پايان ماموريت ونس جهت رايزني با ايران در كنار عدم تمايل ترامپ براي توافق با ايران، خاورميانه را در آستانه آينده‌اي مبهم قرار داد؛ آينده‌اي كه به واسطه متغيرهايي چون تشديد تنش‌ها در هرمز و جزاير جنوبي كشورمان، افزايش تلاش‌ها براي اعمال محدوديت‌هاي تازه زميني عليه ايران و آرايش نظامي منطقه، فرضيه بازگشت به چرخه جنگ را پر‌رنگ‌تر كرده است، به همين بهانه روزنامه اعتماد با هدف بررسي آخرين تحولات و سناريوهاي احتمالي پيش رو با غلامرضا كريمي، دانشيار گروه روابط بين‌الملل دانشگاه خوارزمي گفت‌وگو كرده است.
تضعيف كانال سياسي و دشوارترشدن ميانجيگري
غلامرضا كريمي، دانشيار گروه روابط بين‌الملل دانشگاه خوارزمي در پاسخ به پرسش نخست «اعتماد» درباره چرايي تغيير ماموريت ونس و موضع‌گيري اخير ترامپ گفت: اين موضوع را مي‌توان در دو سطح بررسي كرد؛ نخست اينكه ونس پس از انتخابات، صريحا جنگ را علت شكست جمهوري‌خواهان دانسته و ترامپ نيز گفته بود از اظهارات او خوشش نيامده است، بنابراين كنارگذاشتن ونس هم نوعي تنبيه سياسي است و هم بازتاب شكاف جناحي در داخل كابينه و جنبش ماگا؛ همان چندصدايي كه در درون امريكا وجود دارد.غلامرضا كريمي در ادامه توضيح داد: اينكه ترامپ مي‌گويد «ما نيازي به توافق نداريم»، در واقع يك سيگنال چانه‌زني در چارچوب ديپلماسي اجبار است. ترامپ مي‌خواهد نشان دهد نيازمند توافق نيست تا قيمتي را كه طرف مقابل بايد بپردازد، بالا ببرد. البته ادعاي او مبني بر اينكه «ما تنگه هرمز را كاملا دراختيار داريم» با واقعيت سازگار نيست، اما از نظر روايي، در درون جامعه امريكا تقريبا همان كاركرد را دارد.اين استاد دانشگاه درباره پيامد كنارگذاشتن ونس نيز بيان كرد: اكنون كانال ونس كه يك كانال سياسي رده‌بالا و نسبتا متمايل به پايان جنگ بود، تضعيف شده است. اين اقدام همچنين نوعي پيام به ايران است كه اگرچه جمهوري‌خواهان در انتخابات شكست خورده‌اند و ترامپ نيز باخته، اين به معناي عقب‌نشيني ترامپ نيست. اين يكي از نكاتي است كه مي‌توان در پرتو كنارگذاشتن ونس از مذاكرات تحليل كرد.
اين كارشناس روابط بين‌الملل درباره تاثير اين تصميم بر تلاش‌هاي ديپلماتيك خاطرنشان كرد: مساله ديگر اين است كه كار ميانجيگران، ازجمله قطر و پاكستان نيز بسيار دشوارتر شده، زيرا مخاطب سياسي مشخصي كه بتواند توافق موقت را در واشنگتن قابل پذيرش كند، ضعيف‌تر شده است. در واقع، نتيجه احتمالي اين وضعيت آن است كه همچنان مي‌توان به توافق رسيد، اما ديرتر و با بهاي بالاتر. اين تحول ضرورتا به معناي منتفي‌شدن توافق نيست، زيرا امريكايي‌ها مي‌خواهند مسير فشار اقتصادي به ايران و تداوم محاصره دريايي برايشان نتيجه‌بخش باشد، اما ايران نيز آمادگي دورزدن تحريم‌ها را دارد.غلامرضا كريمي در ارزيابي پيامدهاي كوتاه‌مدت اين تصميم اظهار داشت: مي‌توان گفت كنارگذاشتن ونس از مذاكرات، در كوتاه‌مدت خطر تنش را كمي افزايش مي‌دهد، زيرا كانال سياسي تضعيف شده و مسير نظامي نسبتا بازتر مي‌ماند. البته تلاش‌هاي ميانجيگران همچنان ادامه دارد و تا زماني كه اين تلاش‌ها برقرار است، مي‌توان گفت مسير ديپلماتيك هنوز بسته نشده است. با اين حال، اين اقدام ترامپ، در كنار تلاش نتانياهو براي متقاعدكردن او به آغاز جنگي جديد، گرايش به جنگ را تا حد زيادي افزايش مي‌دهد.
