وضعيت«نه جنگ، نه صلح» در كنار محاصره «درياي جنوب»، هزينه تأمين كالا براي فروشندگان اقلام خوراكي را افزايش داده است. رشدي كه منجر به كاهش سبد مصرفي اكثر جامعه شده است. اتفاقي كه در درون خود كاهش گردش فروش برخي فروشندگان را رقم زده. امروز افزايش مستمر قيمت كالاهاي اساسي و كاهش قدرت خريد خانوارها بيش از پيش تركيب سبد مصرفي مردم را تغيير داده است. تركيبي كه در مناطق مختلف شهر تهران باهم تفاوت فاحشي دارد. به همين دليل از مدتها قبل در بازارهاي ميوه و تربار سطح شهر تهران، نوع محصولات ارايه شده با هم متفاوت است. حتي نحوه خدماتدهي تربار با مشتريان متمايز است. در اين بين آنچه قابل تاملتر است، رفتار مشتریها در هر كدام از اين بازارهاست. طبق بررسي «اعتماد»، در منطقه «يك» تهران، مردم چرخكهاي بازارهاي ميوه تربار را پر ميكنند. حتي برخي از آنها بعد از خالي كردن اقلام چرخك در ماشينهايشان، دوباره آن را پر ميكنند. اما در منطقه «دو» فقط يكسري از چرخكها هميشه پر ميشود و بقيه آنها تا نصفه است. رفتار مردم در منطقه «پنج» را اگر بخواهيم براساس چرخكهايشان به نمايش بگذاريم، ميبينيم كه مردم به ندرت چرخهاي دستي را پر ميكنند. چرخهاي آنها اغلب نصف است، خيلي وقتها هم به نصف نميرسد. اين رفتار در مناطق پايين تهران باز متفاوتتر است. در آنجا مردم ديگر به سراغ چرخكها نميروند و اگر بروند فقط كف چرخهاي دستي آنها چند قلم جنس ديده ميشود.
« اعتماد» براي مطالعه بازار از نگاه مردم به بازار ميوه و تربار «خرم رودي» در منطقه «دو» تهران رفته است. روايتهاي مختلف نشان از شكاف ميان قيمت تمام شده كالا و توان خريد مصرفكننده است؛ شكافي كه هم فروشنده را با دشواري تأمين و جايگزيني موجودي مواجه ميكند و هم خانوار را به سمت مديريت سختگيرانهتر هزينههاي روزمره سوق ميدهد. به اين ترتيب، كوچكشدن سبد خريد تنها در كاهش حجم خريد خلاصه نميشود، بلكه در تغيير اولويتهاي مصرفي، كاهش تقاضا براي برخي اقلام و حساسيت بيشتر مشتريان نسبت به قيمت كالاها نيز خود را نشان ميدهد.
فاصله قيمتي از نرخنامه اصلي تا تربار
بررسي وضعيت يكي از تربارها در غرب تهران نشان ميدهد كه قيمت ميوه و سبزيجات در اين تربار كمي گرانتر از نرخنامه ميوه و تربار ميادين ميوه و تربار شهرداري تهران است كه در سايتهاي مختلف ارائه شده است. اين در حالي است كه در نرخنامه اصلي سازمان ميوه و تربار قيمتها بين ۲۰ تا ۵۰ هزار تومان ارزانتر اعلام شده است.
تغيير الگوي خريد خانوارها
«در شرايط فعلي، مردم بيشتر به سراغ كالاهاي ضروري و اقلامي ميروند كه مصرف روزانه دارند، اما افزايش قيمتها و كاهش قدرت خريد باعث شده ميزان فروش بسياري از اقلام نسبت به گذشته كاهش پيدا كند.» اين بخشي از اظهارات يك فروشنده خواربارفروشي در بازار ميوه و تربار «خرم رودي» در منطقه «دو» تهران است.
به گفته او، روغن همچنان يكي از كالاهاي پرتقاضا در مغازههاي خواربارفروشي است، اما حاشيه سود پايين آن، سهم چنداني از درآمد فروشنده ايجاد نميكند. حبوبات هم به جز چند قلم با وجود قرارگرفتن در سبد كالاهاي اساسي خانوار، فروش چندان بالايي ندارد.
