دشمناني كه با سياست امريكا تغيير مي‌كنند
دروغ‌هاي هاليوود درباره جنگ
بيژن تهراني
سال‌هاست كه هاليوود با امكانات عظيم فني، بازيگران مشهور و داستان‌هاي پرهيجان، تصويري از جنگ به تماشاگران ارائه مي‌دهد كه در بسياري از موارد فاصله‌اي عميق با واقعيت دارد. در اين تصوير، جنگ مي‌تواند زيبا، هيجان‌انگيز و حتي افتخارآميز باشد. سربازان امريكايي اغلب قهرماناني هستند كه براي نجات جهان مي‌جنگند، دشمنان چهره‌هايي خشن و بي‌رحم دارند و مرگ انسان‌ها در ميان انفجارهاي تماشايي، موسيقي حماسي و صحنه‌هاي قهرمانانه بي‌اهميت جلوه داده مي‌شود. تماشاگر،هيجان زده از پيروزي قهرمان فيلم مي‌شود، گاهي فراموش مي‌كند آنچه روي پرده مي‌بيند، در دنياي واقعي به معناي ويراني شهرها، كشته شدن كودكان و نابودي زندگي ميليون‌ها انسان است.
مشكل من با ساختن فيلم‌هايي درباره جنگ نيست. جنگ يكي از تلخ‌ترين تجربه‌هاي بشر است و سينما بايد درباره آن فيلم بسازد. مشكل از جايي آغاز مي‌شود كه سينما به جاي آشكار كردن واقعيت جنگ، آن را به شكل نمايشي سرگرم‌كننده نشان مي‌دهد و تماشاگر فرصتي نمي‌يابد تا درباره دلايل وقوع جنگ و مسووليت آغازكنندگان آن بينديشد.
در بسياري از فيلم‌هاي هاليوودي، قصه فيلم از آنجا آغاز مي‌شود كه سربازي امريكايي وارد سرزميني بيگانه مي‌شود. سازنده فيلم مطلقا به اين نمي‌پردازد كه اين جناب به چه مناسبتي سر و كله‌اش در سرزميني پيدا شده كه از مردمش و اوضاع سياسي‌اش هيچ اطلاعي به ما داده نشده جز اينكه براي رها شدن از دست گروهي شرور احتياج به كمك قهرمانان امريكايي دارند. براي فيلمساز هاليوودي اصلا مهم نيست كه مردم آن سرزمين پيش از ورود نيروهاي خارجي چگونه زندگي مي‌كرده‌اند. تنها چيزي كه مي‌بينيم، سربازي شجاع، خوش قد و بالا و خوش بر و روست كه بايد زنده بماند و ماموريتش را كه كشتن همه تنابندگان خداست به انجام رساند.
فيلم «تك‌تيرانداز امريكايي» ساخته كلينت ايستوود نمونه روشني از اين نگاه است. فيلم از نظر سينمايي اثري قابل توجه است، اما مردم عراق را مشتي متحجر وحشي به نمايش مي‌گذارد. تماشاگر نگران سرنوشت سرباز امريكايي است، در حالي كه رنج مردمي كه كشورشان ميدان جنگ شده، كمتر فرصت ديده شدن پيدا مي‌كند. چرا بايد درد سربازي كه هزاران كيلومتر از خانه‌اش دور شده، براي ما ملموس‌تر از درد مادري باشد كه فرزندش را در همان كشور از دست داده است؟
اما شايد مهم‌ترين ويژگي اين نوع سينما، تغيير چهره دشمن بر اساس سياست خارجي امريكاست. گويي هاليوود در هر دوره، متناسب با نيازهاي سياسي كشور، دشمن تازه‌اي براي قهرمانانش پيدا مي‌كند. در دوران جنگ جهاني دوم، آلماني‌هاي نازي و نيروهاي امپراتوري ژاپن دشمنان اصلي بودند. با آغاز جنگ سرد، جاي آنان را شوروي و كمونيست‌ها گرفتند. در فيلم «تهاجم امريكا» محصول ۱۹۵۲ و «طلوع سرخ» محصول ۱۹۸۴، ترس از حمله نيروهاي كمونيست به امريكا به هيجاني سينمايي تبديل شد. در «راكي ۴» نيز بوكسور شوروي - ايوان دراگو - نماد قدرتي بي‌رحم است كه قهرمان امريكايي بايد شكستش بدهد. نمونه جالب‌تر «رمبو ۳» محصول ۱۹۸۸ است. در اين فيلم، مبارزان افغان كه عليه نيروهاي شوروي مي‌جنگند، متحدان شجاع قهرمان امريكايي هستند. در آن دوران، حمايت از مجاهدين افغان با سياست واشنگتن همخواني داشت. اما سال‌ها بعد، با حمله امريكا به افغانستان، تصوير جنگجويان و گروه‌هاي مسلح افغان در سينماي جنگي تغيير كرد. البته طالبان، القاعده و مجاهدين دهه هشتاد را نمي‌توان يكسان دانست، اما تغيير زاويه نگاه سينماي امريكا به منطقه، پرسش‌هاي مهمي درباره رابطه سياست و تصويرسازي ايجاد مي‌كند.
