چرا ابتكارات ميانجيگران در حل ريشه‌اي بحران راه به جايي نمي‌برد؟
سرابِ صلح پايدار
عارف دهقاندار
نگاه راهبردي به دور جديد تحركات ديپلماتيك در منطقه نشان مي‌دهد آنچه امروز برجسته شده، نه اشتياق به صلح پايدار، بلكه تلاش ميانجيگران براي مديريت ريسك و جلوگيري از سرريز بحران به منافع ملي خودشان است. همزمان، شكاف ميان رويكردهاي تهران و واشنگتن به اندازه‌اي عميق شده كه هرگونه مصالحه را نه‌تنها غيرواقع‌بينانه، بلكه عملا ناممكن مي‌سازد و آرايش نظامي امريكا در منطقه، احتمال يك درگيري محدود پيش از تثبيت تركيب سياسي جديد در كنگره را به طور جدي مطرح مي‌كند.
ديپلماسي مهار جنگ؛ از مديريت ريسك ميانجيگران تا تغيير اولويت‌هاي راهبردي تهران- آنچه در ابتكار ميانجيگران برجسته است، تقدم ملاحظات امنيتي و اقتصادي كشورهاي واسطه بر منطق حل و فصل سياسي است. قطر به دليل آسيب‌پذيري شديد ژئواكونوميك و تجربه جنگ رمضان، پاكستان به‌واسطه انگيزه ارتقاي نقش ميانجيگرانه در رقابت با هند و تركيه به دليل ملاحظات منطقه‌اي و تلاش براي تثبيت جايگاه خود، بيشتر به دنبال مهار ريسك گسترش جنگ‌اند تا تحقق يك توافق پايدار. بنابراين، اولويت اين ميانجيگران، ثابت‌سازي شرايط در وضع موجود و جلوگيري از انفجار تنش است، نه حل ريشه‌اي اختلافات؛ رويكردي كه در بهترين حالت مي‌تواند به آتش‌بسي شكننده يا توقف موقت درگيري نظامي منجر شود، اما ضامن توافقي جامع كه منافع راهبردي دو طرف را پوشش دهد، نيست و ادامه اين وضعيت باتوجه به محاصره و تحريم‌ها، طبيعتا به ضرر ايران خواهد بود و بعيد نيست كه برخي همسايگان ايران هم به دنبال تضعيف تدريجي ايران و كاهش نقش منطقه‌اي آن در ميان‌مدت باشند. در طرف ديگر، پرونده هسته‌اي به گونه‌اي كه پيش‌تر مطرح بود در شرايط فعلي اولويت نخست جمهوري اسلامي نيست و به نظر مي‌رسد به‌واسطه شرايط و تهديدات، اولويت‌هاي راهبردي آن تغيير كرده است. گزارش‌ها حاكي از آن است كه در طرح‌هاي جديد ميانجيگران، بازگشايي تنگه هرمز و دريافت غرامت، جايگزين بحث غني‌سازي اورانيوم شده است. وزير امور خارجه ايران نيز صراحتا اعلام كرده كه تهران خواهان پايان جنگ، آزادسازي دارايي‌هاي مسدودشده و امكان فروش نفت است و پس از انجام اين اقدامات، آماده از سرگيري مذاكرات خواهد بود. اين بدان معناست كه تهران در حال حاضر نه بر جزييات فني برنامه هسته‌اي، بلكه بر رفع محاصره اقتصادي و دريايي و تثبيت اهرم‌هاي فشار خود متمركز است. همزمان، ساختار انگيزه‌ها در دوطرف به‌گونه‌اي است كه فضاي عقب‌نشيني را مسدود مي‌كند؛ واشنگتن بر مهار كامل برنامه هسته‌اي اصرار دارد و تهران با گفتمان‌سازي پيرامون بازنگري در دكترين هسته‌اي، افكار عمومي را براي مسيري متفاوت آماده مي‌سازد. درخصوص طرح