شنژن؛ پارادوكس چيني و ابتكار صلح تهران
صلح پايدار زماني امكان بيشتري مييابد كه طرفهاي اصلي دستاوردي واقعي و قابل دفاع داشته باشند و توافق را شكست و تحقير مطلق خود تلقي نكنند.
چين به امنيت انرژي و تجارت نياز دارد؛ امريكا ميتواند از كاهش هزينههاي جنگ سود ببرد؛ كشورهاي عربي خواهان امنيت زيرساختها و مسيرهاي دريايياند و ايران به رفع فشار اقتصادي و بازيابي فرصت توسعه نيازمند است. ابتكار موفق بايد اين منافع متفاوت را به تعهداتي متقابل و قابل اجرا پيوند بدهد.
عنصر تعيينكننده ديگر، زمانشناسي و پرهيز از تلههاي ادراكي است.
بزرگنمايي ضعف رقيب، بيشبرآورد توان خود، اعتماد نامحدود به متحدان و تصور اينكه گذشت زمان الزاما موقعيت چانهزني را تقويت ميكند، ميتواند فرصتهاي واقعي را نابود كند.
افزايش هزينههاي جنگ براي واشنگتن لزوما به معناي پذيرش مطالبات تهران نيست؛ همچنان كه منافع راهبردي چين از گرفتاري امريكا، تضميني براي حمايت بيقيد و شرط پكن نخواهد بود.
سياستگذاري هوشمندانه بايد زمان آغاز ابتكار را هنگامي برگزيند كه هزينه مورد انتظار اقدام كمتر و منافع آن بيشتر از ادامه انتظار باشد.
در چنين شرايطي، گفتوگوي مستقيم و بيواسطه تهران و واشنگتن را نبايد با عدول از منافع ملي يكسان انگاشت. گفتوگو نه تسليم است و نه پذيرش پيشاپيش شروط طرف مقابل؛ بلكه ابزاري براي انتقال دقيق مواضع، كاهش سوءمحاسبه و يافتن مسير خروج از بحران است. امتناع از گفتوگو بهخوديخود نشانه اقتدار نيست، همانگونه كه مذاكره نيز نشانه ضعف نخواهد بود. اقتدار واقعي در تبديل ظرفيتهاي ملي به دستاوردهاي ملموس براي مردم آشكار ميشود.
تهران ميتواند بستهاي مرحلهاي پيشنهاد كند كه با كاهش متقابل تنش نظامي و محدوديتهاي دريايي آغاز شود، با اقدامات همزمان و اعتمادساز در حوزههاي مورد مناقشه، رفع تحريمها و آزادسازي داراييها ادامه يابد و به ترتيبات امنيت و همكاري منطقهاي پيوند بخورد.
قطر، عمان و پاكستان ميتوانند تسهيلگر گفتوگو باشند؛ عربستان، عراق و ديگر كشورهاي منطقه در تقويت امنيت جمعي مشاركت كنند؛ چين، روسيه و اروپا نیز از اجراي توافق پشتيباني كنند. اما تصميم درباره حقوق و تعهدات ايران بايد در تهران اتخاذ شود.
در اين منظومه چين ميتواند ميانجي قدرتمند، فرصتشناس و بالقوه قابل اعتمادي باشد. روابط گسترده اقتصادي با كشورهاي خليجفارس، مناسبات نزديك با تهران، ارتباط با واشنگتن و تجربه توافق ايران و عربستان، ظرفيت ويژهاي در اختيار پكن قرار داده است.
با اين حال، اعتماد به ميانجي بايد از طريق رعايت تعادل، احترام به استقلال طرفها و كمك به اجراي تعهدات سنجيده شود. شنژن فرصتي براي فعالكردن اين ظرفيت است، اما ابتكار تهران نبايد به انتظار نتايج آن موكول شود.
در الاكلنگ رقابت قدرتهاي بزرگ، ايران نبايد وزنهاي باشد كه با هزينه مردم خود، كفه منافع ديگران را سنگين ميكند.
هنر ديپلماسي، شناخت منافع متعارض، پرهيز از تلههاي ادراكي، تشخيص زمان مناسب و گشودن مسير صلح متوازن است؛ صلحي كه براي ديگران احساس شكست به همراه نداشته باشد و سهم ايران از آن، امنيت، رفاه و توسعه باشد.
چين ميتواند نقطه اتكاي ديپلماسي صلح باشد، اما نقطه اتكاي منافع ملي ايران بايد همچنان در تهران باقي بماند.