تأملي درباره خانواده، مناسبات قدرت و خشونتي كه عادي ميشود
تحقير از كجا به كجا
نوراله اكبري
نميدانم نخستينبار چه زماني به ما آموختند كه تحقير شدن را تحمل كنيم. شايد وقتي پدري در برابر ديگران فرزندش را خوار كرد و كسي چيزي نگفت. شايد روزي كه مادري از سر دلسوزي به دخترش آموخت براي حفظ آرامش خانواده سكوت كند. يا وقتي معلمي، دانشآموزي را پيش چشم همكلاسيهايش تحقير كرد و ديگران خنديدند. در همه اين موقعيتها درسي ناگفته منتقل ميشود؛ صاحب قدرت ميتواند حرمت ديگري را ناديده بگيرد و فرد تحقير شده بايد براي ادامه زندگي با اين وضعيت كنار بيايد. خانواده نخستين جايي است كه انسان معناي قدرت، عدالت و احترام را تجربه ميكند. كودك پيش از آنكه با قانون آشنا شود، از مناسبات پدر و مادر ميآموزد چه كسي حق تصميم گرفتن دارد، چه كسي ميتواند مخالفت كند و صداي چه كسي بايد خاموش بماند. خانواده ميتواند نخستين پناهگاه امنيت و آزادي باشد، اما گاهي به نخستين محل تجربه ترس و فرودستي تبديل ميشود؛ آنجا كه محبت با مالكيت، مراقبت با كنترل و احترام با اطاعت اشتباه گرفته ميشود. مساله صرفا رفتار خشونتآميز يك پدر يا سختگيري يك مادر نيست؛ مساله نوعي مناسبات قدرت است كه در آن استقلال فرزند تهديدي عليه اقتدار والدين تلقي ميشود. دختري كه براي انتخابهاي شخصي خود بازخواست ميشود، مادري كه براي حفظ خانواده تحقير را تحمل ميكند و كودكي كه شاهد اين مناسبات است، هر يك به شكلي با نظمي آشنا ميشوند كه در آن حق تصميم گرفتن و حق مخالفت كردن به يك اندازه ميان اعضاي خانواده توزيع نشده است.
در انديشه اسپينوزا، انسان پيوسته براي حفظ و افزايش توان زيستن، انديشيدن و عمل كردن خود ميكوشد. روابط انساني نيز به ميزاني ارزشمندند كه اين توان را گسترش دهند. تحقير، برعكس، ميتواند توان كنشگري را كاهش دهد و انسان را گرفتار ترس، شرم و وابستگي كند. كودكي كه پيوسته بيارزش شمرده ميشود، ممكن است سرانجام خود را از دريچه نگاه تحقيركننده ديگري ببيند. چنين تجربهاي لزوما به خشونت نميانجامد، اما ميتواند زمينه بازتوليد مناسبات سلطه را در زندگي آينده فراهم كند. مدرسه نيز گاه ادامه همين جهان است. دانشآموزي كه در خانه حق اعتراض ندارد، ممكن است در كلاس با معلمي روبهرو شود كه پرسش را بيادبي و مخالفت را سركشي ميداند. مدرسهاي كه بايد محل پرورش فهم، استقلال و مسووليتپذيري باشد، به مكاني براي تمرين اطاعت تبديل ميشود. اقتدار پدر، معلم، مدير و مقام اداري، باوجود تفاوت جايگاهشان، گاهي از منطقي مشترك پيروي ميكند: ديگري تا زماني محترم است كه فرمان ببرد. اما براي زنان و دختران، اين مناسبات گاهي پيامدهايي به مراتب هولناكتر دارد. خبر قتل دختري به دست پدرش، زني به دست شوهرش يا دختري ديگر به دست برادر و ساير مردان خانواده را ميخوانيم؛ اندوهگين ميشويم، خشمگين ميشويم و چند روز بعد خبري ديگر از راه ميرسد. نامها و شهرها تغيير ميكنند، اما در بسياري از اين جنايتها تصوري مشترك حضور دارد: مردي خود را صاحب اختيار زندگي زني دانسته است. گاه انتخاب همسر، درخواست جدايي، مخالفت با خواست خانواده يا تصميمي شخصي، بهانه خشونتي ميشود كه سرانجام جان يك انسان را ميگيرد.