كريمي در ادامه و درباره تحركات نظامي منطقه توضيح داد: همزمان، آرايش نظامي نيز معنادار است. تمركز هواپيماهاي سوخت‌رسان و شناسايي امريكا در منطقه بيشتر به يك كارزار هوايي شباهت پيدا كرده است. اين همان «ديپلماسي اجبار» است كه در آن، تهديد ابزاري براي چانه‌زني است، اما خودش نيز مي‌تواند امكان جنگ را فراهم كند. به اين معنا كه پس از شكست جمهوري‌خواهان در انتخابات ميان‌دوره‌اي امريكا، هزينه‌هاي سياسي جنگ بيشتر شده، اما توانايي آغاز جنگ نيز افزايش پيدا كرده است.اين كارشناس روابط بين‌الملل در ارزيابي چشم‌انداز بحران خاطرنشان كرد: در حال حاضر، در وضعيت نه جنگ تمام‌عيار و نه توافق قرار داريم و ماه‌هاي پيش رو تا آغاز به كار كنگره جديد، پنجره‌اي حساس است. اگر ميانجيگران بتوانند توافقي موقت و مرحله‌اي، يعني «گام در برابر گام»، را جا بيندازند، شكاف مطالبات پر نمي‌شود، اما امكان مديريت بحران وجود خواهد داشت. در غير اين صورت، خطر آن است كه يا محاصره به وضعيتي عادي تبديل شود يا يك خطاي محاسباتي، چرخه تشديد تنش را دوباره به راه بيندازد.
تداوم محاصره و توافق نسبي
كريمي در پاسخ به پرسش ديگر، اهرم تازه امريكا براي آنچه ترامپ از آن تحت عنوان پيروزي ادعايي صددرصدي نام مي‌برد، نيز خاطرنشان كرد: مي‌بايست ميان اين دو فرضيه داوري كنيم، فرضيه دوم، يعني تداوم محاصره همراه با بسترسازي براي يك توافق نسبي، محتمل‌تر است؛ اما اين به معناي كنار گذاشته‌شدن خطر جنگ نيست. دليل آن نيز اين است كه هر دو طرف، هم ترجيح‌هايي دارند و هم با اجبارهايي روبه‌رو هستند. ترجيح تهران اين است كه ضمن تمركز بر شروط هفت‌گانه خود، از امتيازدهي پرهيز كند، چراكه هرگونه امتيازدادن به‌منزله قرارگرفتن در موضع ضعف تلقي مي‌شود. ترجيح ترامپ نيز اين است كه با اظهارنظر درباره پيروزي صددرصدي، وجهه يك رييس‌جمهوري قدرتمند را حفظ كند.
اين استاد دانشگاه در تشريح مواضع دو‌طرف توضيح داد: اين اظهارات را بايد بيشتر نشانه‌هاي چانه‌زني درنظر گرفت تا برنامه‌هاي عملياتي. در واقع، در ديپلماسي اجبار، موضع حداكثري بخشي از خود بازي است، اما اجبارها در سوي ديگر ترازو سنگيني مي‌كنند. در سمت امريكا، پس از شكست جمهوري‌خواهان در انتخابات ميان‌دوره‌اي، كنگره‌اي كه هر دو مجلس آن به دموكرات‌ها رسيده، پايان جنگ را از اولويت‌هاي خود مي‌داند. حتي برخي جمهوري‌خواهان نيز نگران قيمت سوخت و تورم هستند. گزارش‌ها هم نشان مي‌دهد توصيه مديران ارشد اقتصادي و امنيتي، اعمال فشار اقتصادي به‌جاي جنگ عليه ايران است. در ايران نيز كشور تحت فشار محاصره قرار دارد و نشانه‌هايي از تمايل بخشي از ساختار تصميم‌گيري به گشودن پرونده‌هاي بيشتر ديده مي‌شود.
در اين ميان سه عامل مانع اطمينان كامل به اين ارزيابي است؛ نخست، آرايش پشتيباني هوايي امريكا در منطقه كه شرايط را آماده جنگ نشان مي‌دهد؛ دوم، پنجره زماني محدود نتانياهو و ترامپ كه انگيزه اقدام پيش از تغيير تركيب كنگره را افزايش مي‌دهد و سوم، خطر خطاي محاسباتي. هر ضربه محدود مي‌تواند منطق اعتبار و بازدارندگي را فعال كند و از كنترل طراحانش خارج شود.كريمي در جمع‌بندي اين بخش بيان كرد: بنابراين، سناريوي محتمل، مديريت بحران بدون حل آن است؛ يعني محاصره دريايي ادامه پيدا مي‌كند و احتمالا درگيري‌هاي موضعي و محدود نيز در جريان خواهد بود. در عين حال، تلاش ميانجيگران براي دستيابي به توافق مرحله‌اي هم ادامه مي‌يابد. در واقع، مي‌توان گفت جنگ تمام‌عيار محتمل نيست، اما منتفي هم نيست.
