افسانه‌ سرباز تنها

كاريل چرچيل، نمايشنامه‌نويس سرشناس انگليسي در پرده اول نمايشنامه سالار زنان / Top girls كه از قضا در فضاي تئاتري ايران به ويژه در دهه هشتاد بسيار هم مورد توجه قرار گرفت، پنج زن را از دوره‌هاي مختلف تاريخي احضار كرده و در يك مهماني شام گرد هم مي‌آورد. آنها در طول شام از مصائب، قرباني‌ شدن‌ها و موفقيت‌هايشان در دنياي مردسالارانه مي‌گويند. يكي از اين زن‌ها پاپ جوآن است (يكي از مشهورترين داستان‌هاي قرون وسطي). جوآن زني بسيار باهوش و شيفته دانش بود و در روزگاري كه آموزش علمي يا مذهبي براي زنان ممنوع بود، او لباس مردانه پوشيد، اسم خودش را «جان/ Jhon » گذاشت و وارد كليسا شد. او به لطف هوش فوق‌العاده، دانش الهياتي و فصاحتش در سخنوري، مراحل پيشرفت را در رم طي كرد، محبوبيت زيادي به دست آورد و در نهايت بدون اينكه كسي به هويت واقعي‌اش پي ببرد، به عنوان پاپ انتخاب شد! طبق داستان، جوآن از يك رابطه پنهاني باردار شد. راز او زماني برملا شد كه در حين يك رژه رسمي و مذهبي در خيابان‌هاي رم، ناگهان درد زايمان گرفت و در مقابل چشمان بهت‌زده مردم وضع حمل كرد! در روايت‌ها آمده كه او همانجا به دليل عوارض زايمان و همچنين به دست مردم خشمگين كشته شد. او نماد يكي از زناني است كه براي ورود به دنياي قدرت و دانش (كه كاملا مردانه تعريف شده بود)، هويت زنانه خود را به كل انكار كرد. در تاريخ، ادبيات و سينما كم نيستند زناني كه به دلايل مختلف ناچار به انكار جنسيت حقيقي خود يا تظاهر و رفتن در قالب جنسيتي ديگر (جنسيت به مثابه برساخت اجتماعي آن) كرده‌اند. در يك نمونه سينمايي مشهور، مي‌شود به فيلم شكسپير عاشق اشاره كرد كه در دوره‌اي كه بازيگري تئاتر براي زنان ممنوع بود و مردان در پوشش زنان نقش شخصيت‌هاي زن را بازي مي‌كردند، زني علاقه‌مند به تئاتر و بازيگري در پوششي مردانه به يك گروه تئاتري روي مي‌آورد.
حالا جديدترين تجربه سينمايي با محوريت اين موضوع، فيلم رز است كه اين روزها بسيار مورد توجه قرار گرفته. زني به اقتضاي شرايط مجبور است خود را مرد جا بزند. زني كه براي بهره‌مند شدن از بديهي‌ترين‌ آزادي‌هاي انساني كه مختص مردان در قرن هفدهم ميلادي است نه‌تنها لباس مردانه به تن كرده كه به عنوان سرباز در جبهه نبرد در دوره‌اي از جنگ‌هاي سي‌ساله آلمان جنگيده و محصول اين جنگ رد گلوله‌اي است كه بخشي از چهره‌‌اش را دفرمه كرده و شايد همين دفرمگي و آثار به جامانده زخم در دور كردن او از ظاهري زنانه بي‌تاثير نبوده. ما از گذشته رز چيزي نمي‌دانيم. همان‌طور كه او خودش براي حفظ امنيتش به طريقه‌اي محافظه‌كارانه به ديگران اطلاعات مي‌دهد خود فيلم نيز همين رويه را با مخاطب در پيش مي‌گيرد. همين مقدار شناخت ما از رز حداقل تا نيمه دوم فيلم نكاتي است كه راوي به اطلاع مخاطب مي‌رساند، چون در طول فيلم همه او را ارباب صدا مي‌زنند و اين راوي فيلم است كه او را رز معرفي مي‌كند.
