شمسالواعظين در گفتوگو با «اعتماد» تشریح كرد
سقف فشار امریکا همین است
توافق جامع با امريكا ديگر ممكن نيست
بلكه هر تفاهمي بايد «مرحلهاي» و «مسالهمحور» باشد
مهدي بيكاوغلي| در روزهايي كه فضاي ديپلماتيك جهان تحت تاثير تحولات خاورميانه و گمانهزنيها پيرامون نشستهاي سهجانبه ميان ابرقدرتها قرار دارد، پرونده ايران بار ديگر به كانون توجه پايتختهاي جهان بازگشته است. در همين راستا، «اعتماد» در گفتوگو با «ماشاءالله شمسالواعظين»، تحليلگر برجسته مسائل سياسي و راهبردي به بررسي دقيق وضعيت مذاكرات، اهرمهاي فشار ايالات متحده و واقعيتهاي ژئوپليتيك حاكم بر روابط ايران با قدرتهاي شرق و غرب پرداخته است. شمسالواعظين با نقد مدلهاي كلاسيك مذاكره، معتقد است كه ساختار فعلي روابط بينالملل، نه ظرفيت يك «توافق جامع» را دارد و نه اجازه ميدهد كه قدرتهاي شرقي از جمله روسيه و چين در نقش «ضامن» ظاهر شوند، بلكه بهترين شكل تفاهم ميان ايران و امريكا يك تفاهم گام به گام، مرحلهاي و مسالهمحور است. به اين صورت كه دو طرف مثلا بر سر بازگشايي تنگه هرمز در ازاي پايان محاصره، آزادسازي داراييهاي مسدودي و... تفاهم ميكنند و پس از اجراي درست اين گام سراغ گام بعدي ميروند.
اين روزها فضاي خاصي در حوزه مذاكرات ايجاد شده است. دبير شعام اعلام كرده ايران بدون پذيرش پيششرطها هيچ پيشنهادي را بررسي نميكند. از سوي ديگر نشست سهجانبهاي با حضور روساي جمهور ايالات متحده، چين و روسيه در شنزن چين در حال برگزاري است، نشستي كه گفته ميشود يكي از موضوعات اصلي آن، پرونده ايران است، ارزيابي شما از اين تحركات ديپلماتيك چيست؟
در ارتباط با آنچه در فضاي رسانهاي و محافل بينالمللي پيرامون «اجلاس آسيا» مطرح شده است، بايد به يك نكته بنيادين توجه كرد: ايالات متحده همواره در پي آن بوده است كه موضوع ايران را به دستور كار مذاكرات خود با پكن و مسكو اضافه كند. منابع غربي به صراحت اشاره دارند كه واشنگتن به دنبال دو خواسته كليدي است: نخست از روسيه، قطع همكاريهاي نظامي با تهران و دوم از چين، توقف كامل خريد نفت از ايران. اما واقعيت موجود با آنچه در واشنگتن ميگذرد، تفاوت فاحشي دارد. خبرها حاكي از آن است كه چين همچنان با روشهاي پيچيده و پنهاني، از جمله شكستن محاصره دريايي و استفاده از كشتيهاي كوچك، نفت ايران را دريافت ميكند. واشنگتن در تلاش است تا با دادن وعدههاي مساعد، پكن را متقاعد كند كه ظرفيتهاي جايگزين براي تامين نيازهاي انرژي چين ايجاد خواهد كرد. اما سوال اصلي اينجاست: «مابهازاي» اين معامله چيست؟ بايد پرسيد ايالات متحده چه وعده استراتژيكي ميتواند به پكن يا مسكو بدهد كه آنها حاضر شوند همكاري راهبردي خود با تهران را قرباني كنند؟ آيا در موضوع تايوان تحولي رخ خواهد داد؟ آيا امريكا حاضر است در قبال قطع خريد نفت ايران توسط چين، حمايتهاي خود از تايوان را متوقف كند؟ چنين دادوستدي، فراتر از سطح روابط دوجانبه است و به مسائل ژئوپليتيك بين قدرتها برميگردد. تا اين لحظه هيچ گزارش، تحليل يا حتي نشانهاي مبني بر اينكه چين يا روسيه حاضر باشند چنين هزينهاي را بپردازند، وجود ندارد. چين به سادگي ميتواند استدلال كند كه خريد نفت توسط شركتهاي خصوصي و پالايشگاههاي مستقل صورت ميگيرد و ربطي به دولت چين ندارد. در مورد روسيه، مساله پيچيدهتر است؛ مسكو درگير جنگي است كه فقط با اوكراين نيست، بلكه با تسليحات ناتو و اروپا ميجنگد. بنابراين در فضاي فعلي ديپلماسي، بسيار بعيد است كه توافق استراتژيكي بين واشنگتن، پكن و مسكو عليه تهران شكل بگيرد.