با گسترش مداخله‌هاي امريكا در خاورميانه، نوبت به اعراب و مسلمانان رسيد كه در بسياري از فيلم‌هاي اكشن به دشمنان خطرناك تبديل شوند. در «دروغ‌هاي حقيقي» ساخته جيمز كامرون، تروريست‌هايي با هويت خاورميانه‌اي تهديد اصلي هستند. در «قوانين درگيري» نيز تصويري مساله‌برانگيز از مردم يمن ارائه مي‌شود. اين تصويرسازي‌ها به تدريج مي‌توانند در ذهن تماشاگر اين تصور را ايجاد كنند كه خطر همواره از مردماني با زبان، فرهنگ و چهره‌اي متفاوت مي‌آيد.
حتي ملاحظات اقتصادي نيز در انتخاب دشمن نقش دارند. در بازسازي «طلوع سرخ» محصول ۲۰۱۲، مهاجمان ابتدا چيني بودند، اما پس از فيلمبرداري با تغييرات ديجيتالي به نيروهاي كره‌شمالي تبديل شدند؛ تصميمي كه با نگراني از واكنش بازار چين ارتباط داشت. اين نمونه نشان مي‌دهد كه گاهي حتي مليت دشمن سينمايي نيز تابع محاسبات تجاري است.
البته نبايد همه فيلم‌هاي هاليوود را در يك گروه قرار داد. فيلمسازان بزرگي بوده‌اند كه با شهامت در برابر تصوير قهرمانانه جنگ ايستاده‌اند. استنلي كوبريك در «راه‌هاي افتخار» بي‌رحمي فرماندهان و قرباني شدن سربازان را نشان مي‌دهد.
فرانسيس فورد كاپولا در «اينك آخرالزمان» جنگ ويتنام را به سفري هولناك در جنون قدرت تبديل مي‌كند. «جوخه» ساخته اليور استون و «غلاف تمام‌فلزي» كوبريك نيز تصويري تلخ از جنگ ارائه مي‌دهند. اين آثار ثابت مي‌كنند كه سينماي جنگي مي‌تواند به جاي ستايش خشونت، وجدان تماشاگر را بيدار كند. اما در سينماي تجاري، جنگ همچنان مي‌تواند به نمايش جذاب قدرت نظامي تبديل شود. در «تاپ گان» و دنباله آن، هواپيماهاي جنگنده در آسمان مي‌رقصند و خلبانان قهرماناني جذاب هستند. تماشاگر مسحور سرعت و زيبايي پرواز مي‌شود، بي‌آنكه چندان به ياد آورد اين ماشين‌هاي تماشايي براي نابود كردن ساخته شده‌اند.
يكي از بزرگ‌ترين خطرهاي اين سينما، حذف چهره انساني دشمن است. وقتي سرباز امريكايي كشته مي‌شود، دوربين بر چهره دوستانش مكث مي‌كند، موسيقي اندوهناك شنيده مي‌شود و خانواده‌اش را مي‌بينيم. اما مرگ ده‌ها انسان در سوي ديگر ميدان نبرد، گاهي فقط با انفجاري بزرگ نشان داده مي‌شود. اين تفاوت در نمايش مرگ، مساله‌اي صرفا هنري نيست؛ مساله‌اي عميقا اخلاقي است.
من معتقدم سينما زماني به رسالت انساني خود نزديك مي‌شود كه بتواند از مرزهاي مليت و سياست عبور كند. ممكن است سربازي با شجاعت، جان همراهانش را نجات دهد، اما شجاعت فردي او به معناي درست بودن جنگي نيست كه در آن شركت كرده است.
جنگ واقعي نه موسيقي حماسي دارد، نه تدوين هيجان‌انگيز و نه پايان خوش تضمين شده. جنگ واقعي يعني كودكي زير آوار، مادري چشم‌انتظار و شهري كه ديگر هرگز مانند گذشته نخواهد شد.
سينمايي كه جنگ را زيبا مي‌كند، حقيقت وحشتناك آن را پنهان مي‌كند. من هنوز باور دارم سينما مي‌تواند پلي ميان انسان‌ها باشد، نه وسيله‌اي براي توجيه كشتار آنان؛ به شرط آنكه فيلمساز شهامت داشته باشد دوربينش را از چهره قهرمان مسلح برگرداند و به چشمان انساني نگاه كند كه در سوي ديگر اسلحه ايستاده است.