«اعتماد »| وقتي از خشونت عليه زنان حرف ميزنيم، معمولا زناني را ميبينيم كه خشونت را تجربه كردهاند و كمتر به مرداني فكر ميكنيم كه خشونت را اعمال ميكنند؛ مرداني كه در روايتهاي مربوط به خشونت خانگي اغلب در حاشيه ميمانند. اما براي فهم چرايي و ساز و كار تداوم خشونت، نميتوان از نقش آنها و محيط اجتماعياي كه خشونت را برايشان ممكن، مشروع يا قابل توجيه ميكند، چشم پوشيد. سيمين كاظمي، پزشك و دكتراي جامعهشناسي معتقد است مردان خشونتورز متولد نميشوند، بلكه خشونت را در فرآيند جامعهپذيري ميآموزند و در بستري اجتماعي، فرهنگي و حقوقي امكان اعمال آن را پيدا ميكنند. از نظر او، شنيدن روايت مردان به خودي خود به كاهش خشونت منجر نميشود و حتي اگر بدون خوانش انتقادي صورت بگيرد، ميتواند به توجيه خشونت يا قرباني استيزي بينجامد و آنچه اهميت دارد، تحليل اين روايتها براي شناخت ساز و كارهاي بازتوليد خشونت و طراحي راههاي پيشگيري از آن است. كاظمي در اين گفتوگو با «اعتماد» از رابطه ميان قانون و عرف، نقش مردانگي در توليد خشونت، مسووليت مردان در برابر خشونت عليه زنان و ضرورت شنيدن روايت مردان بدون به حاشيه راندن تجربه زنان ميگويد.
در ايران كه قانون و عرف در بسياري از موقعيتها همزمان بر تجربه زنان از خشونت اثر ميگذارند، روايت مردان چگونه ميتواند شكاف ميان آنچه قانون ميگويد و آنچه در عرف و زندگي روزمره رخ ميدهد را آشكار كند؟
روايت مسلط مردانه از خشونت برآيند ارزشها و هنجارهاي اجتماعي است كه مردان طي جامعهپذيري جنسيتي دروني كردهاند. اين روايت الزاما با روح قوانين در تضاد نيست و حتي منطق مشتركي دارند. متن قانون، شايد دايره شمول يك حق يا يك معافيت و مصونيت كيفري را محدود يا مشروط كند، اما ذهنيت مردسالار، ممكن است منطق حاكم بر آن را به سراسر زيست روزمره تسري و تعميم بدهد. براي نمونه هنگامي كه قانوني مثل ماده 630 قانون مجازات اسلامي موسوم به قتل در فراش در شرايطي شوهر را از مجازات معاف ميداند، اين منطق در زيست اجتماعي واقعي به يك استثناي قضايي محدود نميماند و قابليت تعميمپذيري دارد و بحق كنترل و نظارت بر رفتار زن و مجازات خودسرانه او ترجمه و بازتفسير ميشود. چنانكه حتي يك مكالمه تلفني نيز ميتواند مصداق خيانت و دستاويزي براي اعمال خشونت تلقي شود يا الزام قانوني زن به تمكين جنسي، خشونت زناشويي را در ادراك مردانه از شمول تعريف خشونت خارج كرده و به عنوان يك حق مشروع شناسايي ميشود. اساسا در روايت مسلط مردانه، اصل خشونت ورزي و حق مردان براي ارتكاب خشونت كمتر محل مناقشه است، آنچه قابل بحث است، اين است كه آيا يك موقعيت خاص يا رفتار خاص زنان سزاوار خشونت است يا نه؟
چرا شنيدن روايت مردان درباره خشونت عليه زنان براي فهم ريشههاي اين خشونت مهم است و اين روايتها چه ابعادي را به تحليل جامعهشناختي اضافه ميكنند؟
شنيدن روايتهاي مردان روشن ميكند كه مردان خشونتورز متولد نميشوند، بلكه خشونت ورزي را ميآموزند و محيط خشونتورزي برايشان فراهم ميشود. روايت مردان مرتكب خشونت، نشان ميدهد نظام فرهنگي و اجتماعي كه جامعهپذيري جنسيتي مردان در آن صورت ميگيرد و ادراك مردان از خشونت مبتني بر جنسيت را شكل ميدهد تا چه حد مبتني بر مفروضات مردسالارانه و آسيبزاست و خشونتورزي را به عنوان راهكار پيش پاي آنان ميگذارد.
در تحليل جامعهشناختي اين روايتها از چند بعد قابل توجه است؛ اول اينكه مرتكبان، خشونت عليه زن را خشونت مشروع و قابل توجيه ميدانند و آن را در حيطه انضباط و تأديب تعريف ميكنند. تمركز اين روايتها روي علت خشونت است كه آن هم تخطي زنان از انتظارات نقشي است. آنها خشونتورزي را به عنوان پاسخي ناگزير به رفتار قرباني طبيعي جلوه ميدهند. ثانيا، روايت مردان از خشونت نشان ميدهد كه چگونه با مرزبندي حوزه خصوصي و عمومي، خانواده به عنوان محدودهاي دور از دسترس جامعه و مداخله اجتماعي تلقي ميشود و خشونت به عنوان شيوهاي مشروع براي تنظيم زندگي خانوادگي و اعمال حكمراني مردانه كاربرد دارد. ثالثا، اين روايتها نشان ميدهد كه الگوي غالب مردانگي با وجود تغييرات اجتماعي همچنان بازتوليد و بهروزرساني ميشود و مردان همچنان خود را مكلف به انطباق با چنين الگويي احساس ميكنند. در مجموع توجه به روايتهاي مردانه از خشونت، به فهم مكانيسمهاي بازتوليد خشونت در جامعه ايران كمك ميكنند.
