«اعتماد» گزارش ميدهد: آتشبس شكننده
همزمان با تداوم تلاشهاي ديپلماتيك براي كاهش تنش ميان تهران و واشنگتن، تحركات ميانجيهاي منطقهاي براي نزديك كردن مواضع دوطرف همچنان ادامه دارد؛ تلاشهايي كه از اسلامآباد و دوحه تا بغداد و مسقط را دربر گرفته، اما هنوز نتوانسته اختلافات اصلي بر سر شروط پايان تنش را برطرف كند. در تازهترين تحول، سفر سيدعباس عراقچي، وزير امور خارجه كشورمان به اسلامآباد براي شركت در سيامين نشست شوراي وزيران امور خارجه سازمان همكاري اقتصادي (اكو) با ادامه رايزنيهاي منطقهاي همزمان شده است. عراقچي در بخشي از سخنان خود در اين اجلاس با تاكيد بر ضرورت شكلگيري گفتوگويي واقعي، فراگير و با محوريت كشورهاي منطقه درباره ترتيبات امنيتي گفت: «منطقه ما نه تنها به يك چارچوب امنيتي مستقل، بلكه به سازوكاري منطقهاي، قابل اتكا و پايدار در حوزه انرژي نيز نياز دارد تا از جريان انتقال انرژي صيانت كند.» به گفته عراقچي، سرزمين، حريم هوايي و تاسيسات كشورهاي منطقه نبايد به بستري براي انجام حملات عليه يكديگر تبديل شود. اقدامات دفاعي مشروع ايران صرفا متوجه اهداف و پايگاههاي نظامي متجاوزان است و به هيچوجه نبايد اقدامي عليه مردم يا دولتهاي كشورهاي همسايه تلقي شود.
وزير امور خارجه كشورمان همچنين از استقبال اعضاي سازمان اكو از طرح پيشنهادي دو روزه ايران براي خاتمه كامل جنگ جاري در منطقه خبر داد. پيشتر عباس عراقچي، در واكنش به اظهارات جنگطلبانه «پيت هگست»، وزير جنگ امريكا با يادآوري سرنوشت يك فرمانده رومي هشدار داد كه تكرار اشتباهات تاريخي به شكستي سنگين ميانجامد. وزير جنگ امريكا ادعا كرده بود كه نبايد با شمشيربه دستان از قوانين سخن گفت. در پاسخ عراقچي با اشاره به سرنوشت شكستخورده يك سردار رومي تاكيد كرد كه لشكركشي باوجود برتري عددي، درنهايت به نابودي ختم ميشود. از همين رو كساني كه نميتوانند گذشته را به ياد آورند، محكوم به تكرار آن هستند. همزمان كاظم غريبآبادي، معاون دستگاه ديپلماسي از كاهش پيشنهاد ايران از هفت روز به دو روز خبر داده و تاكيد كرده كه اجراي اين پيشنهاد به اقدامات عملي امريكا بستگي دارد. به گفته او، پاسخهاي دريافتي از طرف امريكايي تاكنون جنبه عملياتي نداشته است. موضعي كه به باور برخي ناظران، نشان ميدهد كه اختلاف اصلي صرفا بر سر شكل و مدت زمان پيشنهادها نيست، بلكه تهران خواهان روشن شدن تعهدات طرف مقابل و دريافت تضمينهايي براي اجراي توافق است. از نگاه ايران، رفع تحريمهاي اعمال شده پس از تفاهمنامه اسلامآباد و جلوگيري از استفاده واشنگتن از روند مذاكرات براي خريد زمان، ازجمله موضوعاتي است كه در مسير پيشرو اهميت دارد.
توافق بهتر از انتظار براي توافق كامل
در سوي ديگر اين تلاشها، كشورهاي منطقه ميكوشند با استفاده از روابط خود با تهران و واشنگتن، زمينهاي براي كاهش اختلافات فراهم كنند. قطر يكي از بازيگران فعال در اين مسير است. محمد بن عبدالرحمن آلثاني، نخستوزير و وزير امور خارجه قطر، با تاكيد بر ادامه تلاشهاي ديپلماتيك دوحه، معتقد است دستيابي به توافقي مناسب براي كاهش تنشها بهتر از آن است كه طرفها در انتظار توافقي بينقص بمانند. برخي تحليلگران بر اين باورند اهميت اين موضع در آن است كه دوحه، علاوه بر تاكيد بر ضرورت توقف تنش، به چشمانداز بلندمدت روابط اقتصادي منطقه نيز توجه دارد. از نگاه مقام قطري، ادغام اقتصادي ايران و كشورهاي حاشيه خليجفارس ميتواند منافع گستردهاي براي كل منطقه به همراه داشته باشد. به اين ترتيب، ديپلماسي موردنظر قطر تنها به مهار بحران كنوني محدود نميشود و توسعه همكاريهاي اقتصادي را نيز بخشي از مسير ثبات منطقهاي ميداند.
