علل گرايش به بدحجابي
عزتالله ضرغامي
حجاب ازجمله موضوعات مهم اخلاقي و اجتماعي در جامعه ايران و از دستاوردهاي فرهنگي و اجتماعي انقلاب اسلامي است. ترديدي نيست كه رعايت حجاب و عفاف از سوي زنان و مردان، در حفظ سلامت اخلاقي جامعه، تحكيم بنيان خانواده و رشد و تعالي ساير فضائل انساني نقش موثري دارد. با اين حال، آنچه امروز درباره مساله حجاب و گسترش بدحجابي در جامعه مشاهده ميكنيم، نشان ميدهد كه با پديدهاي چندلايه و پيچيده روبهرو هستيم كه نميتوان آن را صرفا به ضعف اعتقادي افراد يا يك عامل فرهنگي و اجتماعي تقليل داد. مساله بدحجابي در سالهاي اخير بيش از گذشته به يكي از موضوعات جدي گفتوگوي عمومي، محافل كارشناسي و تصميمگيريهاي حاكميتي تبديل شده است. اما در اين ميان، يكي از آسيبهاي جدي، سادهانگاري مساله و اصرار بر تبيينهاي تكبعدي است. ناديده گرفتن عوامل متنوع و بعضا متعارضي كه در شكلگيري اين پديده نقش دارند، نهتنها به شناخت درست مساله كمك نميكند، بلكه ممكن است سياستگذاريها و اقدامات اصلاحي را نيز به بيراهه ببرد. به همين دليل، با بهرهگيري از تجربه و مطالعات شخصي و با الهام از شيوه تحليلي شهيد آيتالله مرتضي مطهري در كتاب ارزشمند «علل گرايش به ماديگري» تلاش كردهام مجموعهاي از زمينهها و عوامل موثر بر گرايش به بدحجابي را احصا و دستهبندي كنم. روشن است كه هر يك از اين محورها به بررسي مستقل، شواهد اجتماعي و تبيين دقيقتري نياز دارد؛ با اين حال، طرح آنها ميتواند نقطه آغازي براي گفتوگويي جديتر و واقعبينانهتر باشد. ۲۱ عامل موثر در گرايش به بدحجابي وجود دارد كه لازم است درباره آن توضيح داده شود.
عوامل فردي و رفتاري
نخست، سهلانگاري و كماعتقادي؛ در برخي افراد، كاهش باورهاي ديني يا كمرنگ شدن حساسيت نسبت به ارزشهاي اخلاقي، زمينه فاصله گرفتن از پوشش متعارف را فراهم ميكند.
دوم، جوزدگي و تأثيرپذيري از محيط؛ به گونهاي كه افراد بدون تأمل و ارزيابي، از الگوهاي پوششي رايج در گروه دوستان، محيط اجتماعي يا فضاي مجازي تبعيت ميكنند.
سوم، راحتطلبي و تساهل رفتاري؛ يعني ترجيح آسايش و سليقه شخصي بر پايبندي به هنجارهاي پذيرفته شده.
چهارم، روشنفكرنمايي و تلاش براي متمايز نشان دادن خود از طريق عبور نمايشي از برخي هنجارهاي اجتماعي.
پنجم، همسريابي و جلبتوجه جنس مخالف كه در برخي موارد، نوع پوشش به ابزاري براي ديده شدن و ايجاد جذابيت تبديل ميشود.
ششم، خودنمايي و تبرج؛ يعني تمايل به نمايش ظاهري و جلبتوجه ديگران كه ميتواند يكي از انگيزههاي انتخاب نوع پوشش باشد.
هفتم، لجاجت با خانواده و محيط پيراموني؛ در اين وضعيت، بدحجابي ممكن است نه صرفا يك انتخاب پوششي، بلكه نوعي رفتار اعتراضي و عصيانگرانه در برابر محدوديتهاي خانوادگي و اجتماعي باشد.
عوامل سياسي و اجتماعي
هشتم، موضعگيري سياسي و اتخاذ رفتار واكنشي يا انتقامجويانه در برابر حاكميت؛ به اين معنا كه گاهي نوع پوشش به ابزاري براي ابراز اعتراض سياسي تبديل ميشود.
نهم، فعاليت سوداگرانه برخي عوامل فساد و فحشا كه با بهرهبرداري از جذابيتهاي ظاهري و تضعيف هنجارهاي اخلاقي، در جهت منافع اقتصادي و سازمانيافته خود عمل ميكنند.
دهم، سست شدن نهاد خانواده و كاهش نقش تربيتي، نظارتي و هويتبخش آن در انتقال ارزشها به نسل جديد.
يازدهم، ترويج سبك زندگي غربي از سوي رسانههاي خارجي و برخي شبكههاي ماهوارهاي كه با تكرار و عاديسازي الگوهاي خاص پوشش و رفتار، بر ذائقه و نگرش بخشي از جامعه اثر ميگذارند.