اين قتلها از هيچ آغاز نميشوند. نميتوان هر قتل خانوادگي را نتيجه مستقيم تحقير دانست، اما در بسياري از موارد بايد پيشينه كنترل، تهديد، محروم كردن از انتخاب و خشونت را نيز بررسي كرد. گاهي پيش از آنكه جان زني گرفته شود، حق تصميم گرفتن درباره زندگياش بارها ناديده گرفته شده است. تلختر آنكه برخي از اين جنايتها با واژههايي چون غيرت، آبرو و حيثيت خانوادگي توجيه ميشوند؛ گويي آبروي خانواده ارزشي بالاتر از جان يك دختر يا زن دارد. اما كدام آبرو ارزشمندتر از جان انسان است؟ و چگونه ميتوان خانه را حريم امن دانست، وقتي براي برخي زنان خطر درست از درون همين حريم برميخيزد؟ در اين ميان، مسووليت قانون را نميتوان ناديده گرفت. ماده ۱۱۰۵ قانون مدني، رياست خانواده را از خصايص شوهر ميداند و ماده ۳۰۱ قانون مجازات اسلامي، براي قتل فرزند به دست پدر يا جد پدري، از حيث قصاص، حكمي متفاوت از ديگر مرتكبان قتل مقرر ميكند.
هر چند اين تفاوت به معناي معافيت مطلق از مجازات نيست، اما پرسشي بنيادين باقي ميماند: چگونه ميتوان از كرامت برابر انسانها سخن گفت و همزمان مناسبات حقوقي نابرابر را حفظ كرد؟ قانوني كه بايد پناه انسان در برابر خشونت باشد، نبايد به تثبيت اقتدار يكجانبه يا تضعيف حمايت از قربانيان بينجامد. نقد خانواده بدون نقد نظام آموزشي و مناسبات حقوقي ناقص است. نميتوان از مدرسه انتظار داشت انسانهايي آزاد و مسوول تربيت كند، درحالي كه در خانه استقلال فرزند سركشي تلقي ميشود و در جامعه برخي صورتهاي اقتدار نابرابر پشتوانه حقوقي دارند. از همين رو، اصلاح شيوههاي تربيت معلمان، آموزش والدين، ايجاد سازوكارهاي امن و موثر براي گزارش خشونت خانگي و بازنگري در قوانين تبعيضآميز، اقداماتي جدا از يكديگر نيستند؛ همه آنها به ضرورتي مشترك پاسخ ميدهند: تغيير مناسباتي كه تحقير را عادي و خشونت را تكرارپذير ميكنند. نسل جديد نيز ديگر جهان را تنها از دريچه خانه و مدرسه نميبيند. دسترسي به تجربههاي متفاوت زندگي، آگاهي از حقوق فردي و امكان مقايسه، افق انتظارات او را تغيير داده است. اين آگاهي لزوما به معناي داوري درستتر نيست، اما نميتوان با ابزارهاي قديمي ترس و اطاعت، نسلي را تربيت كرد كه احترام را حقي متقابل ميداند. وظيفه خانواده و مدرسه، پرورش توان فهم و مسووليتپذيري است نه خاموش كردن اراده و استقلال. در رساله سياسي، صلح صرفا نبود جنگ و ناآرامي نيست. اين تمايز را ميتوان به زندگي خانوادگي نيز تعميم داد. خانهاي كه در آن دختر جرات مخالفت با پدر ندارد، الزاما خانهاي آرام نيست؛ همانطور كه سكوت زن در برابر شوهر لزوما نشانه رضايت نيست. گاهي آنچه آرامش ناميده ميشود، چيزي جز ترس تثبيت شده نيست.
بايد در معناي خانواده تجديدنظر كنيم؛ نه براي نفي آن، بلكه براي رهايياش از مناسبات مالكيت و سلطه. خانواده زماني پناهگاه است كه اعضايش براي برخورداري از محبت و امنيت ناچار به چشمپوشي از حرمت و استقلال خود نباشند. پدر و مادر بودن حق تحقير نميآورد و محبت، مجوز سلب آزادي ديگري نيست. تحقير هميشه با فرياد و كتك آغاز نميشود. گاهي با ناديده گرفتن يك خواسته، تحميل يك سكوت يا انكار حق انتخاب آغاز ميشود. ممكن است همانجا متوقف بماند، اما در مناسبات آميخته به سلطه، خشونت و فقدان پاسخگويي، ميتواند راه را براي تعرضي سهمگينتر هموار كند. هيچ پدري مالك جان دخترش نيست، هيچ شوهري صاحب زندگي همسرش نيست و هيچ خانوادهاي حق ندارد حيثيت خود را به بهاي آزادي و امنيت اعضايش حفظ كند. شايد زمان آن رسيده باشد كه به جاي آموختن تحمل تحقير به فرزندانمان، به خانواده، مدرسه و قانونگذاران بياموزيم كه هيچ انساني براي حفظ اقتدار ديگري آفريده نشده است. و شايد نخستين نشانه اين دگرگوني، روزي باشد كه دختران اين سرزمين، پيش از هر جاي ديگري، در خانه خود احساس امنيت و احترام كنند.