سي و چهارمين هفته كتاب جمهوري اسلامي رو به پايان است. نامگذاري هفته آخر آبان به عنوان هفته كتاب و كتابخواني به سال 1372 برميگردد و مناسبت آن هم 24 آبانماه، سالروز درگذشت علامه سيد محمدحسين طباطبايي در اين روز است.
البته علامه دوازده سال قبل يعني در 24 آبان سال 1360 از دنيا رفت. ضمن آنكه برخي ميگويند تصميم نامگذاري هفته كتاب به قبل از انقلاب باز ميگردد، اما چنانكه آمد، اولينبار پانزده سال بعد از انقلاب برگزار شد. حالا در اين هفته چه اتفاقي ميافتد؟ تشويق به كتاب و كتابخواني، تجليل از مقام «شامخ» كتاب، تلاش براي افزايش سرانه مطالعه، حمايت از ناشران و مولفان و ... خيلي هم عالي. در اين هفته كلي جلسه و نشست و همايش و كنفرانس در جايجاي كشور برگزار ميشود و در آنها مقامات كشوري و مسوولان درباره اينكه كتاب خوب است و بايد آن را خواند، حرف ميزنند. يكسري برنامههاي رونمايي از كتاب و تجليل از ناشران و نويسندگان هم از سوي نهادهاي فرهنگي و آموزش برگزار ميشود. برخي ناشران و كتابفروشيها در اين هفته مرام ميگذارند و كتابهايشان را با تخفيف ميفروشند. در بعضي نهادهاي دولتي هم غير از برگزاري جلسات فوقالذكر، به كاركنانشان بن كتاب ميدهند تا تشويق شوند و كتاب بخرند و بخوانند. همه اين اقدامات مثبت و قابل تقدير است، البته اگر شرايط اقتصادي به مردم اجازه بدهد كه كتاب بخرند و مهمتر از آن بخوانند.
رييسجمهور در روز كتاب و كتابخواني چه گفت؟
امسال در يكي از جلساتي كه به مناسبت سي و چهارمين هفته كتاب در محل ساختمان نهاد كتابخانههاي عمومي كشور برگزار شد، مسعود پزشكيان، رييسجمهور سخنراني و مثل هر سال درباره كتاب و كتابخواني صحبت كرد. او در يكي از بخشهاي صحبتهايش به مديران و مسوولان توصيه كرد: «كتابهايي مطالعه كنند كه به آنان در جهت ارايه خدمت بهتر و حل مشكلات مردم كمك كند، چراكه كتاب حاصل تجربه نسلهاي گوناگون است و انسان ميتواند با مراجعه به آنها، وسعت ديد و انديشه خود را گسترش دهد و از تجربههايي كه در طول تاريخ شكل گرفته، استفاده بهينه كند، لذا با آسودگي و دغدغه كمتري حركت كند، تصميم بگيرد و اقدام كند.»
او همچنين گفت: «برخي كتابها عمومي هستند و مطالعه آنها موجب افزايش اطلاعات انسان ميشود و در هر شرايطي براي همه جاذبه دارند. براي مثال، وقتي كتابهايي درباره كهكشان و آسمان ميخوانم، خودبهخود در برابر آنچه مطالعه ميكنم، مبهوت ميشوم، اين مطالب ذهن انسان را تا دوردستها و بينهايت ميبرد و نگاه انسان را باز ميكند.»
كتابهاي رييسجمهور
در حاشيه اين مراسم ويديويي از رييسجمهور توسط پايگاه اطلاعرساني مسعود پزشكيان منتشر شد كه در آن رييسجمهور درباره كتابهايي كه به تازگي خوانده يا پيشنهاد ميدهد، حرف زد. در اين ويديو رييسجمهور از چهار كتاب نام برد. نام اين كتابها به ترتيب چنين بود: 1. «اطلس ملي ايران (تاريخ)»، 2. «شاهنامه براي زندگي» نوشته دكتر فهيمه حسينزاوه با مقدمه دكتر محمدحسين پاپلييزدي، 3. «برخاستن از فقر» نوشته شي جينپينگ با ترجمه محمدرضا نوروزپور و 4. «فراجامعه، چگونه ده هزار سال جنگيدن، انسانها را وادار كرد كه عاليترين نوع همكاري را در كره زمين پياده كنند» اثر پيتر تورچين با ترجمه محمود فرشتهنژاد.