بازگشايي تنگه هرمز نيز، تهران تنگه را نه صرفا يك معبر ترانزيتي، بلكه اهرمي راهبردي و ابزاري براي بازآرايي مناسبات منطقه‌اي مي‌بيند و لذا عقب‌نشيني از آن را بعيد مي‌سازد. طرح هفت‌روزه پيشنهادي ايران براي بازگشايي تنگه، مشروط به پايان جنگ، آزادسازي دارايي‌ها و رفع محاصره نفتي است، اما مقام‌هاي ايراني تاكيد كرده‌اند كه تا اجراي شروط هفت‌گانه، نه تنگه بازگشايي مي‌شود و نه مذاكره‌اي صورت مي‌گيرد. در سوي ديگر، موضع دونالد ترامپ مبني بر غيرقابل‌قبول بودن دستيابي ايران به سلاح هسته‌اي و تاكيد بر اينكه هيچ امتيازي به تهران ارايه نكرده است، در تضاد بنيادين با مسيري قرار دارد كه ايران در پيش گرفته و اين شكاف ساختاري، هرگونه توافق جامع را در كوتاه‌مدت ناممكن مي‌سازد. نكته حائزاهميت آن است كه اظهارات اخير ترامپ مبني بر عدم لزوم جنگ و حمله به ايران، ممكن است در همان چارچوب رويكرد فريب و غافلگيري قابل تحليل باشد. تجربه دو جنگ اخير به خوبي نشان مي‌دهد كه واشنگتن در ميانه مذاكرات و درحالي كه طرف ايراني انتظار نتيجه ديپلماتيك داشت، در يك مرحله چراغ سبز حمله به ايران را به رژيم صهيونيستي و در يك مرحله هم در مشاركت با آن، اقدام نظامي عليه ايران را آغاز كرد. همچنين آرايش نظامي امريكا در منطقه نشان مي‌دهد كه آنان خود را براي جنگي محدود آماده مي‌كنند؛ گزارش‌هاي رسانه‌اي از استقرار سومين گروه ضربت ناوگان هوايي امريكا در منطقه، انتقال سامانه‌هاي پدافندي پاتريوت به اسراييل و تدوين برنامه‌هاي مشترك جديد با تل‌آويو براي حملات احتمالي به تاسيسات هسته‌اي و زيرساخت‌هاي انرژي ايران خبر مي‌دهد. اين آرايش با رويكرد اعلامي عدم ضرورت حمله همخواني ندارد و نشان‌دهنده آماده‌سازي براي سناريوي تنش نظامي تا پيش از روي كار آمدن مجلس جديد در امريكاست.
پنجره پرريسك گذار؛ تقابل فرسايش مشروعيت سياسي با محرك‌هاي ماجراجويي نظامي- در اين ميان، نتايج انتخابات ميان‌دوره‌اي امريكا و انتخابات كنست اسراييل كه تقريبا همزمان برگزار شدند، شرايط جديدي را ايجاد كردند. جمهوري‌خواهان كنترل هر دو مجلس كنگره را از دست دادند و بلوك ليكود به رهبري نتانياهو اكثريت پارلماني را از دست داد و آيزنكوت مامور به تشكيل كابينه شد. آنچه اين دو شكست را به هم پيوند مي‌دهد، نه همزماني تصادفي، بلكه منطقي مشترك است؛ جنگ به متغيري تبديل شد كه هزينه‌هاي اقتصادي و امنيتي آن بر راي‌دهندگان سرريز كرد و مشروعيت رهبراني را كه آن را آغاز كرده بودند، فرسود. با اين حال، اين تحول ماهيت تقابل با ايران را تغيير نداده و تنها تاكتيك‌ها و محدوديت‌هاي زماني بازيگران را جابه‌جا كرده است. در سطح خرد، پيروزي دموكرات‌ها در سنا در خوش‌بينانه‌ترين حالت فشارهاي نهادي محدودي بر ترامپ در دو سال