نازيها، دادگاههاي نورنبرگ، بازندگان جنگ
مرتضي ميرحسيني
آنها را به صف كردند و به محاكمه كشيدند. نه چون مجرم بودند و در آن سالهايي كه قدرت را در دست داشتند جنايتهايي مرتكب شده بودند، نه، محاكمهشان كردند چون جنگ را باخته بودند. آن دادگاه كه در نورنبرگ در آلمان اشغالي برگزار شد، براي مجازات «بازنده بازندگان» جنگ بود. البته نازيهايي كه آنجا دادگاهي شدند قطعا گناهكار بودند و دست هر كدامشان به چندين و چند جنايت بزرگ آلوده بود. اين واقعيت جاي بحث و چون و چرا ندارد. اما دشمنان نازيها، يعني همانهايي كه در جايگاه مدعي و قاضي نشستند گروهي آدم بيگناه و درستكار نبودند و با دستهاي پاك آن كيفرخواستها را ننوشتند. هر دو طرف ماجرا، در سالهاي جنگ از تمام خطوط قرمز اخلاقي و حقوقي گذشتند و - در عملياتهاي نظامي و بمباران غيرنظاميان و هر آنچه در جنگ روي ميدهد و گاهي «ضرورت» خوانده ميشود - به هيچ قيد و عهدي ملزم نماندند. تفاوتشان در اين بود كه يكي باخت و ديگري برد. برنده هم بازنده را محاكمه كرد. قطعا شدني بود كه ماجرا در مسير ديگري پيش برود و پايان متفاوتي داشته باشد (شبيه داستان «ساكن برج بلند» نوشته فيليپ كي. ديك). آن وقت، جاي متهم و قاضي تغيير ميكرد. جالب اينكه - به نوشته آلن تيلور در شاهكارش «جنگ جهاني دوم» - خود چرچيل هم كه نخستوزير انگليس در دوره جنگ بود در حاشيه جلسهاي از جلسات دادگاه به يكي از ژنرالهاي انگليسي گفت «تو و من بايد احتياط كنيم كه در جنگ بعدي بازنده نباشيم.» هيتلر پيش از پايان قطعي جنگ خودكشي كرد و دست فاتحان - دست آنهايي كه آلمان را اشغال كرده بودند - به او نرسيد. شماري از نزديكترين مردان حكومتش نيز چنين كردند. به نظرشان مرگ بهتر از اسارت بود. چند نفري هم گريختند و از انتقامي كه در انتظارشان بود جان به در بردند. ديگران به اسارت افتادند. از ميان اين اسرا، 22 نفرشان از سران حزب نازي، از حلقه ياران نزديك هيتلر بودند. دادگاههاي نورنبرگ با محاكمه اين 22 نفر شروع شد. جان دانپورت در كتاب «محاكمات نورنبرگ» مينويسد: «دادگاه نظامي بينالمللي در تاريخ بيسابقه بود. پيش از اين كشورها هيچگاه منابع خود را صرف طلب عدالت جهاني نميكردند. جنايات، حتي جنايات سازمانيافته و در مقياس بزرگ، موضوعي ملي تلقي ميشد كه به كساني كه از آنها آسيب ديده بودند و نه به مردمان ديگر مربوط ميشد. بنابراين مجازات جنايتكاران وظيفه خود كشورها بود. اين برداشت كه ترور و ويرانگري و كشتار در طول جنگ را بايد جرايم كيفري به حساب آورد نيز جديد بود. بنا بر سنت، وحشيگري بخشي از بهايي تلقي ميشد كه براي درگيري در جنگ پرداخت ميشد. اينك براي نخستين بار دادگاهي مركب از نمايندگان كشورهاي مختلف وظيفه تعقيب و مجازات مسببان فجايع زمان جنگ را كه به تمام جهان مربوط ميشد بر عهده ميگرفت.» روند برگزاري دادگاه، از اعلام نام و اتهامات متهمان تا صدور حكم نهايي چند ماه به درازا كشيد (بيستم نوامبر 1945 شروع شد و تا اكتبر سال بعد ادامه داشت). در پايان سه نفر تبرئه شدند، شش نفر حبس - از 10 سال تا ابد - گرفتند و باقي، جز هرمان گورينگ كه در سلولش خودكشي كرد، پاي چوبه دار رفتند. «اجساد اعدامشدگان را گرد آوردند و به اردوگاه كار اجباري در داخائو فرستادند. سپس اجساد را، در برههاي از طنز تلخ روزگار، در همان كورههايي كه براي پاك كردن رژيم تبهكار هيتلر از صفحه تاريخ طراحي شده بود، سوزاندند. خاكستر آنها را نيز بدون هيچ تشريفاتي در نهري در آن نزديكي ريختند تا براي هميشه ناپديد شود.» البته شكار و مجازات نازيهاي ديگري كه در حكومت هيتلر كارهاي بودند تا چند دهه بعد از پايان جنگ ادامه داشت. نه فقط آلمانيها، كه از فرانسه تا روسيه، بسياري از آنهايي هم كه در سالهاي جنگ با نازيها همكاري داشتند تاوان اين همكاري را پرداختند. فقط دو هزار فرانسوي به جرم همدستي با دشمن اشغالگر اعدام شدند. گويا در روسيه، اين آمار به بيشتر از 13 هزار نفر رسید.