اين فروشنده درباره تغييرات ايجاد شده در بازار خواربار و رفتار خريد مشتريان به «اعتماد» توضيح ميدهد: شرايط بازار به شكلي است كه فروشندگان نيز براي تأمين كالا با مشكلاتي مواجه هستند. قيمتها بهطور مستمر تغيير ميكند و گاهي فروشنده پس از اتمام موجودي يك كالا، براي خريد مجدد همان محصول بايد هزينه بيشتري پرداخت كند، در چنين شرايطي، امكان حفظ قيمت قبلي وجود ندارد و افزايش هزينه تأمين كالا مستقيما بر قيمت فروش اثر ميگذارد.
يك فروشنده ديگر با اشاره به تغيير محسوس قدرت خريد مردم و تأثير تورم بر الگوي مصرف خانوارها به «اعتماد» ميگويد: در گذشته بخش زيادي از مشتريان متقاضي برنج ايراني اعلاء بودند و ترجيح ميدادند براي مصرف سالانه خود برنج باكيفيت خريداري كنند، اما اكنون به دليل افزايش قيمتها، بسياري از آنها به سمت برنجهاي ايراني پرمحصول، برنج خارجي و حتي انواع ارزانتر برنج پاكستاني و هندي رفتهاند. در واقع، قيمت به يكي از اصليترين معيارهاي تصميمگيري مشتريان تبديل شده و كيفيت در بسياري از موارد در اولويت بعدي قرار گرفته است. اين فروشنده اقلام خوراكي ادامه ميدهد: تغيير رفتار مردم فقط به نوع كالاي خريداريشده محدود نميشود، بلكه حجم خريد هم بهشدت كاهش پيدا كرده است. در سالهاي گذشته، بهخصوص در ابتداي فصل، خانوادهها براي تأمين نياز چند ماه خود اقدام به خريد عمده برنج ميكردند. برخي مشتريان حتي بهصورت گروهي و خانوادگي خريد ميكردند و چند صد كيلو برنج تهيه ميكردند تا آن را در انبار نگهداري كنند. اما حالا چنين خريدهايي بهندرت ديده ميشود. مشترياني كه قبلا ۴۰۰ تا ۵۰۰ كيلوگرم برنج ايراني خريداري ميكردند، امروز به خريد ۵ يا ۱۰ كيلوگرم براي مصرف كوتاهمدت بسنده ميكنند. هزينه بالاي خريد عمده و محدوديت نقدينگي باعث شده ذخيرهسازي كالا در انبارهاي خانگي تقريبا از سبد خريد بسياري از خانوادهها حذف شود.
به گفته او، همين روند در بازار حبوبات نيز ديده ميشود، مشتريان شبيه قبل تمايلي به خريد حبوبات بستهبنديشده ندارند و ترجيح ميدهند محصول مورد نياز خود را بهصورت فلهاي از فروشگاهها تهيه كنند تا هزينه كمتري بپردازند. هزينه بستهبندي و اختلاف قيمت ميان محصولات بستهبنديشده و فلهاي، براي خانوارهايي كه با محدوديت بودجه مواجه هستند، اهميت بيشتري پيدا كرده است. يكي از فروشندگان ميوه در تربار نيز در مورد تغيير الگوي مصرف خانوادهاش به «اعتماد» ميگويد: در گذشته مردم مقدار بيشتري ميوه ميخريدند اما اين روزها با افزايش قيمتها نه تنها ميزان خريدها كمتر شده بلكه گاهي شاهد خريد يك يا دو عدد ميوه هم هستم. سيب، پرتقال و نارنگي از جمله ميوههاي پرمصرف و قيمت مناسبتر هستند اما يكسري از ميوهها لوكسترند و مشتري كمتري هم دارند مثل آناناس يا موز كه قيمت بالاتري هم دارند.
خريد دانهاي ميوه
يكي از خريداران حاضر در ميدان ميوه و تربار كه خود را كارمند و مادر دو فرزند معرفي ميكند، درباره تغيير الگوي خريد خانوار به «اعتماد» ميگويد: در ماههاي اخير تلاش ميكنم سهم بيشتري از خريد هفتگي را به سبزيجات اختصاص بدهم و مصرف ميوههاي گرانقيمت را كاهش دهم. سيبزميني، كاهو، سبزي خوردن، لبو و اسفناج همچنان در فهرست خريد هفتگي خانواده قرار دارند، اما خريد برخي ميوهها مانند آناناس، آووكادو و ميوههاي نوبرانه را تا حد زيادي كنار گذاشتهام.