اگر بخواهيم بدبينانهترين سناريوي ممكن را ترسيم كنيم و فرض بگيريم كه چنين توافقي حاصل شود، آيا ايالات متحده قدرت كافي براي تحميل آن را دارد؟
ايالات متحده در ارتباط با ايران، تقريبا به «سقف نهايي» ظرفيتهاي فشار خود رسيده است. وقتي ميگوييم سقف نهايي، منظورمان اين است كه جز گزينههاي غيرمتعارف و ويرانگر (مانند حملات اتمي)، واشنگتن عملا ابزار خالي يا «رو نشدهاي» در اختيار ندارد. در واقع جايگاهي كه ايران امروز به دست آورده ناشي از قدرت دروني كشورمان است نه تكيه به چين يا روسيه يا هر قدرت ديگري. امريكاييها هر كاري كه ميتوانستند، انجام دادهاند. بياييد به هشدارهاي استراتژيك توجه كنيم. ايهود اولمرت، نخستوزير سابق اسراييل، سخن نكتهبينانهاي را مطرح كرده بود؛ او معتقد است كه يكي از خطاهاي محاسباتي ايالات متحده، وارد شدن به جنگ با كشوري با جمعيت ۹۰ ميليوني است. ما درباره سرزميني صحبت ميكنيم كه بيش از يك و نيم ميليون كيلومتر مربع وسعت دارد، ۱۵ تا ۱۶ كشور همسايه مرزي دارد و از موقعيت ژئوپليتيك بينظيري برخوردار است. جنگ با چنين كشوري، يك كابوس استراتژيك است. اولمرت ميگويد: «پرسش اصلي اين است كه چرا استراتژيستهاي امريكا، ترامپ را از عواقب اين جنگ آگاه نميكنند؟ جنگ با ايران بلافاصله به معناي بستن تنگه هرمز و نابودي اقتصاد ايالات متحده و جايگاه آن به عنوان يك ابرقدرت است. شايد جواب طرفداران جنگ در امريكا اين باشد كه «كار را يكسره ميكنيم». اما اين پاسخ، يك پاسخ متقابل دارد: چرا تا حالا يكسره نشده؟ اين چرخه ادعا و پاسخ همينطور ادامه دارد. ايران يك معادله جديد ايجاد كرده است؛ ما با شرايط موجود ميجنگيم و همزمان تلاش ميكنيم پيامدهاي اين جنگ -از جمله محاصره دريايي و تحريمها- را خنثي كنيم.» در چنين شرايطي، دشواري كار رهبران چين و روسيه بسيار بالاست. آنها هر دو پروندههاي باز و پيچيدهاي با ايالات متحده دارند. افزودن يك پرونده ديگر، آن هم پروندهاي كه رهبران چين ميدانند در آن ايران «نيروي تحت فرمان» آنها نيست و يك متحد و شريك راهبردي مستقل است، دشوار است. بنابراين من طرحهاي اينچنيني را چندان جدي نميدانم؛ مگر اينكه آن را بخشي از تلاش رييسجمهور امريكا براي استفاده از هر مناسبتي جهت تحت فشار قرار دادن ايران بدانيم.
برخي روايتها در محافل ديپلماتيك مطرح است كه اين نشست سهجانبه نه براي فشار بر ايران، بلكه براي ارايه «تضامين» جهت انعقاد يك تفاهم احتمالي است. يعني ايران نگرانِ بدعهدي امريكاست و اين قدرتها (چين و روسيه) قرار است ضامن اجراي تعهدات شوند. نظر شما چيست؟
اين سوال بسيار كليدي است، اما يك نكته مهم در سايه آن نهفته است كه نبايد ناديده گرفته شود. حقيقت اين است كه ابرقدرتها هيچگاه همديگر را به عنوان «ضامن» رفتار خود نميپذيرند. اين يك اصل در روابط بينالملل است. نه روسيه ميپذيرد كه ايالات متحده ضامن توافق با اوكراين باشد و نه ايالات متحده ميپذيرد كه مسكو ضامن تعهداتش به ايران باشد. چرا؟ چون اگر ابرقدرتها ضامن يكديگر شوند، به اين معناست كه آن كشور ديگر راه گريزي از توافق ندارد. ايالات متحده نشان داده است كه به راحتي ميتواند از يادداشتتفاهمهاي دوجانبه يا حتي توافقهاي چندجانبه مثل برجام ۲۰۱۵ شانه خالي كند. حالا فكر كنيد در خودِ يادداشت تفاهمي كه در گذشته ميان ايران و امريكا براي حل برخي مشكلات رخ داده، كشورهاي واسطهاي مثل قطر، عمان يا پاكستان وارد شدهاند. اين كشورها بازيگران محترم و خبرهاي هستند، اما «ضامن اجرايي» ندارند. آنها توانايي اعمال جريمه يا فشار بر ايالات متحده در صورت نقض تعهدات را ندارند. مسكو و پكن ممكن است توانايياش را داشته باشند، اما آيا ايالات متحده ميپذيرد كه آنها ضامن باشند؟ قطعا خير.بنابراين اگر عدهاي خيال كنند پكن و مسكو ميتوانند ضمانتهاي اجرايي ارايه دهند، دچار سوءبرداشت هستند. واقعيت اين است كه امريكا از پكن و مسكو ميخواهد ايران را «وادار» به پذيرش شرايط كنند؛ نه اينكه ضامن اجراي توافق باشند. آنها حداكثر ميتوانند در حد وساطت عمل كنند، نه به عنوان ضامن حقوقي هرگونه توافق با تهران. ايران يك قدرت مجزا از اين كشورهاست و هيچ كس بدون رضايت تهران نميتواند، ايران را مجاب به پذيرش تفاهم يا توافقي كند. تنها منافع ملي ايران است كه چنين اقتضائاتي را شكل ميدهد.
