خشكسالي و تغيير اقليم بحران در ايران پايان مييابد؟
مهدي زارع
دانشمنداني كه سقوط تمدنهاي كهن را مطالعه ميكنند، به يك الگوي تكراري و تلخ اشاره ميكنند: بهرهبرداري و مصرف بيش از حد از منابع در تركيب با تغييرات اقليمي. اين كشف براي زمان ما چه معنايي دارد؟ آيا ما نيز در مسير همان تمدنهايي قرار گرفتهايم كه زماني شكوه داشتند و سپس ناپديد شدند؟ تمدن مايا نمونهاي كلاسيك است. ماياها با بهرهگيري از تمدنهاي پيشين مانند اولمك، بين سالهاي ۲۵۰ تا ۹۰۰ پس از ميلاد تمدني عظيم در امريكاي مركزي بنا كردند. اما بسياري از شهرهاي آنها حدود سال ۹۰۰ ميلادي به سرعت رها شدند. تحقيقات منتشرشده در مجله Science با تحليل رسوبات درياچهاي نشان داد كه خشكسالي شديد عامل اصلي بوده است. در دورههاي صد ساله، بارش سالانه تا ۵۰درصد كاهش يافته و در شرايط خشكسالي شديد اين رقم به ۷۰درصد رسيده است. لايههاي رسوبي نشان ميدهند كه با كاهش بارندگي، حجم درياچه كم شده، ذرات سبكتر تبخير شده و عناصر سنگين باقي ماندهاند. اين تحقيق اهميت دارد چون نشان ميدهد تغييرات ويرانگر آبوهوا چگونه ميتواند تمدن بشري را نابود كند. تمدن سومر در جنوب بينالنهرين (عراق امروزي) نيز سرنوشت مشابهي داشت. سومريان حدود شش هزار سال پيش يكي از نخستين جوامع بزرگ تجاري بودند. حدود ۴۲۰۰ سال پيش، فرهنگ و زبان سومري از منطقه ناپديد شد. شواهد باستانشناسي و زمينشناسي تاييد ميكند كه در دورهاي ۲۰۰ تا ۳۰۰ ساله از خشكساليهاي متوالي، زمينهاي ميانرودان باير شدند، آب رودخانهها خشكيد، كشتزارها نابود شدند و اقوام مهاجم از مرزهاي شمالي حملات خود را آغاز كردند. بسترهاي خشك رودخانهها و درياها گواه دگرگوني اقليمي شديد است. خشكسالي ۲۰۰۶–۲۰۱۰ (بهويژه ۲۰۰۷–۲۰۰۹) در هلال حاصلخيز (سوريه، بخشهايي از عراق و تركيه) يكي از شديدترين خشكساليهاي ثبت شده در منطقه بود و براساس پژوهشهاي علمي، به عنوان يك عامل تشديدكننده (نه علت اصلي) در ناآراميهاي سوريه و به طور غيرمستقيم در بيثباتي عراق نقش داشت. اين خشكسالي با شكست گسترده كشاورزي، مهاجرت داخلي، فشار بر شهرها و تشديد نارضايتيهاي موجود همراه شد، اما پژوهشها تاكيد ميكنند كه عوامل سياسي، اقتصادي و حكومتي، بسيار تعيينكنندهتر بودند. يافتههاي كليدي پژوهشهاي علمي (به ويژه مطالعه PNAS ۲۰۱۵) مطالعه مهم Colin Kelley و همكاران در Proceedings of the National Academy of Sciences (۲۰۱۵) نشان داد كه خشكسالي ۲۰۰۷–۲۰۱۰ بدترين خشكسالي چند ساله در ركورد ابزاري منطقه بود. بارش زمستانه (اصليترين منبع باران) به شدت كاهش يافت و دماهاي بالاتر، تبخير خاك را افزايش داد. تغييرات اقليمي ناشي از فعاليتهاي انساني (گرمايش و كاهش بارش بلندمدت) احتمال وقوع چنين خشكسالي شديد ۳ ساله را ۲ تا ۳ برابر بيشتر كرد. در شمالشرق سوريه (استانهاي حسكه، رقه و ديرالزور - سبد نان كشور) كشاورزي فروپاشيد؛ توليد گندم حدود 47درصد و توليد جو حدود 67درصد كاهش يافت؛ دامها تلف شدند. حدود 3/1 تا 5/1 ميليون نفر تحت تاثير قرار گرفتند و صدها هزار نفر (برآوردهاي تا 5/1 ميليون) از مناطق روستايي به حاشيه شهرهايي مانند دمشق، حمص، حماه، حلب و درعا مهاجرت كردند. اين مهاجرت با ورود حدود يك تا 1.5 ميليون پناهنده عراقي (پس از تجاوز نظامي امريكا در ۲۰۰۳) و رشد جمعيت شهري همزمان شد و فشار شديدي بر زيرساختها، اشتغال، مسكن و قيمت مواد غذايي وارد كرد. قيمت غلات بين ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۰ حدود 27درصد افزايش يافت. دولت بشار اسد با سياستهاي كشاورزي ناپايدار (توسعه بيش از حد كشت گندم با يارانه، پمپاژ بيرويه آبهاي زيرزميني) و پاسخ ضعيف به بحران (قطع يارانهها در اوج خشكسالي) آسيبپذيري