دوازدهم، فقدان پوششهاي اسلامي متنوع، جذاب، باكيفيت و ارزانقيمت، بهويژه در حوزه چادر و لباسهاي متناسب با نيازها و سليقههاي مختلف زنان؛ در مقابل، دسترسي آسانتر به برخي پوششهاي نامتناسب با الگوي مطلوب فرهنگي.
عوامل فرهنگي، تبليغي و حكمراني
سيزدهم، ضعف نظريهپردازي و فقدان ادبيات علمي، اقناعي و بهروز درباره حجاب؛ ادبياتي كه بتواند با زبان نسل جديد سخن بگويد و نسبت حجاب را با كرامت انساني، هويت فرهنگي و آزادي مسوولانه تبيين كند.
چهاردهم، كمكاري گفتماني دستگاههاي تبليغي و فرهنگي و ناتواني در توليد محتواي جذاب، اثرگذار و متناسب با تحولات فرهنگي جامعه.
پانزدهم، نگاه حداكثري و سختگيرانه به قوانين حجاب از سوي برخي عوامل تبليغي و ارشادي، بدون توجه كافي به ظرفيتهاي اقناعي، تربيتي و شرايط متنوع اجتماعي.
شانزدهم، بيتوجهي به ظرفيت تساهل عرفي و تدريج در فرهنگ ديني و ناديده گرفتن تفاوتهاي فرهنگي و اجتماعي در محيطهاي گوناگون، ازجمله روستاها و جوامع محلي.
هفدهم، تبعيض رفتاري برخي مسوولان و تناقض ميان گفتار و كردار آنان كه با بازتاب گسترده رسانهاي، به سرمايه اجتماعي و اعتماد عمومي آسيب ميزند.
هجدهم، ضعف در معرفي و ارائه الگوهاي موفق رفتاري و كمبود چهرههاي اثرگذار و باورپذير در عرصههاي فرهنگي، هنري، ورزشي و اجتماعي كه بتوانند حجاب را در قالب يك انتخاب آگاهانه و برخوردار از جذابيت اجتماعي نمايندگي كنند.
نوزدهم، تناقض ميان چهره و سبك زندگي واقعي برخي بازيگران و چهرههاي زن در جامعه با تصويري كه از آنان در برنامههاي نمايشي و توليدات تلويزيوني ارائه ميشود؛ تناقضي كه ميتواند به كاهش اعتبار و باورپذيري پيامهاي فرهنگي منجر شود.
بيستم، اتخاذ نظام ترجيحي نادرست در مواجهه با آسيبهاي اخلاقي و اجتماعي از سوي برخي مبلغان و روحانيون؛ به گونهاي كه گاهي با هدف كماهميت جلوه دادن مساله بدحجابي در مقايسه با ساير آسيبها، عملا به تضعيف جايگاه و اهميت اين موضوع منجر ميشود.
بيستويكم، شكلگيري و استمرار دوقطبي كاذب موافقان و مخالفان نظام بر مبناي مساله حجاب از ابتداي انقلاب؛ به گونهاي كه حجاب در مواردي از يك موضوع ديني، اخلاقي و اجتماعي به شاخصي براي مرزبندي سياسي و سنجش وفاداري افراد تبديل شده است.
مساله را درست بشناسيم تا راهحل را درست انتخاب كنيم
مرور اين عوامل نشان ميدهد كه بدحجابي را نميتوان صرفا محصول يك تصميم فردي، يك جريان سياسي، تبليغات رسانهاي يا ضعف اعتقادي دانست. اين پديده حاصل برهمكنش مجموعهاي از عوامل فردي، خانوادگي، فرهنگي، اقتصادي، رسانهاي و حكمراني است. اگر قرار است براي تقويت فرهنگ حجاب در جامعه اقدام موثري صورت بگيرد، نخستين گام، عبور از تبيينهاي سادهانگارانه و پذيرش پيچيدگي مساله است. نميتوان از يك سو انتظار پايبندي اجتماعي به يك ارزش را داشت و از سوي ديگر، نسبت به ضعف الگوهاي فرهنگي، ناكارآمدي دستگاههاي تبليغي، تناقض رفتاري برخي مسوولان، مشكلات اقتصادي پوشاك و كاهش اعتماد عمومي بيتفاوت بود. حجاب براي آنكه به يك ارزش پايدار اجتماعي تبديل شود، نيازمند پشتوانه معرفتي، اقناع فرهنگي، الگوهاي باورپذير، سياستگذاري هوشمندانه و رفتار صادقانه است. قانون و الزام ميتوانند بخشي از منظومه سياستگذاري باشند، اما به تنهايي جايگزين فرهنگسازي، اعتمادسازي و پذيرش اجتماعي نميشوند.