وقتي رمان و تاريخ به هم مي‌پيوندند
اسدالله امرايي
رمان ارباب اسرار نوشته آشوت آقابابيان با ترجمه آندرانيك خچوميان در نشر آياس منتشر شد. ايوان آقايانتس؛ قهرمان كتاب ارباب اسرار، جاسوس شوروي در زمان جنگ دوم جهاني در ايران بود. جاسوسي بسيار حرفه‌اي كه كارهاي خارق‌العاده‌اي انجام داد. استالين بسيار به او اعتماد و اعتقاد داشت به طوري كه وقتي مولوتوف، وزير امور خارجه وقت شوروي براي كنفرانسي به پاريس مي‌رفت، استالين به او مي‌گويد: «در همه كارها و تصميم‌گيري‌هايت با آقايانتس مشورت كن. او بيشتر از ما از سياست سر در مي‌آورد.» و به راستي كه چنين بود.
آقايانتس داراي شخصيتي عجيب و پيچيده و مرموز بود؛ ارتباط خوبي با ژنرال دوگل داشت، با همسر رومن رولان نويسنده معروف فرانسوي ديدار كرد، باعث پيروزي اينديرا گاندي در انتخابات ملي هندوستان شد. در سال‌هاي آغازين پهلوي دوم، غربي‌ها شايع كرده بودند كه ايران دو شاه دارد؛ يكي محمدرضاشاه و ديگري ايوان آقايانتس! آقايانتس اهل ادب و فرهنگ و هنر هم بود.
ديدگاه‌هاي او درباره نويسندگان و موسيقيدانان فرانسوي، ژنرال دوگل را شگفت‌زده كرده بود. آشوت آقابابيان، نويسنده سرشناس ارمنستان كه كتاب‌هايش بارها تجديد چاپ شده و به زبان‌هاي مختلف از جمله فارسي ترجمه شده، به زندگي اين شخصيت پرداخته است. آقابابيان، نويسنده و روزنامه‌نگار برجسته ارمني در سال‌هاي اخير جايگاه ويژه‌اي در ادبيات جاسوسي - مستند پيدا كرده است. اين رمان كه نسخه فارسي آن با ترجمه آندرانيك خچوميان به بازار عرضه شده، به بازسازي داستاني زندگي پرماجراي يكي از بانفوذترين مهره‌هاي اطلاعاتي اتحاد جماهير شوروي در دوران جنگ جهاني دوم مي‌پردازد. آقابابيان كه پيش از اين با آثاري نظير رزيدنت توانمندي خود را در روايت پرونده‌هاي سرّي به اثبات رسانده بود، در اين كتاب بر شخصيت ايوان آقايانتس تمركز مي‌كند؛ رزيدنت ارمني‌تباري كه در سال‌هاي سرنوشت‌ساز دهه چهل ميلادي، مديريت شبكه گسترده جاسوسي شوروي در ايران را بر عهده داشت. نويسنده با بهره‌گيري از اسناد واقعي و مدارك تاريخي، تلاش كرده است تا مرز ميان واقعيت و داستان را به گونه‌اي ترسيم كند كه خواننده همزمان با لذت بردن از يك تريلر مهيج، با حقايق پشت‌پرده ديپلماسي پنهان در منطقه آشنا شود.
روايت داستان در بستر ايران عصر اشغال توسط متفقين شكل مي‌گيرد؛ زماني كه تهران به كانون تلاقي جاسوسان آلماني، بريتانيايي و شوروي تبديل شده بود. ايوان آقايانتس، فرزند يك كشيش كه با نبوغ خيره‌كننده‌اي خود به سطوح بالاي امنيتي رسيده بود، وظيفه داشت تا از نفوذ دشمن به لايه‌هاي حساس سياسي و نظامي جلوگيري كند. كتاب به تشريح دقيق بازي‌هاي اطلاعاتي پيچيده‌اي مي‌پردازد كه در آن هر حركت اشتباه مي‌توانست مسير تاريخ جنگ را تغيير بدهد. آقابابيان به خوبي نشان مي‌دهد كه چگونه آقايانتس با استفاده از شبكه‌اي از رابطان محلي و ديپلمات‌ها، اسرار بزرگي را مديريت مي‌كرد كه حتي در سطوح بالاي قدرت نيز پنهان مانده بود.
سبك نگارش آشوت آقابابيان در ارباب اسرار آميزه‌اي از دقت مستندنگاري و هيجان داستاني است كه مانع از خشك و خسته‌كننده شدن روايت‌هاي تاريخي مي‌شود. جملات كوتاه و پاراگراف‌بندي‌هاي هوشمندانه، سرعت خوانش متن را افزايش داده و تعليق حاكم بر فضاي جاسوسي را به خوبي به مخاطب منتقل مي‌كند. اين كتاب براي پژوهشگران تاريخ معاصر ايران، علاقه‌مندان به علوم سياسي و طرفداران رمان‌هاي جاسوسي واقع‌گرايانه، منبعي ارزشمند محسوب مي‌شود؛ جزييات ارائه شده آن درباره عمليات نفوذ و ضدجاسوسي در خاك ايران، بر پايه شواهد واقعي بنا شده است. روايتي خواندني از ايوان آقايانس، مامور اطلاعاتي اتحاد جماهير شوروي، درباره پشت‌پرده مذاكرات چرچيل، استالين و روزولت در تهران و عمليات‌هاي محرمانه‌اي كه با نام مستعار فورد در ايران و ديگر كشورها انجام داد.