تغيير معادله محاصره
مرتضي مكي
گزارش استقرار و بارگيري دستكم ۱۴ نفتكش در خارگ، محاصره دريايي امريكا را وارد مرحلهاي تازه كرده است؛ مرحلهاي كه در آن تهران ميكوشد با حفظ مسير مذاكره، راه صادرات نفت را نيز باز كند و واشنگتن را ميان جنگ، توافق يا عقبنشيني از محاصره قرار دهد. اكنون مساله فقط حركت چند نفتكش نيست؛ مساله اعتبار يك راهبرد امريكايي است. واشنگتن ميخواهد با محاصره دريايي، تحريم و جنگ رواني، ايران را در وضعيتي فرسايشي نگه دارد، نه آنقدر جنگ كند كه هزينه يك درگيري بزرگ را بپردازد و نه آنقدر عقبنشيني كند كه تهران بتواند از فشار خارج شود. اين همان وضعيت «نه جنگ، نه صلح» است كه در آن امريكا اميدوار است زمان به سود فشار اقتصادي عمل كند. گزارشهاي تازه از خارگ اين محاسبه را با چالش مواجه كرده است. حضور دستكم ۱۴ نفتكش و گزارشهاي مربوط به بارگيري نفت، احتمال آغاز يك حركت تازه در مسير صادرات را مطرح كرده است. چين نيز به عنوان يكي از مقاصد احتمالي محمولهها مطرح شده است. هنوز حركت قطعي اين شناورها و مقصد نهايي آنها تاييد نشده است. اما اهميت ماجرا دقيقا در همين نقطه است. تهران در حال بررسي امكان تبديل ظرفيت صادراتي به ابزار مقابله با محاصره است.
ايران نميخواهد در زميني بازي كند كه امريكا طراحي كرده است. امريكا فشار را افزايش ميدهد تا ايران را به اين نتيجه برساند كه ادامه مقاومت هزينهبرتر از پذيرش شروط واشنگتن است. تهران در مقابل ميخواهد نشان دهد فشار اقتصادي، پايان گزينههاي ايران نيست. ادامه ديپلماسي، افزايش توان بازدارندگي و تلاش براي باز كردن مسير صادرات ميتواند همزمان دنبال شود.
عباس عراقچي همين رويكرد را بهصراحت بيان كرده است؛«تمام تلاش خود را براي صادرات نفت و پيگيري مذاكرات انجام ميدهيم» و «محاصره بايد شكسته شود.» اين دو گزاره، نقشه راه تهران را روشن ميكند. ايران ميان ديپلماسي و مقابله اقتصادي يكي را انتخاب نكرده است. ديپلماسي را حفظ ميكند، اما نميپذيرد كه مذاكره از موضع محاصره دايمي انجام شود. هدف تهران نيز الزاما آغاز جنگ نيست. حتي ميتوان گفت هدف اصلي، جلوگيري از تبديل محاصره به يك واقعيت دايمي است. در اينجا يك تناقض بزرگ براي واشنگتن شكل ميگيرد. امريكا براي وادار كردن ايران به مذاكره، فشار را افزايش داده است. اما اگر فشار به مرحلهاي برسد كه صادرات نفت ايران را عملا متوقف كند، تهران انگيزه بيشتري براي شكستن محاصره پيدا ميكند. در نتيجه همان سياستي كه قرار بود ايران را از جنگ دور كند، ميتواند زمينه بازگشت درگيري را فراهم كند. ولي نصر، استاد دانشگاه جانز هاپكينز، در تحليل خود از وضعيت كنوني، بر همين شكنندگي راهبرد فشار تاكيد دارد. از نگاه او، محاصره دريايي براي امريكا در بلندمدت هزينهبر است و اگر فشار اقتصادي نتواند ايران را به تغيير محاسبات وادار كند، احتمال افزايش تنش ازسوي تهران بيشتر خواهد شد. اين تحليل، نقطه ضعف اصلي راهبرد واشنگتن را آشكار ميكند. محاصره تا زماني موثر است كه ايران آن را بپذيرد يا توان شكستن آن را نداشته باشد. اما تهران اكنون ميخواهد اين فرض را آزمايش كند.
حركت نفتكشها به سمت درياي عمان و سپس چين، در صورت تحقق، يك اقدام صرفا اقتصادي نخواهد بود. يك آزمون ژئوپليتيكي خواهد بود. ايران ميخواهد ببيند امريكا براي جلوگيري از صادرات نفت تا كجا حاضر به پيشروي است.
