صلح يا جنگ، كدام بهتر است؟
رضا فضلعلي
شكست ترامپ در انتخابات مياندورهاي ايالات متحده نشاندهنده عواقب هزينههاي سياسي و اقتصادي جنگ او با ايران بود. ايران نيز نتايج انتخابات را شكست عملكرد ترامپ و دوستانش در جنگ ارزيابي كرد. ليكن تا چند روز پيش، نامه ونس به محسن رضايي و مواضع او درباره نتايج جنگ و همچنين واكنش قاليباف، ظاهرا نشان از شكلگيري زمينههاي مشتركي براي پايان دادن به جنگ آشكار شده بود. اما ترامپ، پس از اعلام نتايج، ونس را به بهانه تمركز بر موضوع ديگري از دخالت در مذاكره با ايران منع كرد و در عين حال رضايي (دبير شوراي عالي امنيت ملي) نيز پس از ديدار با پوتين اعلام كرد كه ايران به هيچ عنوان اجازه خروج مواد هستهاي را نخواهد داد و پس از ساعاتي به صورت غيرمنتظره (در يك دوگانگي)، روسيه نيز آمادگي نگهداري و دريافت مواد غني شده ايران را رسما اعلام كرد! به باور من ترامپ و حزب جمهوريخواه قبل از انتخابات گزينههاي زيادي روي ميز نداشتند، حمله به ايران احتمالا منجر به درگيري فراگيرتري بدون در نظر گرفتن عواقبش مانند جنگ گذشته ميشد كه با وجود تحميل خسارات فراوان به ايران، مجددا نميتوانستند به اهداف اوليه خود برسند و شكست انتخاباتيشان به صورت كاملتر از امروز ميتوانست رقم بخورد. در ايران نيز چند ديدگاه متفاوت وجود دارد؛ جرياني كه خواستار ادامه تقابل تا شكست راهبردي امريكا و خروج نيروهاي نظامي آن از منطقه هستند تا آنجا كه خروج از NPT و دستيابي به سلاح هستهاي را در دستور كار خود قرار ميدهند. از سوي ديگر برخي نيز مذاكره و توافقي سياسي بدون نظاميگري را براي تامين امنيت، استقلال و گرهگشاييهاي اقتصادي پيشنهاد ميدهند كه در صورت حمله، ممكن است با به هم خوردن تمامي معادلات، بنا بر هشدار رهبري و اعلام نيروهاي نظامي جمهوري اسلامي در پاسخ دادن بدون محدوديت جغرافيايي، با داشتن موشكهاي بالستيك (برد ۲۰۰۰ كيلومتري) به عنوان نشانهاي از آمادگي؛ جنگ به يك رويارويي تمامعيار منطقهاي و حتي بيشتر همانند هدف قرار گرفتن زيرساختهاي ايالات متحده گسترش يابد و تهديد امنيت و ثبات منطقهاي را در ابعاد ديگري به جهان منتقل كند. اما پيام مردم امريكا در انتخابات مياندورهاي به رهبرانشان، بهويژه جمهوريخواهان، «نه به جنگي بدون پايان» بود، به اين منطق كه برتري نظامي، لزوما تضمينكننده پيروزي راهبردي نيست! ترامپ ميتوانست يا ميتواند شكست انتخاباتي خود را از طريق مذاكره با ابتكاري بدون نظاميگري به فرصتي تاريخي در جهت برپايي صلح يا تفاهم در چارچوب احياي تفاهمنامه اسلامآباد براي خاتمه درگيري، حل اختلافات هستهاي، بازگشت آرامش كشتيراني در تنگه هرمز و رفع محاصره دريايي امريكا با ايجاد نظام فراگير امنيت و همكاري منطقهاي بر مبناي نظريه تئوري وابستگي متقابل با مشاركت ايران، كشورهاي عربي خليجفارس و ديگر قدرتها، با هدف پايان دادن به خصومت امريكا و ايران و ايجاد نظم جديد در جهت برپايي امنيت جمعي، همكاري اقتصادي و صلحي پايدار حركت كند. در هر توافق پايداري، بايد طرفين احساس شكست نكنند، زيرا تسليم، تحقير و دادن امتيازات يكجانبه بدون ترديد زمينهساز جنگ ديگري همانند جنگ جهاني اول به جنگي ديگر منجر خواهد شد. در واقع در همان حالي كه حاكميت ملي و منافع امنيتي و اقتصادي آينده ايران بايد محترمانه تضمين شود، امريكا نيز به عنوان يك هژموني جهاني در كنار متحدانش به خواستههاي منطقي مورد نظر خود برسند. بدون شك جنگ در حين مذاكره يك اصل ثابت تاريخي است، اما آيا تضميني وجود دارد كه موفقيتهاي نظامي گذشته به دستاوردهاي سياسي پايدار در آينده تبديل شود؟ آيا ايالات متحده به اين درك رسيده است كه راهكار نمايش قدرت و نگاه بالا به پايين اجبار در نظاميگري هوايي، دريايي و زميني (گسترده يا محدود- نفوذي يا دوربرد)، اعمال تحريم و محاصره دريايي، شايد آمادگي ايران را در شرايط بهتري در كوتاهمدت براي ادامه مذاكره قرار خواهد داد؟ در اين جنگ، واشنگتن تصور ميكرد بمباران هوايي ميتواند با سرنگوني حكومت، دولتي مطيع را جايگزين آن كند. اما در عمل متوجه شد كه قدرت هوايي به تنهايي موجب تغيير رژيم نخواهد شد، حتي برخي جنگ را سبب تقويت حكومت، افزايش همبستگي ملي، به حاشيه رفتن نيروهاي ميانهرو، مخالفان را همكار دشمن و افزايش فضاي امنيتي در داخل عنوان كردند و تهران را به بازسازي سريعتر توان موشكي و زمزمههايي درباره تغيير دكترين هستهاي ترغيب كرد.از اين منظر اگر ايران پاسخ گستردهاي در عمليات احتمالي آينده بدهد، نه تنها بازدهي اين حملات پايينتر از قبل خواهد بود، بلكه خطر تشديد تنش و وادار كردن ايران به بازسازي برنامهاش به عنوان سپر نهايي حاكميت، سبب افزايش هزينهها نيز خواهد شد. بدون ترديد تلاش طولانيمدت براي محدود كردن توانايي ايران در تهديد خطوط كشتيراني گزينهاي زمانبر و پرهزينه كه سبب فرسايش مهمات امريكا و تضعيف توان فكري و عملياتي در جبهههاي ديگر مانند بازدارندگي چين و كره شمالي است. علاوه بر رفتار غيرقابل پيشبيني ترامپ نه با ايران، بلكه با تمامي كشورهاي دوست و دشمن خود، ما با موجودي به نام اسراييل با نخستوزيري جنايتكار، همچون نتانياهو كه با شكست در انتخابات داخلي با تمامي ادعاهايش در آستانه خروج از قدرت، گرفتار تناقضي آشكار بين انگيزه، امنيت و پيامدهاي هر انتخابي، همچنان كليد جنگ را در دست دارد، طرف هستيم؛ يك حركت نظامي حتي بدون دستاوردي تعيينكننده ميتواند فضا را به نفع او تغيير داده و مخالفانش را به حاشيه بفرستد. اين بحرانسازي، ميتواند به قصد تخريب ايران و هم آتشي براي رقيبانش در آينده بعد از او باشد. لذا تهران نبايد در بازي تصميمهاي او، در يك اشتباه محاسباتي قرار گيرد. خروج نتانياهو از صحنه به معناي تغيير راهبرد اسراييل نيست، زيرا جانشين او چهرهاي امنيتي و نظامي است كه هستهاي شدن ايران را تهديد اعلام كرده و احتمالا بدون تغيير ماهيتي، صرفا شكل رفتار و تصميمگيريهايش با گذشته تفاوت خواهد داشت. معتقدم طرفين بايد در ابتدا چالشهاي موجود را باور داشته باشند؛ به اين معني كه تهران درك كند، منافع امريكا و اسراييل با هم گره خورده است؛ ايالات متحده نيز به اين فهم برسد كه حمله نظامي و نابودي زيرساختها و كشتن رهبران نامش پيروزي نيست، زيرا تجربه نشان داد كه ايران در شرايط جديد با حمله به كشتيها و زيرساختها آمادهتر از قبل شد. آري، پيروزي «دستيابي به صلحي پايدار و پايان دادن به خصومتها بر مبني عقلانيت، كرامت و احترامي دوسويه و ايجاد اعتمادي تدريجي» است.