پزشكيان در اين ويديو گفت: تقريبا ۱۳۵ صفحه «اطلس ملي ايران(تاريخ)» را خواندهام و مجدد آن صفحاتي كه خواندهام، مرور ميكنم. وي ادامه داد: كتابي كه به تازگي خواندهام، «شاهنامه براي زندگي» است كه شايد براي خيليها خواندن چنين كتابي خوب باشد. براي مديران و سياستمداران نيز كتاب «برخاستن از فقر» شي جينپينگ كتاب خيلي خوبي است. اين كتابي است كه ميتوان از آن درس گرفت.
رييسجمهور در پايان گفت: كتاب «فراجامعه» هم قبلا خواندهام و خلاصه هم كردهام. اكنون بسياري از كتابهايي كه خواندهايم، در مديريت از آن استفاده ميكنيم. اين كتابها نگاهمان را اصلاح ميكند، نحوه برخوردمان را با جامعه و مديريت تغيير ميدهد. كتاب خيلي چيزها را تغيير ميدهد. راهي كه گذشتگان رفتند و شكست خوردند يا پيروز شدند، اين درسها را ميتوان از تاريخ گرفت.
ممكن است انتخاب اين كتابها توسط خود رييسجمهور باشد، شايد هم به توصيه و پيشنهاد معاونان و مشاورانش. در هر صورت ميتوان از دريچه آنها به ذهن و ذهنيت آقاي پزشكيان و دغدغهها و اولويتهاي او پي برد. در ادامه مروري خواهيم كرد بر اين عناوين.
اهميت تماميت ارضي
موضوع «اطلس ملي ايران» (تاريخ) كه رييسجمهور گفت 135 صفحه از آن را خوانده، مشخص است. اين كتاب تحولات تاريخي جغرافياي ايران را نشان ميدهد و روشن است كه آشنايي و آگاهي با آن براي يك سياستمدار، مخصوصا يك رييسجمهور چه اهميت و ضرورتي دارد. ايران در طول تاريخ كهن چند هزار ساله خود دستخوش تحولات جغرافيايي و ارضي بسياري شده و بارها كوچك و بزرگ شده. در سكانس مشهوري از فيلم هامون (1368)، حميد هامون (با بازي خسرو شكيبايي) پيش دوست و مرادش علي عابديني نشسته. از علي ميپرسد: در چه حالي؟ علي به شوخي جواب ميدهد: «خوشبين، اميدوار، بدبخت، نااميد، چه فرقي ميكنه؟» بلافاصله بعد از آن ميبينيم كه علي ساز ميزند و هامون گوشه اتاق نشسته و در حال ورق زدن كتابي شبيه «اطلس ملي ايران» است و نقشه ايران را از ديرباز تا به زمان قاجار نگاه ميكند، از هخامنشيان و ساسانيان تا آلبويه و سلجوقيان و صفويه. وقتي به نقشه ايران ميرسد، با تعجب ميگويد: «عه، چرا اينقدر كوچيك شد؟»
مساله تماميت ارضي و حفظ خاك و كيان در طول دو سال اخير و در پي دو جنگ خونبار، مهمترين دغدغه ايران است و انتخاب اطلسي ملي و تاريخي ايران از سوي رييسجمهور به خوبي بيانگر دلنگراني و دلمشغولي او.
