درباره فيلم «هربار» ساخته ساندرا ولنر
مردگان نميميرند
شاهين محمدي زرغان
فيلم «هربار» به كارگرداني ساندرا ولنر تجسمي راديكال از مفهوم فقدان در عصر تسلط فرمهاي ديجيتال است. اين اثر كه جايزه اصلي بخش «نوعي نگاه» جشنواره فيلم كن را از آن خود كرد و به عنوان نماينده آلمان در اسكار برگزيده شد، سينماي روانشناختي را از كاركردهاي تقليلگرايانه و كلاسيك خود تهي كرده و به جاي ارائه روايت خطي از روند بهبود، خودِ فرم سينما را به ساختاري براي بازتوليد معماي سوگ تبديل ميكند. روايت فيلم حول محور يك تراژدي ميچرخد: مرگ ناگهاني دختري شانزده ساله به نام جسي كه از روي سقف ساختماني بلند به پايين سقوط ميكند. يك سال پس از اين رويداد، بازماندگان او (مادرش اِلا، خواهر كوچكترش ملي و دوستپسر نوجوانش لوكس كه در شب حادثه با او بوده است) در فضايي آكنده از سكوت، احساس گناه و تلاش براي درك غياب، به تنريف اسپانيا سفر ميكنند؛ سفري كه در واقع تعطيلاتي خانوادگي بود كه هرگز با حضور جسي رخ نداد. بنيان فيلم ولنر بر فروپاشي تدريجي توانايي انسان براي واكنش به جهان استوار است. در سينماي كلاسيك، شخصيتها در برابر محركهاي بيروني، كنشهاي منطقي و متناسبي از خود نشان ميدهند اما در «هربار» مرگ ناگهاني فرزند به فروپاشي اين پيوند ارگانيك ميان انسان و جهان ميانجامد. سوگ كنش را فلج ميكند و شخصيتها را در وضعيتي قرار ميدهد كه در برزخي از روزمرّگي پس از فاجعه گرفتار شدهاند و كنشهايشان (مانند خيره شدن به سقف، شنا كردنهاي بيهدف و گوش دادن وسواسگونه به پيامهاي صوتي قديمي) فاقد جهتگيري براي تغيير واقعيت است. آنها صرفا «بيننده» و شنونده جهان ويرانشده خويشند.
سوگواري اين سه شخصيت، يكپارچه نيست. الا دختري را از دست داده، ملي خواهر بزرگتر را، اما سوگ لوكس آلوده به عنصري است كه دو نفر ديگر آن را تجربه نميكنند: او در شب مرگ جسي با او مواد مصرف كرده و زنده مانده است. مفهوم كلاسيك گناه در نظامهاي حقوقي و الهياتي، نيازمند سوژهاي كاملا ارادي و كنشي مشخص است كه بتوان آن را مجازات يا جبران كرد. اما ولنر از ارائه پاسخ ساده براي سوال «چه كسي مقصر است؟» طفره ميرود. تصادف و مرگ، هيچ عليت ارضا كنندهاي به سوگواران نميدهد. لوكس به عنوان «بقاياي گناهآلود» در ميان اين خانواده پرسه ميزند. او در پي بخشش است، اما در برابر «امر جبرانناپذير» بخشش كاركرد خود را از دست ميدهد. جهان دقيقا همينگونه كه هست وجود دارد، با تمام ويرانيها و فقدانهايش و جبرانناپذير است، به اين معنا كه هيچ رستگارياي نميتواند واقعيت آنچه رخ داده را پاك كند. بنابراين، تنش فيلم ميان الا و لوكس در جهت يافتن مقصر نيست، بلكه رقابتي خاموش بر سر تملك خاطره كسي است كه ديگر وجود ندارد. اين ناتواني در تغيير گذشته، بستر را براي فرار به فضاهاي مجازي كه در آنها زمان و فضا قابل كنترلند، فراهم ميآورد.
