معماري حافظه در قفس
مهسا بهادري
يكي از تمايزهاي ساختاري سريال «سرخ و سياه» انصراف آگاهانه كارگردان براي استفاده «داناي كل» و پناه بردن به فرم اصيل داستان قابي (Frame Narrative) است. در اغلب آثار تاريخي، دوربين در مقام يك ناظر بيطرف و منفعل، صرفا به ثبت دكورها، لباسها و روابط خطي ميپردازد؛ اما در «سرخ و سياه» تمام تاريخ دوره قاجار، افول هنر، عشقهاي ناكام و مناسبات خونين قدرت، از مجراي ذهني و كلامي طاووس فرشباف بازخواني و تصفيه ميشود. اين تمهيد روايي، ارجاعي عميق به سنتهاي بزرگ داستانگويي در سينماي كلاسيك جهان است. هنگامي كه بيلي وايلدر در «سانست بلوار» (۱۹۵۰) قصه را از زبان جسدي شناور در استخر آغاز ميكند، يا در «غرامت مضاعف» (۱۹۴۴) دستگاه ضبط صداي والتر نف در تاريكي دفتر، قاب روايي را ميسازد، هدف صرفا يك شگرد تكنيكي نيست؛ بلكه ساختن نوعي «تقديرگرايي خونسردانه» است. مخاطب از همان آغاز ميداند راوي به انتهاي خط رسيده و در بنبست سرنوشت گرفتار است؛ بنابراين آنچه ميبيند، نه يك جريان زنده و دگرگونپذير، بلكه احضار كابوسوار گذشته توسط راوي است. در «سرخ و سياه» طاووس دقيقا در چنين موقعيتي قرار دارد. او مانند شهرزاد «هزار و يك شب» يا راويان «راشومون» آكيرا كوروساوا، تاريخ والدينش (فانوس و نوروز) و سپس سقوط زيست خودش را در تقابل با جهان، داور و ستم طبقاتي اميرزاده، نه با مرثيهسرايي، بلكه با فاصلهگذاري و لحني شبيه به يك ناظر زخمخورده نقل ميكند. از آنجا كه طاووس بخشي از حوادث گذشته را زيسته و بخش ديگر را از زبان مادري شنيده كه خود در خفا و گريز ميزيسته، قصه او جنس حافظه بازسازي شده را دارد؛ روايتي آميخته به حسرت، حقيقت و پندار. هوشمندي اثر در اين است كه شغل طاووس، يعني فرشبافي، به استعارهاي بنيادين براي ساختار خود درام بدل ميشود. طاووس در سلول زندان، تاروپود تاريخ خانوادهاش را رجبهرج ميچيند؛ همانطور كه جهان بهجاي نماد سلطان، طرح دوطاووس را بر دار قالي زد و همان طرح، بهانه كينهتوزي اميرزاده و صدور حكم ازدواج اجباري او با داور شد. قصه در ذهن راوي درست مانند نقشه يك فرش گره ميخورد. هر خطاي كوچك در گذشته، به گرهي كور در سرنوشت نسل بعد انجاميده است. از منظر سينمايي، آيدا پناهنده اين تمهيد ادبي را تنها در سطح كلام و نريشن رها نكرده، بلكه آن را به فرم بصري ترجمه كرده است. نمونه بارز آن، نمايش گذر دو سال زمان از خلال حركت موضعي نور و سايهروشنها بر فضاي بسته خانه است. زمان بدون برشهاي گلدرشت، از مسير گردش نور فرسايش مييابد؛ تمهيدي يادآور شيوه بصري سينماي مدرن در ثبت سنگيني زمان. وقتي نور از حركت ميايستد، با تراژدي تثبيتشده روبروييم. داور گريزان از خانه، طاووس جهان در هيبت عاشقي پريشان است كه حتي آيينهاي عرفي جامعه نيز قادر به ترميم روان ويرانشدهاش نيست. همانطور كه سرجيو لئونه در «روزي روزگاري در امريكا» زمان را به توري از نشئگي و دريغ تبديل ميكند، يا جوزف لوزي در «واسطه» فروپاشي يك نسل را از دريچه معصوميت از دست رفته ميكاود، «سرخ و سياه» نيز با تكيه بر فرم داستان قابي نشان ميدهد كه قصه گفتن، فرار از انفعال تاريخ است. طاووس در زندان قصه نميگويد تا وقت تلف كند؛ او قصه ميگويد تا هندسه تباهي را كالبدشكافي كند و نشان بدهد چگونه استبداد و جبر طبقاتي، هنر و عشق را در درازناي تاريخ به مسلخ برده است.