در همين راستا آل ثاني عنوان كرد: تصور كنيد كه كشورهاي حوزه خليجفارس و ايران از نظر اقتصادي به يكديگر بپيوندند و پس از حل و فصل مساله هستهاي، اقتصاد ايران نيز به روي جهان گشوده شود. طبيعتا به گفته او درنهايت دستاورد بزرگي حاصل ميشود آنگونه كه در اتحاديه اروپا رقم خورد. با اين حال او در بخش ديگري از ادعاهاي خود موضعش را كمي تغيير داد و مدعي شد: حمله به كشورها، حمله به حاكميت و كشور ماست. هيچ توجيهي براي چنين اقدامي وجود ندارد؛ حتي اگر در آن كشور تاسيسات امريكايي وجود داشته باشد، چراكه اين تاسيسات متعلق به امريكا نيستند. وزير خارجه قطر اضافه كرد: چه اين تاسيسات در دوحه باشند، چه در امارات، عربستانسعودي يا ديگر كشورهاي عضو شوراي همكاري خليجفارس، آنها تاسيسات حاكميتي كشورهاي ميزبان نيروهاي بينالمللي محسوب ميشوند. براي مثال، پايگاه هوايي العديد كه ميزبان نيروهاي نظامي امريكاست، ميزبان نيروهاي ناتو و همچنين نيروهاي بسياري از كشورهاي اروپايي، علاوه بر ايالاتمتحده نيز هست. در اين ميان بغداد نيز در همين چارچوب بر آمادگي خود براي تسهيل گفتوگوهاي تهران و واشنگتن تاكيد كرده است. «نزار آميدي» رييسجمهور عراق، اعلام كرده كه كشورش آماده است براي نزديك كردن مواضع دوطرف نقشآفريني كند. ديدار او با مسعود پزشكيان، رييسجمهور كشورمان، در آنتاليا نيز در امتداد رايزنيهاي منطقهاي قابل ارزيابي است. موقعيت جغرافيايي عراق و روابط اين كشور با طرفهاي مختلف، ظرفيتهايي را براي ايفاي نقش ميانجي دراختيار بغداد قرار ميدهد، ضمن آنكه مقامهاي عراقي پايان جنگ و كاهش تنش را عاملي موثر در بهبود شرايط اقتصادي منطقه ميدانند. گفتني است در كنار دوحه و بغداد، رايزنيهاي وزيران امور خارجه كويت و عمان درباره راههاي كاهش تنش نيز نشان ميدهد كه نگراني از گسترش بحران به دغدغهاي مشترك در ميان كشورهاي منطقه تبديل شده است.
ديپلماسي در سايه آرايش نظامي
باوجود اين تحركات، مسير ميانجيگري همچنان در فضايي آميخته با فشار نظامي دنبال ميشود. گزارشهاي نيويوركتايمز و آكسيوس از ورود ناو هواپيمابر «تئودور روزولت» به حوزه فرماندهي مركزي امريكا و حضور سه گروه رزمي ناو هواپيمابر در منطقه حكايت دارد. اين تحركات نظامي در شرايطي صورت ميگيرد كه كانالهاي ديپلماتيك همچنان فعالاند و كشورهاي منطقه براي كاهش تنش تلاش ميكنند. همزمان، علي واعظ، از گروه بينالمللي بحران، در ارزيابي خود به اين نكته اشاره كرده كه تداوم يك درگيري فرسايشي ميتواند براي اسراييل مطلوب باشد؛ وضعيتي كه در آن هزينههاي اقتصادي و سياسي به ايران و امريكا تحميل ميشود، بيآنكه اسراييل لزوما همان سطح از هزينه را متحمل شود.
اين ارزيابي بر پيچيدگي محاسبات طرفهاي درگير و دشواري دستيابي به توافق در شرايط كنوني تاكيد دارد. در همين حال، فاكسنيوز نيز گزارشي درباره انتقال شماري از مقامهاي ارشد دولت دونالد ترامپ به پايگاههاي نظامي منتشر كرده و مدعي شده است كه اسكات بسنت، وزير خزانهداري امريكا، به دليل تهديدهاي مرتبط با ايران در ميان اين مقامها قرار داشته است.
در عين حال اسماعيل بقايي، سخنگوي وزارت امور خارجه كشورمان نيز در واكنش به اين ادعاها و اتهامزنيهاي اخير عليه كشورمان، در شبكه ايكس نوشت: «از پرونده موسوم به «يخچالها» در فرانسه تا ادعاي ترور مقامهاي امريكايي، با يك روايتسازي بدسگالانه سازمانيافته ازسوي دستگاه رسانهاي و جنگ رواني رژيم صهيونيستي مواجهيم؛ كارزاري كه ميكوشد ايران را نه صرفا تهديدي عليه دولتهاي غربي، بلكه دشمن زندگي روزمره شهروندان عادي معرفي كند.»