 زماني كه رز با هويت جعلي مردانه پا به روستايي مي‌گذارد تا بتواند مالكيت زمين‌هايي كه ادعا مي‌كند ارثيه‌اش است را به دست آورد، شايد تا حدي مردم روستا و كساني كه با آنها داد‌وستد مي‌كنند را نسبت به هويت و جنسيتش مشكوك كند ولي در ادامه توانايي‌هايش در اعمال و رفتاري كه در ظاهر مردانه تلقي مي‌شوند يا لااقل در آن زمان امري مختص مردان قلمداد مي‌شدند مثل تيراندازي، درگيري با خرس، حتي طريقه دفع ادرار! سبب مي‌شود كه اعتماد مردم روستا به او جلب شود. اين اعتماد به انضمام وضعيت مالي رز تا جايي پيش مي‌رود كه يكي از اهالي روستا خود داوطلب شده و دخترش را به عقد او در مي‌آورد و اين اتفاق بيش از پيش به پيچيدگي ماجرا و موقعيت رز مي‌افزايد، چراكه او علاوه ‌بر پنهان كردن هويتش حال ناچار است زني را به عنوان همسر به حريم شخصي خود راه دهد. با ورود آن زن (سوزانا) به زندگي رز، موقعيت متزلزل هويتي او در خانه با وجود تلاش‌هايش براي همچنان پنهان نگه داشتن اين وضعيت و همچنين اثبات نفوذ و قدرتش در روستا، متزلزل‌تر مي‌شود. با به دنيا آمدن بچه كه غيرممكن بودنش پرده از راز ارتباط سوزانا با مردي ديگر برمي‌دارد، اما به نفع رز تمام مي‌شود، با ابعاد تازه‌اي از رابطه رز با به اصطلاح همسرش در فيلم آشنا مي‌شويم و پس از به خطر افتادن وضعيت سلامت رز و افشاي اين راز براي سوزانا فصل جديدي از ارتباط اين دو رقم مي‌خورد. فصلي كه در آن اعتماد با جنبه‌هايي از وفاداري زنانه در آن شكل مي‌گيرد كه من از آن به عنوان مرام زنانه ياد مي‌كنم. اما از آنجايي كه هيچ رازي ابدي نيست و عدم وفاداري رعيت بر ارباب خود اجتناب‌ناپذير، پرده‌ها فرو مي‌افتد و تراژدي رز و يارش سوزانا در جهاني مردانه‌، مذهبي، سنتي و غيرمنعطف شكل مي‌گيرد. 
فيلم بسترهاي متنوعي دارد و در همه آنها سويه‌هايي از نگاه و تفكر انتقادي را به جا مي‌گذارد. از نقد تاريخ گرفته تا نقد جهان مردسالار تا مساله پيچيده جنسيت (حتي با معيارهاي مدرن امروزي) ... به همين دليل است كه حين تماشاي آن با فيلمي واجد ويژگي‌هاي صرفا سينمايي مواجه نمي‌شويد (هر چند كه فيلم واجد اين ويژگي‌ها نيز است)، بلكه همين بسترهاست كه ذهن مخاطب را درگير خود مي‌كند. 
نمي‌توان از همه‌ چيز در اين فيلم حرف زد، اما به بازي درخشان ساندرا هولر كه برگ ‌برنده آن است، اشاره نكرد. نقش‌آفريني كه خرس نقره‌اي جشنواره فيلم برلين را نيز برايش به ارمغان آورد. پيش از اين شاهد بازي‌هاي درخشان او را در فيلم‌هاي منطقه مورد توجه و آناتومي يك سقوط بوديم. با بررسي كارنامه هنري او در همين دو، سه سال اخير با اطمينان مي‌توان گفت شاهد يكي از بااستعدادترين و برجسته‌ترين بازيگران زن اروپايي هستيم. بازي او در اين فيلم كه در نقش دو شخصيتي كه آن را به لحاظ بيروني و دروني در يكديگر تلفيق كرده، با حفظ ژست‌هايي مردانه كه بيش از اينكه تقليدي باشد، دروني شده، مثل مدل راه رفتن، نشستن، شيوه دست‌ دادن و ... ولي در عين حال مي‌تواند ظرافت‌هايي را در نگاه و لحن حرف زدن با سوزانا به ويژه زماني كه ديگر رازي بين آنها وجود ندارد، داشته باشد يا جوشش احساس زن/مادري در صحنه‌اي كه فرزند نوزادش را هر چند كه هيچ ارتباط بيولوژيكي بين‌شان وجود ندارد، در آغوش مي‌گيرد و لباسش را كنار زده و او را به سينه‌اش مي‌چسباند. احساسي كه بين رز و آن بچه شكل مي‌گيرد باز بيانگر اين نكته است كه والد بودن و شكل‌گيري احساس وابستگي و علاقه مي‌تواند روندي غيربيولوژيك و خارج از چرخه توليدمثل و تولد داشته باشد، مثل آنچه نكته مركزي فيلم به آن اشاره دارد كه مساله جنسيت امري وراي بدن طبيعي زنانه و مردانه تلقي مي‌شود. اما همه اينها در خوانش‌هاي امروزي قابل توصيفند نه در جامعه‌اي كوچك، سنتي عقب‌مانده كه بدن آدمي سرنوشت او را رقم مي‌زند و ابزاري مي‌شود براي به قدرت رسيدن، در قدرت ماندن يا سقوطي دردناك.