آينده ايجاد مي‌كند و الگوي رفتاري او را در قبال ايران تغيير معناداري نمي‌دهد؛ حتي ممكن است به‌واسطه شكست در انتخابات و نقش قابل‌توجه جنگ، او براي تلافي دست به اقدامي خارج از قواعد بزند. اكثريت دموكرات‌ها ابزار نظارتي و بودجه‌اي دراختيار دارند، اما بدون اكثريت دوسوم توان دور زدن وتوي رييس‌جمهور را ندارند، بنابراين كنگره مي‌تواند هزينه اقدام نظامي جديد را افزايش دهد و فضاي مانور را محدود كند، اما نمي‌تواند مستقيما به جنگ پايان دهد. در سطح كلان اما، ترامپ مسووليت شكل‌دهي به نظم آينده خاورميانه و جايابي اسراييل در آن را براي خود تعريف كرده است؛ پروژه‌اي كه شكست جمهوري‌خواهان در انتخابات، كمترين بهاي آن است و وفاداري او به آينده حزب در برابر اين پروژه نظم‌سازي، متغيري كم‌وزن به نظر مي‌رسد. جناح غيرترامپيست حزب جمهوري‌خواه و بخش مخالف جنگ در دولت، همچون جي‌دي ونس، تلاش خواهند كرد از اقدامات او فاصله بگيرند، اما باتوجه به اختيارات گسترده رييس‌جمهور، كارآمدي اين فشارها محل ترديد است. در اسراييل، شكست ليكود عميق‌تر از يك جابه‌جايي كرسي است؛ اين نخستين انتخابات از زمان حمله هفتم اكتبر است و راي‌دهندگان در شرايط جنگي درباره عملكرد امنيتي نتانياهو قضاوت كردند. از دست رفتن اكثريت، حتي اگر ليكود همچنان بزرگ‌ترين حزب واحد بماند، به معناي پايان دوره‌اي است كه نتانياهو مي‌توانست بدون قيد و بند ائتلافي، سياست ايران را پيش ببرد. با اين همه، جناح اپوزيسيون نيز در اصل مواجهه با ايران تفاوت ماهوي با او ندارد و در صورت تشكيل دولت توسط آيزنكوت فقط تاكتيك‌ها تغيير مي‌كند نه ماهيت درگيري؛ آنان نيز در اين زمينه با واشنگتن همكاري خواهند كرد. آنچه وضعيت را پيچيده‌تر مي‌كند، دوره گذار كنوني است؛ همزماني شكل‌گيري دولت در اسراييل و تحويل مجلس در امريكا، دوره‌اي پرريسك است كه در آن امكان هر اقدامي وجود دارد. در مجموع، اين دو شكست برخلاف تصور رايج لزوما به كاهش احتمال جنگ منجر نمي‌شوند؛ آنها تركيب قدرت را تغيير مي‌دهند، اما ساختار انگيزه‌ها را لزوما نه. ترامپ همچنان از اختيارات گسترده در فرماندهي نظامي برخوردار است و در فضاي پس از شكست ممكن است براي جبران ضعف سياسي به دنبال يك پيروزي نظامي سريع باشد؛ محاسبه‌اي كه تاريخ نمونه‌هاي فراواني از آن دارد. همزمان، نتانياهو در دوره انتقالي كمترين هزينه سياسي را براي ماجراجويي نظامي دارد، زيرا ديگر نيازي به پاسخگويي انتخاباتي ندارد و مي‌تواند فشار خود را براي اقدام نظامي پيش از تثبيت ساختار سياسي جديد در واشنگتن افزايش دهد، بنابراين پنجره زماني ميان شكست انتخاباتي و تثبيت قدرت جديد، به جاي آنكه پنجره‌اي براي صلح باشد، مي‌تواند به خطرناك‌ترين دوره تبديل شود. پژوهشگر امنيت بين‌الملل