطرآن از اهميت والايي برخورداراست و در يك نتيجه‌گيري درخشان در اواخر اين بخش گفته است: «تاكنون بررسي شاهنامه بيشتر از آن اديبان، مورخان و اهل فضل بود، اينك اگر همپاي آنان متفكران و انديشه‌ورزان نيز به اين لذت شاد، روي آورند كتاب پربارتر و شناخت ما سرشارتر خواهد شد. وقت آن است كه شاهنامه نه فقط دانسته بلكه انديشيده شود تا همچنان زنده بماند. » قطعا نويسنده و صاحب اين نگاه به «شاهنامه » نيز همچنان«زنده» خواهد بود.