او ادامه ميدهد: قبلاً وقتي ميوهاي وارد بازار ميشد، حتي اگر قيمت بالايي داشت، براي امتحان كردن آن چند عدد براي فرزندانم ميخريدم، اما حالا ديگر چنين امكاني وجود ندارد. ميوههاي نوبرانه را كمتر از قبل براي بچهها ميگيرم. معمولا هم ترجيح ميدهم تا زماني كه عرضه يك ميوه بيشتر شود و قيمت آن پايين بيايد، براي خريدش صبر كنم.
اين خريدار با اشاره به افزايش هزينه خريد هفتگي ميگويد: هفته گذشته براي خريد چند قلم ميوه و سبزيجات از تربار حدود ۲ ميليون و ۶۰۰ هزار تومان هزينه كردم. وقتي به خانه رسيدم و خريدها را بررسي كردم، تعجب كردم كه با وجود محدود بودن تعداد اقلام، چنين مبلغي پرداخت كردهام. از هر ميوه فقط چند عدد خريده بودم و حتي خريد حبوبات و لبنيات هم در اين فاكتور نبود. يك شانه تخممرغ هم خريدم كه بهتنهايي بيش از ۷۰۰ هزار تومان شده بود.
او ميگويد: مصرف ميوه و سبزيجات در خانه ما بالاست، چون دو فرزند دارم و بچهها مرتب از يخچال ميوه و سبزي برميدارند. به همين دليل تقريبا هر پنجشنبه به ميدان تربار ميآيم، اما با وجود خريد هفتگي، خيلي زود بايد دوباره خريد كنم. با اين حال ديگر نميتوانم مانند گذشته تنوع ميوه را در سبد خانواده حفظ كنم و ناچارم خريدها را به اقلام ضروري محدود كنم.
يكي ديگر از خريداران ميدان ميوه و تربار از تغيير جدي در شيوه خريد خانوارها به «اعتماد» ميگويد: قبلا خريد ميوه و سبزيجات بخش ثابتي از هزينههاي هفتگي خانواده بود و بدون نگراني چند قلم ميوه مختلف ميخريديم، اما حالا قبل از خريد بايد حساب كنيم چه چيزي ضروريتر است. بعضي ميوهها را بهطور كامل از سبد خريد حذف كردهايم و برخي ديگر را فقط تعداد محدودي ميخريم.
اين خانم شاغل در شهرداري درباره استفاده از طرحهاي حمايتي و تخفيفي توضيح ميدهد: گاهي از اعتبار كالابرگ براي خريد مواد غذايي استفاده ميكنم، در بعضي غرفههاي ميدان تربار و فروشگاههاي اطراف امكان خريد اقلامي مانند؛ مرغ، رب و برخي مواد غذايي با كالابرگ وجود دارد كه اين روش تا حدي كمككننده است، چون ميتوانم بخشي از نيازهاي خانه را با اين اعتبار تأمين كنم. براي خريد مواد شوينده و بهداشتي هم از اعتبار فروشگاهي محل كار استفاده ميكنم كه مبلغ آن در پايان ماه از حقوق كسر ميشود. او با اشاره به كاهش دريافتي كاركنان ميگويد: شرايط اقتصادي فقط به افزايش قيمت كالاها محدود نشده دريافتي ما هم كاهش پيدا كرده است. با وجود اينكه ساعت كاري تغييري نكرده و همچنان از ساعت ۸ صبح تا 30: 4 بعدازظهر مشغول كار هستيم، سقف اضافهكاري كاهش يافته و در نهايت ماهانه حدود ۵ تا ۶ ميليون تومان از دريافتيمان كسر ميشود. اين موضوع فشار بيشتري به هزينههاي زندگي وارد كرده است.
به گفته او، گسترش خريد اقساطي حتي براي كالاهاي مصرفي و مواد غذايي نشان ميدهد قدرت خريد خانوارها تا چه اندازه كاهش يافته است. وقتي براي خريد ميوه هم طرح اعتبار ۲۰ ميليون توماني و كسر اقساط از حقوق در نظر گرفته ميشود، يعني خانوادهها حتي براي تأمين نيازهاي معمول روزانه هم با محدوديت نقدينگي روبهرو هستند. امروز ديگر خريد عادي خانوار بدون محاسبه و نگراني از هزينه نهايي امكانپذير نيست.