كتاب بخوانيم تا «عقل كل» نباشيم
بامداد لاجوردي
هر جامعه و حكومتي در عين حال كه ويژگيهاي منحصربهفرد خود را دارد، از تجربيات بشري نيز بينصيب نيست. پيشينه تاريخي، موقعيت جغرافيايي و خصائل مردم ايران ما را از ساير ملل متمايز ميكند، اما اين حقيقت به معناي بياثر بودن قوانين و تجربيات تاريخي جوامع ديگر نيست. فهم اين تجربيات، مانع از تكرار مسيرهاي غلط ميشود؛ اصلي كه گاه از زبان سياستمداران نيز به گوش ميرسد.
مشهور است كه كساني كه اهل مطالعه كتاب و رمان هستند، چندين بار زندگي ميكنند. باري مثال با خواندن رماني فضايي، زندگي در سيارات ديگر را تصور ميكنند و گاهي اينقدر اين تجربه به مدد قلم نويسنده عميق ميشود كه گويي واقعا اتفاق افتاده است.
به همين ترتيب گفته ميشود كساني كه اهل مطالعه كتب تاريخي، جامعهشناسي يا علمي هستند، كمتر مرتكب اشتباهات ابتدايي ميشوند يا اين افراد از شنيدن ايدههاي جديد استقبال ميكنند و به قول پزشكيان، اينجور آدمها خود را «عقل كل» نميدانند. پزشكيان بارها و بارها در مذمت عقل كل پنداري برخي گفته است. او خود را متعهد به اجراي نظرات كارشناسي و فني ميداند و معتقد است عقل كل بودن با مديريت ناسازگار است و يك مدير بايد بتواند پذيراي ايدههاي جديد باشد. وي ويژگي قابل توجهي كه دارد، اين است كه خود را اصلا عقل كل نميداند. وي در همين رابطه ميگويد: «بنده ادعا نميكنم عقل كل هستم و همه چيز ميدانم. هر كس ادعا كند همه حرف ديگران بيربط است، بيخود ميگويد. نشانه جهالت اين است كه انسان نداند حد و اندازه نظر دادن كجاست.»
كتابخانه شخصي مسعود پزشكيان
مسعود پزشكيان اهل كتاب است. به نظرم كتابخانه شخصي پزشكيان را ميتوان در سه قفسه مهم دستهبندي كرد: دين و اخلاق، تاريخ، توسعه و سياست.
الف. دين و اخلاق: مسعود پزشكيان در زمره سياستمداران ايراني است كه در سخنرانيها و مصاحبههايش مكرر به متون و كتابها ارجاع ميدهد. قرآن و نهجالبلاغه پربسامدترين منابع او هستند كه اغلب براي دعوت حكمرانان به عقلگرايي، تخصصگرايي و عدالت از آنها بهره ميبرد. او همچنين بارها به آثار شهيد بهشتي و شهيد مطهري ارجاع داده و آشكارا آثار آنها را مطالعه ميكند؛ افرادي كه مطالعات آنها درك خوبي از دين و جامعه ايران به دست ميدهد. با اين حال، ارجاعات او به متون مدرن و تاريخي نيز گاه با غافلگيري عمومي همراه ميشود.
ب. تاريخ: نمونه بارز آن، روز دانشجوي سال ۱۴۰۳ در دانشگاه صنعتي شريف بود. پزشكيان در جمع دانشجويان به آنها توصيه كرد كتاب «انقلابهاي ۱۹۸۹؛ سقوط امپراتوري شوروي در اروپا» نوشته ويكتور شبشتين و ترجمه بيژن اشتري را بخوانند. معرفي اين كتابِ قطور درباره فروپاشي بلوك شرق از سوي رييس قوه مجريه، با واكنشهاي متفاوتي در فضاي رسانهاي روبهرو شد.
انتخاب اين كتاب براي بسياري شگفتآور بود، چراكه روايتگر روزهاي پاياني يك امپراتوري است كه كسي تصور فروپاشي آن را نداشت. پزشكيان پيشتر نيز در گفتوگويي با اشاره به همين كتاب تاكيد كرده بود: «علت سقوط كشورهايي مثل آلمان شرقي، مجارستان، چكسلواكي، روماني و بلغارستان... براي كساني كه ميخواهند حكومت كنند، درس است؛ يعني اگر ما بتوانيم تاريخ را در نظر داشته باشيم، ميتوانيم تصميمات درست بگيريم.» او بارها هشدار داده كه حاكميتهاي تكصدايي و آنها كه فكر ميكنند «عقل كل» هستند، عاقبت خوبي نخواهند داشت. همين پيشنهاد، واكنشِ صريح زندهياد بيژن اشتري، مترجم اثر را در پي داشت. او در يادداشتي با لحني تلخ نوشت: «من به عنوان مترجم اين كتاب مطمئنم كه كسي به اين توصيه [رييسجمهور ] توجه نخواهد كرد.»
البته اين واكنش بازتاب يك واقعيت اجتماعي بود؛ شكاف ميان توصيههاي رسمي و پذيرش از سوي بدنه جامعه، بهويژه قشر دانشجو. فارغ از اينكه مخاطبان دانشگاهي سراغ اين كتاب رفتند يا نه، اصلِ توصيه نشان ميداد رييسجمهور تلاش ميكند دغدغههاي ساختاري خود درباره خطاهاي حكمراني، فساد سازماني و انسداد سياسي را از طريق ارجاع به تاريخِ فروپاشيها بازگو كند.
پ. توسعه و سياست: پزشكيان دغدغه توسعه را دارد. مسعود پزشكيان در اين خصوص كتابهاي مختلفي را توصيه كرده كه اغلب آنها درباره نسبت توسعه و حكومتداري است. رييسجمهور در همين رابطه دو كتاب «راه باريك آزادي» و «چرا ملتها شكست ميخورند» نوشته دارون عجم اوغلو را معرفي ميكند. راه باريك آزادي كتابي مفصل و در واقع ادامه كتاب «چرا ملتها شكست ميخورند» است. جوامعي كه حكومتهايشان ديكتاتوري است و جوامعي كه حكومتي ندارد؛ اما در كلان، بحث اين است كه حاكميتها و قدرتها گرايش به ديكتاتوري دارند. جوامع هم گرايش به هرج و مرج دارند؛ ميگويد مرز بين جامعه با حاكمان و حاكمان با جامعه، مرز بسيار باريكي است. هدف از اين يادداشت، البته معرفي كتاب نيست، بلكه گشودن دريچهاي است به اين پرسش كه كتابهايي كه يك سياستمدار ميخواند يا معرفي ميكند، تا چه حد ميتوانند بازتابدهنده جهانبيني و دغدغههاي فكري او باشند. هر بار كه پزشكيان كتابي را معرفي ميكند برخي به دنبال رمزگشايي از كتاب هستند؛ پارهاي از موارد به دنبال شباهتسازي با شوروي ميروند و زمانهايي ديگر از كتاب بهرهبرداري سياسي و جناحي ميكنند، اما آنچه مهم است شنيدن صداها و نظرات مختلف است كه پزشكيان از آن استقبال ميكند. پيگيري سبد مطالعاتي پاستور، اگرچه تصوير كاملي از افكار يك رييسجمهور به دست نميدهد، اما دستكم سرنخهاي مهمي از پرسشها و نگرانيهايي فراهم ميكند كه ذهن او را در تصميمگيريهاي كلان درگير ساخته است. البته نهايت كتابخواني رييسجمهور پيام ديگري نيز دارد كه او باور دارد «عقل كل» نيست و همواره پذيراي ايدههاي جديد است.