رييسجمهور شاهنامهخوان
اين روزها بساط شاهنامهخواني داغ شده. چند هفته پيش ويديويي منتشر شد و در آن يكي از ناشران و كتابفروشهاي مشهور كه خودش نويسنده هم هست، خطاب به دوربين ميگويد كه فروش شاهنامه بسيار زياد شده و مردم از هر صنف و سن و سالي، براي خريد شاهنامه مراجعه ميكنند و شاهنامه را با تصحيحها و چاپهاي مختلف و متنوع ميخرند. اين خبر خوشايند و قابل توجهي است و البته مستلزم تامل و تحقيق كه چرا چنين شده. بعد از جنگ دوازده روزه نگاه حاكميت هم به مفاهيم و نشانهها و نمادهاي ملي و ايراني بيشتر شده و بسياري از سياستمداران در گفتارها و سخنرانيهايشان از اين عناصر ملي به عنوان سيمان اجتماعي بهره ميگيرند.
توجه رييسجمهور به شاهنامه را هم در همين چارچوب ميتوان ارزيابي كرد. چنانكه اشاره شد، پزشكيان در اين ويديو از كتاب «شاهنامه براي زندگي» نوشته فهيمه حسينزاوه ياد كرد. اين كتاب در حوزه پژوهش ادبي، اخلاق و فرهنگ است و ميكوشد آموزههاي اخلاقي و اجتماعي شاهنامه فردوسي را به مسائل و رفتارهاي انسان امروز پيوند بزند. نويسنده نقطه آغاز بحث خود را گفتوگوي انوشيروان و بزرگمهر در شاهنامه قرار داده است؛ گفتوگويي كه در آن از ده ديو اخلاقي و رفتاري سخن به ميان ميآيد. حسينزاوه در اين اثر تلاش ميكند، نشان دهد اين ديوها صرفا موجوداتي اسطورهاي در جهان شاهنامه نيستند، بلكه نماد خصلتها و رفتارهايي هستند كه ميتوانند زندگي فردي و مناسبات اجتماعي انسانها را تخريب كنند. يكي از ويژگيهاي كتاب، نگاه ميانرشتهاي آن است. نويسنده براي بررسي هر يك از اين ده خصلت، علاوه بر شاهنامه، از متون ادبي، فرهنگ عامه و مباحث روانشناختي، حقوقي و اجتماعي نيز بهره ميگيرد.
رييسجمهور در سخنرانياش هم به شاهنامه اشاره كرد و گفت: در شاهنامه درسهاي فراواني درباره مبارزه با قلدران و زورگويان و همچنين اصلاحگري وجود دارد. آز و طمع از مهمترين مفاهيمي است كه در اين اثر به آنها پرداخته شده و اگر انسان به اين صفات مبتلا شود، به قعر جهنم سقوط خواهد كرد.
نگاه به شرق
«برخاستن از فقر» ديگر كتابي است كه رييسجمهور از آن صحبت كرد. اشاره به اين كتاب با توجه به شرايط نابسامان اقتصادي كشور بسيار معنادار و قابل توجه است. نويسنده اين كتاب، شي جينپينگ، سياستمدار باسابقه و رييسجمهوري خلق چين از سال 2013 تا به امروز است. شايد نتوان با قطعيت گفت كه منظور رييسجمهور ايران با اشاره به كتابي از رييسجمهور چين چيست، آيا همان سياست نگاه به شرق را مدنظر دارد؟ آيا منظورش اين است كه بايد به تجربه كشور چين توجه كرد؟ در هر صورت خواندن تجربه كشورهاي موفق ديگر بسيار اهميت دارد.
در معرفي اين كتاب آمده است: «كتاب «برخاستن از فقر» نوشته شي جينپينگ را شايد بهتر باشد نه يك كتاب نظري درباره فقر، بلكه دفتري از تجربه مديريتي در يك منطقه مشخص دانست. كتاب مجموعهاي از سخنرانيها، مقالهها و يادداشتهاي او در فاصله سالهاي ۱۹۸۸ تا ۱۹۹۰ است و نخستينبار در سال ۱۹۹۲ به زبان چيني منتشر شد. پرسشي كه رشته اصلي نوشتهها را به هم وصل ميكند، اين است كه منطقهاي با امكانات محدود چگونه ميتواند با تكيه بر شرايط و ظرفيتهاي خودش راه توسعه را پيدا كند.