ديوار آهنين؛ امكان فشار هدفمند، دشواري محاصره كامل
اين كارشناس روابط بين‌الملل در پاسخ به پرسشي مبني بر امكان اجراي كامل راهبرد موسوم به «ديوار آهنين»، با وجود مخالفت كشورهايي مانند تركيه، پاكستان و عراق، گفت: امريكا تا حدي مي‌تواند اين راهبرد را محقق كند، اما امكان اجراي كامل آن را ندارد. سنتكام همين هفته اعلام كرد كه اين طرح فقط حدود ۲۰ عضو دارد و نقش آن عمليات نظامي نيست، بلكه ترغيب همسايگان ايران به اعمال كنترل مرزي است. به اين معنا، امريكا از اجبار مستقيم به سمت اجبار از طريق واسطه حركت كرده است.كريمي در تشريح ضعف اين اقدام توضيح داد: اجراي اين طرح به اراده بازيگراني بستگي دارد كه منافعشان با امريكا يكسان نيست. برخلاف محاصره دريايي كه با ناوگان نظامي امريكا انجام مي‌شود، در اينجا حدود ۹۹۰ مايل مرز با عراق و مرزهاي گسترده ايران با پاكستان و افغانستان، مانع اجراي اين طرح امريكا مي‌شود. انگيزه مخالفت اين كشورها نيز منطقي است. عراق بيش از يك‌سوم گاز موردنياز نيروگاه‌هاي خود را از ايران دريافت مي‌كند؛ بنابراين، درخواست بستن همه گذرگاه‌ها به‌جز يكي دو مورد را رد كرده و فقط براي نمايش، چند گذرگاه را به‌صورت موقت بسته است. پاكستان حدود سه ميليارد دلار تجارت رسمي با ايران دارد و روياي تبديل‌شدن به يك مركز تجاري را دنبال مي‌كند. تركيه نيز سياست مرزي خود را تغيير نداده است.
اين استاد دانشگاه در ارزيابي دامنه اجراي طرح بيان كرد: فشار هدفمند وجود دارد؛ يعني رديابي مالي، توقف محموله‌هاي حساس و سخت‌گيري در برخي گذرگاه‌ها انجام مي‌شود، اما محاصره زميني كامل ايران، باتوجه به تعدد همسايگان و مرزهاي زميني و دريايي، بسيار دشوار است. ضمن اينكه روسيه و چين نيز پشت اين مسيرهاي جايگزين هستند و عملا امريكا نمي‌تواند به برنامه خود دست پيدا كند. درست است كه هزينه تجارت ايران افزايش مي‌يابد، اما ايران تجربه زيادي در دورزدن تحريم‌ها دارد و در عين حال، حاضر است هزينه اين كار را نيز بپردازد.كريمي درباره پيامدهاي احتمالي ناكامي اين راهبرد خاطرنشان كرد: مساله اصلي براي امريكا اين است كه وقتي مسير غيرنظامي ناكام بماند، وسوسه استفاده از ابزار نظامي تقويت مي‌شود؛ چنان‌كه وزير خارجه امريكا نيز گفته است اگر هدف از راه اقتصادي حاصل شود، نيازي به حمله نظامي نيست.
روسيه؛ تسهيل‌گر توافق، نه ضامن توافق
كريمي در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره نقش روسيه در كاهش تنش‌ها گفت: روسيه و چين هر دو تسهيل‌گر هستند، اما تاكنون هيچ‌يك نتوانسته‌اند تضمين‌كننده‌اي جدي و واقعي براي مذاكرات صلح يا هرگونه توافق باشند. به عبارت ديگر، مي‌توانند هزينه توافق را پايين بياورند، اما نمي‌توانند جاي امريكا را در معادله بگيرند.اين استاد دانشگاه درباره پيشنهاد روسيه توضيح داد: پيشنهاد مسكو براي دريافت اورانيوم غني‌شده ايران تازه نيست و از آغاز جنگ ۴۰روزه بارها تكرار شده است. اين پيشنهاد همچنان پابرجاست، هرچند هنوز اقدامي درباره آن انجام نشده است. در واقع، مشكل در مسكو نيست، بلكه در جاهاي ديگري است. نخست، مساله فني مطرح است؛ آژانس ادعا دارد كه ايران ۴۴۰ كيلوگرم اورانيوم ۶۰درصدي دراختيار دارد كه احتمالا در تونل‌هاي اصفهان و نطنز قرار دارد و چندين ماه است كه بازرسان به اين سايت‌ها دسترسي ندارند.اين كارشناس روابط بين‌الملل در تشريح مانع سياسي بيان كرد: مقام‌هاي امريكايي نيز ارسال اين اورانيوم غني‌شده ۶۰درصدي به روسيه را رد كرده‌اند و حتي ترامپ از انتقال آن به امريكا سخن گفته است، بنابراين پيشنهاد روسيه يك راه‌حل ذخيره است. ايران نيز در موضع رسمي خود اعلام كرده كه فعلا بناي خارج‌كردن اورانيوم غني‌شده از كشور را ندارد و اقدامي در اين خصوص نخواهد كرد.