بياييد به مباحث عينيتر بپردازيم. اين روزها صحبت از پذيرش برخي گزارهها در مذاكرات است؛ مثلا پذيرش غنيسازي در سطح ۳.۶ درصد، آزادسازي بخشي از اموال ايران و در مقابل، بازگشايي كامل تنگه هرمز و پايان محاصره دريايي. آيا چنين دادوستدي امكان تحقق دارد؟
من معتقدم كه اين نوع توافقات، «توافق جامع» محسوب نميشوند و اگر بخواهيم به سمت مدل جامع برويم، با شكست مواجه خواهيم شد. باور من بر اساس تجربيات تاريخي اين است كه توافق با ايالات متحده هرگز نبايد به صورت «جامع» دنبال شود. چرا؟ چون پيچيدگي خواستههاي دو طرف به قدري گسترده است كه يك توافق جامع، پيش از آنكه امضا شود، در جزييات فرو ميپاشد. راهحل، ديپلماسي «مرحلهاي» است. يعني طرفين بايد پيرامون يك «مساله» خاص (مثلا تنگه هرمز) وارد بحث شوند، توافق كنند، اين توافق را براي يك دوره ۶ ماهه يا يكساله اجرا كنند، پيامدهاي آن را بر امنيت ملي دو طرف اندازه بگيرند و اگر نتيجهبخش بود، سراغ مرحله بعدي بروند. مدل «سنگ بزرگ علامت نزدن است»؛ درست مانند برجام ۲۰۱۵ كه اگرچه توافق مهمي بود، اما فقط روي پرونده هستهاي متمركز بود و بقيه موارد مسكوت ماند. حالا اگر امريكا و اسراييل بخواهند بحث موشكي يا متحدان منطقهاي ايران را هم وارد كنند، ديگر سنگ بزرگي است كه به توافق نميرسد.به ويژه كه حالا مشخص شده متحدان منطقهاي ايران بسيار جديتر از آن هستند كه قبلا تصور ميشد. قبلا ميگفتند حزبالله تمام شد، حماس شكست خورد؛ انصارالله ضعيف است، اما امروز ميبينيم اين جريانها در حال اثرگذاري بر معادلات عربستان، اسراييل و ديگر بازيگران هستند. بنابراين ورود به بحثهاي جامع، يعني «سنگ بزرگ».علاوه بر اين، بايد به يك نكته ظريف توجه كرد. يك حكيم بزرگ عرب ميگفت: انسان هر چيزي را كه بخواهد پنهان كند، روزي از زبانش جاري ميشود. رييسجمهور امريكا سه روز پيش حرف مهمي زد: «ما اصلا نيازي نداريم كه با تهران توافق كنيم.» معناي اين جمله چيست؟ معنايش اين است كه در حال حاضر بنبستي وجود دارد؛ طرف مقابل ميگويد من نيازي به توافق ندارم، چون تنگه هرمز باز است و نفت رد ميشود. آنها وقتي ميخواهند مذاكره كنند، سراغ مسائل اتمي ميروند، اما نه با رويكردِ تعاملي، بلكه با رويكرد «خواستههاي حداكثري». از آن سو ايران هم مطالبات حداكثري دارد. نتيجه اين برخورد، شكافهاي بزرگتر در آينده است.در نهايت، ايران و ايالات متحده بايد مذاكرات را از حالت «جامع» خارج كرده و به «توافقهاي مسالهمحور با زمانبندي مشخص» تبديل كنند. اين توافقها بايد فارغ از اينكه كدام حزب يا دولت در كاخ سفيد روي كار است، به يك سازوكار قانوني تبديل شود. هم تهران و هم واشنگتن بايد سازوكارهاي حقوقي خود را براي تضمينِ «ادامه مذاكره» فعال كنند، نه اينكه با هر تغيير دولتي، كل مسير از نو شروع شود. اين تنها راهِ خروج از بنبست فعلي است. بر اساس فكت و خبر موثق به شما ميگويم كه امريكايي كه هرگز نميپذيرفت غنيسازي در ايران اجرايي شود، امروز با غنيسازي 1.5درصد و افزونتر موافقت كرده، اما اين ايران است كه تلاش ميكند طرف مقابل را مجبور به پذيرش خواستههاي خود كند.