راديكالترين ايده فيلم «هربار» ادغام مفهوم سوگ با زيباييشناسي بازيهاي كامپيوتري و تصاوير پيكسلي است. ملي برخلاف الگوهاي سنتي سوگواري، براي برقراري ارتباط با خواهر از دست رفتهاش به بازي وينتج استوري (بازي مبتني بر وكسل شبيه به ماينكرفت) پناه ميبرد. ساندرا ولنر در مصاحبههايش اشاره ميكند كه اين فضاي ديجيتال را به عنوان «گورستان» و «بناي يادبود معاصر» در نظر گرفته است. در عصر پيشاديجيتال، مردگان را از طريق اشيای فيزيكي (لباسها، نامهها) و عكسهاي چاپ شده به ياد ميآوردند؛ فرمهايي كه با گذشت زمان زوال مييافتند. اما در دوران معاصر، فرد پس از مرگ در فضاي ابري، در پيامهاي صوتي و در جهانهاي مجازي كه خلق كرده، با همان وضوح اوليه باقي ميماند. نفوذ تصوير پيكسلي در فيلم داراي تأثيري هستيشناسانه است؛ به ما ميگويد كه پيكسل، به عنوان كوچكترين واحد سازنده جهان ديجيتال، در حال جايگزيني با اتمهاي جهان فيزيكي در ذهن ملي است. وقتي او در جهان وينتج استوري حركت ميكند، با رويكردي جديد به معماري سوگ روبهرو ميشويم: فضايي كه خواهرش ساخته، از لحاظ ديجيتالي پايدار است و ملي ميتواند در غياب فيزيكي او، در ذهن ديجيتالش زيست كند. اين رويكرد سايبرنتيك به سوگ با ايده برتران بونلو در فيلم «كما» همخواني دارد. در «كما» دختري نوجوان در دوران قرنطينه، به تماشاي ويديوهاي اينفلوئنسر يوتيوبي به نام پاتريشيا كما مينشيند و به تدريج مرز ميان فضاي مجازي، كابوس و واقعيت در ذهن او فرو ميپاشد. همانطور كه بونلو تكنولوژي و رسانه را هزارتويي براي انزواي بيشتر سوژه و رويارويي با اشباح درون ميبيند، ولنر نيز بازي ويديويي را همچون قبرستان ديجيتال و بناي يادبود معاصر به تصوير ميكشد.
از سفر نتريف به بعد، قواعد واقعگرايي روايي به تدريج از هم ميپاشد و مرز ميان «امر بالفعل» (Actual) و «امر مجازي/ بالقوه» (Virtual) ميان گذشته و حال و ميان واقعيت و خيال به قدري در هم تنيده ميشود كه تشخيص آنها از يكديگر ممكن نيست. زمان به دو بخش تقسيم ميشود: اكنونِ در حال گذر و گذشتهاي كه به موازات آن حفظ ميشود. در تنريف، اين سه نفر در «گذشته ناممكن» زندگي ميكنند. زير نور بيرحم خورشيد، امر مجازي شروع به نشت به درون واقعيت ميكند. نمود بارز اين تداخل در چند رويداد متجلي ميشود. اول، نشانههاي ديجيتال در جهان فيزيكي؛ ملي كه عادت دارد به شماره خواهر مردهاش پيام بفرستد، ناگهان در گوشي خود حباب در حال تايپ از سوي جسي مشاهده ميكند. پيش از آنكه متني دريافت شود، مادرش گوشي را تصادفي به دره مياندازد و گوشي نابود ميشود. دوم، الگوهاي نوري در قله كوه؛ آنها الگويي از نور خورشيد را روي درختان ميبينند كه دقيقا منطبق با بازتاب نوري است كه در ويديوهاي خانگي قديمي از دوران خردسالي جسي ثبت شده بود. سوم، خورشيد پيكسلي؛ اوج اين دگرديسي فرمي در ساحل رخ ميدهد. كودكاني كه در ساحل مشغول بازي هستند، فعاليتهايي شبيه به آواتارهاي بازي وينتج استوري انجام ميدهند. شليك منور به سمت افق باعث ميشود كه خورشيد واقعي در آسمان منجمد شده و به شكل يك «مربع پيكسلي» درآيد. در اين لحظه، جهان ديجيتال بافت پيكسلي خود را بر كيهان تحميل ميكند. ميتوان رويكرد ولنر را در اينجا اينگونه تعبير كرد كه سوگ و تروما فيلترهايي ادراكياند كه واقعيت فيزيكي را بازنويسي ميكنند. سوگ طبيعت را پيكسلي كرده و زمان را در يك مدار بسته مجازي به دام مياندازد.
ملي پس از مصرف تصادفي مواد مخدر لوكس، در راهروي هتل با جسي در كالبد كودكي نوپا روبهرو ميشود. جسي دقيقا همان پيراهن بزرگ تنريف را بر تن دارد و همان اسباببازياي را در دست دارد كه در ويديوهاي خانگي ديديم. با طلوع صبح، انتظار ميرود كه اين توهم دارويي از بين برود، اما جسي خردسال همچنان آنجاست و از بين نميرود. همهچيز دقيقا همانگونه كه هست باقي ميماند، اما با يك جابهجايي يا تغيير شكل بسيار جزیي هست كه كاركرد آن را كاملا دگرگون ميكند. حضور فيزيكي كودك را شايد بتوان يك تراژدي متافيزيكي غيرقابل تحمل دانست. ملي اكنون بايد نقش خواهرِ بزرگتر خواهرِ بزرگترش را ايفا كند. در دنياي معاصر، سوگ ديگر پايان نميپذيرد، بلكه بافت واقعيت را تغيير داده و همچون بازي ويديويي متوقف شده، تا ابد در گوشهاي از حافظه ديجيتال و زيستي ما، در انتظار پردازش مجدد، منتظر ميماند. مردگان در عصر تسلط فضاي ابري و ردپاهاي ديجيتال، بهطور كامل نميميرند، آنها مانند ارواح ديجيتالي در كنار ما باقي ميمانند، در حالي كه ما پيرتر ميشويم.