یادداشتی بر «خورشید سرخ تزار» اثر ویولت کابزروس
سایه گذشته‌های سیاه بر سر روسیه
فاطیما احمدی
«خورشید سرخ تزار» رمانی است برای کسانی که تاریخ را فقط در کتاب‌های تاریخ نمی‌خوانند؛ تریلری تاریخی که روسیه امپراتوری در آستانه انقلاب را به روسیه امروز پیوند می‌زند.
کابزوس تاریخ را به شکل درس‌نامه روایت نمی‌کند. داستان با میلنا، نواده روس‌های سفید، آغاز می‌شود؛ زنی که شیفته گنج‌های گمشده خاندان تزارها است. او در آستانه سفر به سن‌پترزبورگ است؛ جایی که گفته می‌شود مخفیگاهی متعلق به سال ۱۹۱۷ کشف شده است. اما درست در همین لحظه، اتفاقی غیرعادی همه چیز را تغییر می‌دهد: خانه خانوادگی او در نیس مورد دستبرد قرار گرفته، اما چیزی دزدیده نشده است. روی دیوارها نیز اشعاری مرموز به زبان اسلاوی دیده می‌شود که احتمالا به ولادیمیر کبیر و مفهوم «روسیه مقدس» اشاره دارند. چرا خانه‌ای را به هم می‌ریزند، اما چیزی نمی‌دزدند؟ چه چیزی در گذشته این خانواده وجود دارد که هنوز می‌تواند برای آدم‌هایی در روسیه امروز اهمیت داشته باشد؟ چرا رد این ماجرا به روسیه تزاری و سال‌های پرآشوب ۱۹۱۷ می‌رسد؟ کابزوس پاسخ این پرسش‌ها را یک‌باره ارائه نمی‌کند. او به جای آن، داستان دیگری را باز می‌کند؛ داستان ورا، بالرین تئاتر مارینسکی در سن‌پترزبورگ، یک قرن پیش‌تر. ورا میان چند جهان گرفتار است: از یک سو توجه یک دوک بزرگ، از سوی دیگر عشق به شاعری آنارشیست و...
دو خط داستانی، یکی در زمان حال و دیگری در روسیه تزاری، آرام‌آرام به هم نزدیک می‌شوند. در این میان، چیزی شبیه یک نفرین مرموز، سرنوشت دو زن را از دو قرن متفاوت به یکدیگر پیوند می‌دهد. همین ساختار دوگانه، یکی از نقاط قوت رمان است.
کابزوس تاریخ را به گذشته‌ای مرده تبدیل نمی‌کند. در «خورشید سرخ تزار» گذشته مدام به زمان حال نشت می‌کند. آدم‌های امروز وارث رازها، ترس‌ها، خاطرات و حتی زخم‌های کسانی هستند که دهه‌ها پیش زندگی کرده‌اند. این مساله به‌خصوص در رابطه با روس‌های سفید اهمیت پیدا می‌کند. انقلاب روسیه فقط یک تغییر سیاسی نبود؛ میلیون‌ها نفر را از سرزمین‌شان جدا کرد و تبعید و مهاجرت، هویتی تازه و زخمی تاریخی برای نسل‌های بعدی ساخت. میلنا، به عنوان نواده روس‌های سفید، فقط به دنبال اشیای گمشده رومانوف نیست؛ او به شکلی ناخودآگاه در جست‌وجوی بخشی از گذشته خانواده و هویت خویش است. از همین‌جا، «گنج» در رمان معنای بزرگ‌تری پیدا می‌کند. گنج فقط طلا، جواهر یا اشیای سلطنتی نیست. گاهی گنج واقعی، حقیقتی است که یک خانواده برای نسل‌ها پنهان کرده است.
این یکی از جذاب‌ترین لایه‌های رمان است؛ زیرا کابزوس میان تاریخ عمومی و تاریخ خصوصی حرکت می‌کند. در یک سو، ما با رومانوف‌ها، راسپوتین، انقلاب روسیه، جاسوس‌ها و دستگاه‌های امنیتی مواجهیم؛ در سوی دیگر، با خانواده‌هایی روبه‌رو هستیم که این تاریخ را با پوست و استخوان خود تجربه کرده‌اند. به همین دلیل، رمان در جاهایی بیشتر از آن که صرفا یک تریلر باشد، تبدیل به داستانی درباره حافظه می‌شود. حافظه جمعی روسیه، حافظه خانواده میلنا، خاطرات ورا و گذشته‌ای که حاضر نیست دفن شود.
عنوان «خورشید سرخ تزار» نیز در چنین بستری معنای شاعرانه و تاریخی پیدا می‌کند. خورشید، معمولا نماد روشنایی است؛ اما در اینجا «سرخ» است. سرخی‌ای که می‌تواند همرنگ شکوه و خشونت، هم انقلاب و هم خون باشد. تزارها، انقلاب، جنگ، عشق، خیانت و فروپاشی امپراتوری، همه زیر یک خورشید قرار گرفته‌اند؛ اما این خورشید دیگر طلایی و باشکوه نیست، بلکه سرخ و تهدیدکننده است.
یکی از جذاب‌ترین بخش‌های رمان، تصویر دو زن در دو دوره تاریخی است. ورا و میلنا، هر دو به شکلی با گذشته درگیرند؛ اما رابطه آنها با تاریخ یکسان نیست. ورا در دل تاریخ زندگی می‌کند، در حالی که میلنا در زمان حال زندگی می‌کند اما گذشته به سراغش آمده است. این تقابل، پرسشی مهم را مطرح می‌کند:
آیا می‌توان از گذشته فرار کرد، وقتی گذشته بخشی از هویت ماست؟
کابزوس پاسخ ساده‌ای به این پرسش نمی‌دهد. او حتی مرز میان واقعیت و افسانه را نیز عمدا مبهم می‌کند. آیا نفرین واقعا وجود دارد؟ آیا اتفاق‌ها نتیجه زنجیره‌ای از انتخاب‌های انسانی‌اند یا چیزی ماورایی در میان است؟ خود نویسنده نیز در معرفی رمان بر همین پرسش تأکید می‌کند که آیا باید این نفرین را باور کرد و چگونه می‌توان از آن در امان ماند. این تردید به فضای رمان کمک می‌کند. روسیه تاریخیِ کابزوس، خودش به اندازه کافی مرموز است؛ بنابراین حضور اندکی از امر وهم‌آلود، چندان بیگانه با فضای داستان نیست. در عین حال، کتاب از نظر تاریخی نیز جاه‌طلب است. نویسنده فقط به انقلاب ۱۹۱۷ نمی‌پردازد؛ رمان به چهره‌ها و رخدادهایی مانند رومانوف‌ها و راسپوتین نیز می‌پردازد و تاریخ روسیه را در قالب یک داستان پرکشش به حرکت درمی‌آورد.