واشنگتن نيز بايد محاسبه كند. اگر نفتكشها حركت كنند و امريكا آنها را متوقف نكند، اعتبار محاصره زير سوال ميرود. اگر آنها را متوقف كند، با يك انتخاب دشوار مواجه خواهد شد. توقيف يا حمله به نفتكشهاي ايراني ميتواند به درگيري مستقيم منجر شود. درگيري مستقيم نيز ميتواند دامنه بحران را از صادرات نفت ايران به امنيت كل خليجفارس گسترش دهد. اين همان نقطهاي است كه تنگه هرمز دوباره به مركز معادله بازميگردد. ايران ميداند كه ارزش ژئوپليتيكي تنگه هرمز بسيار فراتر از صادرات نفت خودش است. بخش بزرگي از انرژي جهان از اين منطقه عبور ميكند، بنابراين هرگونه تلاش براي متوقف كردن نفت ايران در اين مسير، ميتواند به افزايش هزينه بيمه، حملونقل و ريسك عرضه در بازار جهاني منجر شود. تهديدهاي رسانهاي ايران درباره پاسخ به حمله عليه نفتكشها نيز در همين چارچوب قابل فهم است. اين تهديدها را نميتوان تصميم عملياتي قطعي دانست. اما پيام آنها روشن است؛ حمله به نفتكش ايراني نبايد يك عمليات كمهزينه تلقي شود. ايران ميخواهد هزينه محاصره را از تهران به واشنگتن و متحدان منطقهاي آن منتقل كند. چين نيز در اين ميان اهميت تعيينكننده دارد. چين يكي از مهمترين بازارهاي نفت ايران است و پالايشگاههاي مستقل اين كشور طي سالهاي گذشته بخش مهمي از نفت موردنياز خود را از ايران تامين كردهاند، بنابراين عبور نفتكش ايراني به مقصد چين فقط به معناي فروش چند محموله نيست؛ به معناي حفظ يك شريان اقتصادي در برابر سياست فشار امريكاست. براي واشنگتن، جلوگيري از اين شريان نيز ساده نيست. اگر امريكا بخواهد هر نفتكش ايراني را در مسير چين متوقف كند، بايد حضور دريايي خود را افزايش دهد. بايد ريسك درگيري را بپذيرد. بايد با چين نيز وارد سطح تازهاي از تنش شود و بايد براي بازار جهاني توضيح دهد كه چرا اجراي محاصره يك كشور، به مداخله مستقيم در تجارت انرژي آسيا تبديل شده است. به همين دليل، محاصره براي امريكا يك ابزار كمهزينه باقي نخواهد ماند. ايران نيز به همين نقطه اميد بسته است. تهران لازم نيست يكباره محاصره را بهطور كامل بشكند. كافي است نشان دهد محاصره مطلق نيست. كافي است يك نفتكش عبور كند. يك محموله تحويل شود. يك مسير صادراتي دوباره فعال شود. در آن صورت، معادله تغيير ميكند.
امريكا ديگر نميتواند بگويد صادرات نفت ايران را متوقف كرده است. ناچار خواهد شد درباره ميزان، مسير و شرايط صادرات ايران مذاكره كند. اين تفاوتي اساسي است. «توقف صادرات» يك سياست تحميلي است. «مديريت صادرات» يك معامله سياسي است.
ايران دقيقا به دنبال انتقال امريكا از وضعيت اول به وضعيت دوم است. به همين دليل، ساعات و روزهاي آينده ميتواند تعيينكننده باشد. عبور احتمالي نفتكشهاي ايراني از محدوده تحت محاصره امريكا، واشنگتن را با سه گزينه روبهرو ميكند.
گزينه اول، حمله يا توقيف براي متوقف كردن صادرات است. اين گزينه ميتواند جنگ را دوباره فعال كند.
گزينه دوم، بازگشت جدي به مذاكرات و تلاش براي رسيدن به توافقي است كه رفع محاصره نيز بخشي از آن باشد. گزينه سوم، شل كردن تدريجي محاصره بدون توافق رسمي است، راهي كه به امريكا امكان ميدهد از ورود به جنگ پرهيز كند، اما در عين حال نتواند ادعا كند ايران را وادار به تسليم كرده است. هر سه گزينه براي واشنگتن هزينه دارند. ايران نيز در حال ايجاد همين انتخاب است. اين شايد مهمترين پيام تحركات خارگ باشد. تهران نميخواهد منتظر بماند تا امريكا زمان و شكل تقابل را تعيين كند. ميخواهد ابتكار عمل را به عرصهاي منتقل كند كه براي اقتصاد و امنيت ملي ايران حياتي است؛ صادرات نفت. در اين چارچوب، «شكستن محاصره» لزوما به معناي انتخاب جنگ نيست. ميتواند تلاشي براي تغيير محاسبات جنگ باشد. ايران ميخواهد به امريكا نشان دهد كه محاصره نميتواند به يك وضعيت دايمي تبديل شود. مذاكره ميتواند ادامه داشته باشد، اما صادرات نفت نميتواند گروگان فشار نظامي باقي بماند.
اكنون امريكا در نقطه انتخاب قرار گرفته است. اگر براي جلوگيري از عبور نفتكشها شليك كند، محاصره ميتواند به جنگ تبديل شود. اگر به مذاكره بازگردد، بايد درباره رفع محاصره امتياز بدهد و اگر اجازه عبور بدهد، بدون توافق رسمي، عملا ميپذيرد كه سياست محاصره نتوانسته ايران را در گوشه رينگ نگه دارد.
مساله ديگر فقط چند نفتكش نيست. مساله اين است كه چه كسي قواعد صادرات نفت ايران را تعيين ميكند. واشنگتن تلاش كرده بود ايران را در وضعيت انتظار نگه دارد. تهران اكنون ميخواهد اين وضعيت را بشكند.
اين بار ايران منتظر تصميم امريكا نيست، اين امريكا است كه بايد تصميم بگيرد با نفتكشهاي ايران چه كند.
كارشناس ارشد روابط بينالملل