از آنجا كه كتاب روايتي پيوسته با آغاز و پايان نيست، خواندنش بيشتر شبيه ورق زدن يادداشتها و مواضع مديريتي يك دوره مشخص است. حدود بيستونه سخنراني و مقاله در آن گرد آمده و موضوعاتشان از توسعه اقتصادي و فقرزدايي تا مديريت محلي، فرهنگ، آموزش و پرورش نيروي انساني، ساختار حزبي و ارتباط با مردم گسترده است. زبان نوشتهها نسبتا ساده و عملي است و بيشتر به كار روزمره اداره يك منطقه نزديك است تا به بحثهاي انتزاعي. خواننده در اين صفحهها با تصويري از شيوه نگاه نويسنده به اداره ناحيهاي محروم در آغاز دهه آخر قرن بيستم روبهرو ميشود و ميبيند مسائل توسعه در آن بستر تاريخي چگونه طرح ميشدند.
بخش ديگري از كتاب به مديريت محلي و رابطه مسوولان با مردم ميپردازد. مباحثي مانند رسيدگي به مشكلات و درخواستهاي مردم، حضور مستقيم مديران در ميان جامعه، مبارزه با فساد، حكومت پاك، شيوه كار اداري و پيشرفت فرهنگي در كنار موضوع توسعه اقتصادي آمدهاند. از اين نظر «برخاستن از فقر» تنها به سياستهاي اقتصادي محدود نيست و ديدگاه نويسنده درباره اداره يك منطقه را در ابعاد گستردهتري نشان ميدهد.»
چگونه جنگ را از تهديد به فرصت بدل كنيم؟
اما واپسين كتابي كه آقاي پزشكيان به تازگي خوانده و مطالعه آن را به خصوص به مديران پيشنهاد ميكند، «فراجامعه» است. اين كتاب نوشته پيتر والنتينوويچ تورچين، انسانشناس روسي- امريكايي و متخصص بحث تكامل فرهنگي و تحليل پويايي جوامع تاريخي است. موضوع كتاب تاريخ جنگهاي بشري و تاثير آن روي زندگي بشر است و انتخاب آن براي مطالعه و پيشنهاد كتاب از سوي مسعود پزشكيان با توجه به شرايط جنگي كشور قابل فهم و درك است. ايران از اوايل سال ۱۴۰۴ بهطور مستقيم و بيواسطه درگير جنگ است و كشور در وضعيت جنگي به سر ميبرد.
تورچين در اين كتاب با استفاده از مدلهاي رياضي، توضيح ميدهد كه جنگها فقط عامل تخريب زندگي انسان نيستند، بلكه در بسياري مواقع به عنوان موتورهاي پيشرفت اجتماعي عمل كردهاند. «او نشان ميدهد كه جوامعي كه در معرض فشارهاي نظامي قرار داشتند، تمايل بيشتري به توسعه نهادهاي حكومتي قويتر و سيستمهاي اقتصادي منظمتر داشتند. اين نهادها و سيستمها، به نوبه خود، امكان مديريت منابع بهتر، توزيع عادلانهتر قدرت و افزايش كارايي در توليد و توزيع كالاها را فراهم كردند. يكي از نكات برجسته كتاب، تاكيد نويسنده بر نقش رهبري در جوامع جنگزده است. تورچين بيان ميكند كه در شرايط جنگي، رهبران توانمند و كارآمد بيشتر مورد نياز هستند و جوامع به دنبال افرادي ميگردند كه بتوانند در شرايط بحراني تصميمات سريع و موثري اتخاذ كنند.»
٭٭٭
كتابهاي انتخابي مسعود پزشكيان بازتابنده دغدغههاي رييسجمهور و اولويتهاي سياستمداران امروز جامعه ايران است، نگراني براي ايران درگير جنگ، شرايط اقتصادي آن و كوشش براي يافتن عناصري ملي براي ايجاد همبستگي و انسجام جامعه.