روايت مرداني كه شاهد خشونت بودهاند، مرتكب آن شدهاند يا در برابرش سكوت كردهاند، چه چيزي درباره فرهنگ مردانگي، قدرت و مسووليت اجتماعي مردان در ايران به ما نشان ميدهد؟
اين روايتها نشان ميدهد هسته اصلي مفهوم مردانگي، قدرت و سلطه و توانايي اعمال آن است. مردانگي وقتي مورد پذيرش قرار ميگيرد كه تجليات آن آشكار شود. در فرهنگ ايراني مثل ساير جوامع پدرسالار مردانگي در نسبت با زنان وقتي قابل اثبات است كه مرد بتواند زن خود را كنترل كند و تحت نظارت قرار بدهد و اطاعت او را تضمين كند. براي اعمال مردانگي ساز و كارهاي اجتماعي و فرهنگي و حقوقي تعبيه شده است كه ميتواند پاسخگويي مرد به انتظارات اجتماعي را تسهيل كند. در اين مسير، كنترل و اعمال قدرت بر زنان يك حق يا حتي وظيفهاي مردانه است كه فرهنگ بر دوش مردان گذاشته و خشونت را توجيه ميكند. بر اساس انتظارات فرهنگي، زن به عنوان ناموس مرد تعريف ميشود و وظيفه دفاع از ناموس به عهده مرد است. در اين خوانش مرد براي پاسخ به اين انتظار فرهنگي كنترل بر لباس و رفتار و كردار زن را به عنوان شيوهاي براي مراقبت از ناموس ادراك ميكند و براي واداشتن زن به رعايت هنجارهاي مورد نظرش، خشونت هم به عنوان يك راهكار مشروع و موجه ديده ميشود. مردان در درجات مختلفي به اين الگوي رايج فرهنگي وفادار هستند، چون سرپيچي از آن ممكن است مايه احساس شرمساري و تحقير شود يا به خارج شدنشان از شمول مفهوم مردانگي سنتي منجر شود.
مسووليت اجتماعي مردان در مواجهه با خشونت به اداركشان از خشونت بستگي دارد، برخي ممكن است خشونت عليه زنان را اصلا شكلي از خشونت به حساب نياورند و آن را يك شيوه تأديبي و امر خصوصي غيرقابل مداخله به شمار بياورند و حتي اگر خود مرتكب آن نشوند در برابر آن سكوت كنند.
چگونه ميتوان روايت مردان را شنيد و به رسميت شناخت، بدون اينكه تجربه و صداي زنان در حاشيه قرار بگيرد يا به توجيه خشونت منجر شود؟
براي شنيدن روايت مردان، بدون به حاشيه راندن صداي زنان يا توجيه خشونت، بايد مرزهاي روششناختي و اخلاقي را به روشني تشخيص داد و در نظر گرفت. بايد بين فهم جامعهشناختي و همدلي يا توجيه اخلاقي تمايز قائل شد. شنيدن روايت مردان مرتكب خشونت به معناي همذاتپنداري و همدلي با آنها نيست. به اين معني نيست كه به روايت آنها بهمثابه حقيقت مكتوم اعتبار بدهيم و روايت زنان را بياعتبار كنيم يا تجربه ستمديدگي و ستمكاري را همسطح تلقي كنيم. روايت مردان شنيده ميشود براي آنكه مكانيسمهاي توجيه و اعمال خشونت كالبدشكافي شود. شنيدن روايت مردان نبايد با رتوريك بيطرفي كه شنيدن صداي هر دو طرف را براي قضاوت به اصطلاح بيطرفانه لازم ميداند، صورت بگيرد، چون خشونت خانگي يك اختلاف نظر بين دو طرف با قدرت برابر نيست، بلكه يك رابطه نامتوازن مبتني بر سلطه است. هدف از آشكارسازي روايت مردان اين است كه سهم نهادها، قوانين و جامعه و به طور كلي سهم ساختارها در بازتوليد خشونت روشن شود، اما همزمان اين توجه به ساختارها نبايد به سلب عامليت و نفي مسووليت فرد خشونتگر منجر شود. شنيدن اين روايتها بايد به عنوان شيوهاي در نظر گرفته شود براي پيشگيري از خشونت و نه اينكه راه فرار از مسووليت و توجيه به خشونتگران و حاميان خشونت نشان داده شود.
آيا روايتگري مردان ميتواند صرفا به ثبت يك تجربه اجتماعي محدود بماند يا ميتواند به تغيير نگرش، شكستن سكوت و در نهايت تغيير در عرف و حتي مطالبهگري براي اصلاح قوانين مرتبط با خشونت عليه زنان كمك كند؟
من فكر ميكنم بايد كمي واقعبين باشيم. اينكه روايتگري مردان از خشونت را يك پديده جديد و نو بدانيم، كاملا منتفي است. در تمام گذشته و حال انحصار روايت خشونت در دست مردان بوده و اين روايت غالب، خشونت عليه زنان را يا پنهان كرده يا عادي و موجه دانسته يا غيرقابل مداخله معرفي كرده است. صرف روايتگري مردان هيچ كمكي به كاهش خشونت نميكند و حتي ممكن است پيامدهاي منفي مثل قربانيستيزي هم داشته باشد. آنچه اين روايتها را قابل اعتنا ميكند، خوانش جامعه شناختي و انتقادي آنهاست كه بدانيم چگونه ميشود در طراحي يك برنامه پيشگيري از خشونت از آنها درس گرفت.