را تشديد كرد. اين شرايط به نارضايتيهاي موجود (فساد، نابرابري، سركوب سياسي) اضافه شد و در فضاي بهار عربي ۲۰۱۱ به اعتراضات كمك كرد. پژوهشهاي ديريناقليمي در فلات ايران تصوير روشنتري ارايه ميدهند. پژوهشي مشترك به سرپرستي دكتر علي پورمند در دانشگاه ميامي با حمايت بنياد ملي علوم امريكا نشان داد كه افول تمدنهايي چون اكد، سومر، اور، عيلام، پادشاهي ماد، امپراتوري هخامنشي، اشكاني، ساساني و حتي صفوي، با دورههاي شاخص خشكي در منطقه همزمان بوده است. شرايط مناسب محيطي، خاك حاصلخيز و توانايي مديريت منابع آب، اركان اصلي شكلگيري اين تمدنها بودند. اقتصاد ساكنان فلات ايران و ميانرودان بر پايه كشاورزي، دامداري و صادرات چوب استوار بود؛ بنابراين تاثير تغييرات اقليمي ناگهاني دور از ذهن نيست. بررسي رسوبات حاشيه درياچه نئور اردبيل مجموعهاي از دادههاي ديريناقليمي با دقت زماني بالا فراهم كرده است. بين ۶۰۰۰ تا ۹۰۰۰ سال پيش، فلات ايران دورهاي مرطوب را تجربه كرد. از حدود ۶۰۰۰ سال پيش و همزمان با تغيير انرژي دريافتي از خورشيد بهدليل تغييرات مداري زمين، تناوب دورههاي خشك با ريزگرد فراوان افزايش يافت. تغييرات ميزان عنصر تيتانيوم به عنوان نشانگر دورههاي ورود ريزگرد و خشكسالي به كار رفته است. امروز وضعيت چگونه است؟ توزيع جمعيت و ريسك مخاطرات در ايران نگرانكننده است. تمركز بالاي جمعيت در مناطق پرخطر شمال و غرب كشور، نقشههاي پهنهبندي آسيبپذيري بالاي زيرساختها را نشان ميدهند و قرار گرفتن تهران و كلانشهرها در پهنههاي با خطر بسيار بالا، ضرورت پراكندگي مراكز حياتي و مقاومسازي گسترده را گوشزد ميكند. ركوردهاي دمايي و افزايش غلظت دياكسيد كربن نيز هشدارآميزند. آگوست ۲۰۲۶ به عنوان يكي از گرمترين ماههاي تاريخ ثبت شد. بالاترين ميانگين روزانه CO₂ (دي اكسيد كربن) به 44/409 ppm رسيده و پيشبيني ميشود در صورت عبور از ۴۵۰ ppm، گرمايش زمين از ۲ درجه سانتيگراد فراتر رود. اين روند براي مناطق خشك مانند ايران، تهديد وجودي محسوب ميشود. بحران تنوع زيستي نيز در جريان است؛ در ۳۰۰ سال گذشته ۷۵ گونه پستاندار منقرض شدهاند و پيشبيني ميشود تا ۵۰ سال آينده وضعيت پستانداران بحراني شود. انسان در حال شكلدهي به ششمين انقراض بزرگ است. يخچالهاي ايران نشانههاي مستقيم تغيير اقليم هستند: علمكوه در البرز غربي، دماوند و توچال در البرز مركزي، زردكوه و دنا در زاگرس، سبلان و لالهزار كرمان. عقبنشيني اين يخچالها امنيت آبي بلندمدت را تهديد ميكند. مدلسازي و پيشبيني با دادههاي نزديكمدت (Asadi-RahimBeygi و همكاران، ۲۰۲۵) نشان ميدهد خشكسالي پايان نيافته است. بارشهاي شديد النينو بهبود مقطعي در ورودي سدها ايجاد كردهاند، اما روند ساختاري خشكسالي، كسري آبخوانها و افزايش فراواني خشكسالي و مخاطرات مركب همچنان پابرجاست. پرشدگي متوسط سدها حدود ۴۳درصد است و بيش از ۵۷درصد ظرفيت خالي مانده. فراواني خشكسالي تا ۲۰۲۸ افزايش پيشبيني ميشود و بيش از ۳۶درصد مساحت ايران در ريسك بالاي مخاطرات مركب قرار دارد. چرا خشكسالي ادامه دارد؟ به دليل كسري انباشته آبخوانها (بسياري حتي با چند سال ترسالي احيا نميشوند)، تبخير حدود سه برابر ميانگين جهاني همراه با مصرف بيش از حد آب در بخش كشاورزي، مديريت ناكافي روانابهاي سيلابي و افزايش مخاطرات مركب (خشكسالي + موج گرما + سيلاب ناگهاني). درس تاريخي روشن است: خشكسالي، كمبود آب و فشار منابع ميتواند به بيثباتي سياسي و درگيري منجر شود. پدافند مدني بايد تغييرات اقليمي را به عنوان تهديد امنيتي ببيند. تمدنها نه تنها با شمشير، بلكه با خشكسالي و بيتوجهي به ظرفيت اقليمي نيز سقوط كردهاند.
استاد پژوهشگاه بينالمللي زلزلهشناسي
و مهندسي زلزله و فرهنگستان علوم