وقتي دوام آوردن، شيوه زندگي ميشود...
عليرضا كنگرلو
تأملي درباره تابآوري جامعه ايران در روزهاي دشوار
چند روز پيش با يكي از دوستانم كه نزديك به 20 سال است در آلمان زندگي ميكند، صحبت ميكردم. متخصص حوزه فناوري اطلاعات است و در اين سالها توانسته موقعيت شغلي و زندگي موفقي براي خودش بسازد. صحبتمان به وضعيت اقتصادي آلمان كشيد. از شرايطي ميگفت كه به خصوص در يكسال گذشته نگرانكنندهتر شده است؛ افزايش هزينههاي زندگي، دشوارتر شدن شرايط كسبوكار، نگراني از آينده شغلي و حتي از دست رفتن شغل برخي افراد. برايم جالب بود كه چنين نگرانيهايي را درباره آلمان ميشنيدم؛ كشوري كه بزرگترين اقتصاد اتحاديه اروپا را دارد و به قدرت صنعتي و فرصتهاي شغلي شناخته ميشود. به اعتقاد دوستم، بخشي از فشارهاي اخير نيز به جنگ ايران، تنشهاي منطقه و پيامدهاي اقتصادي آن در اروپا مربوط است. حرفهايش را كه ميشنيدم، ذهنم به سمت ايران رفت. به او گفتم ما در همين يكي، دو سال گذشته، شرايطي را تجربه كردهايم كه هر كدام از آنها ميتوانست براي مدتي طولاني زندگي يك جامعه را تحت تاثير قرار دهد. بعد از گفتوگو، بيشتر به اين فكر كردم كه ما ايرانيها چگونه توانستهايم از ميان اين همه اتفاق عبور كنيم و همچنان به زندگي و آينده اميدوار بمانيم؟ در فاصله كمتر از يكسال، ايران دو جنگ را تجربه كرد؛ جنگ 12 روزه خرداد ۱۴۰۴ و جنگي كه از نهم اسفند همان سال آغاز شد و نزديك به 40 روز درگيري گسترده را به همراه داشت. اين اتفاقات را بايد در كنار تحريمهاي ظالمانه چندين ساله عليه ايران قرار داد كه بخشهاي مختلف اقتصاد، دارو، تجارت، نظام بانكي و زندگي مردم را تحت تاثير قرار دادهاند. اكنون نيز محاصره دريايي، محدوديتهاي مسيرهاي هوايي و زميني و نگراني از گسترش دوباره جنگ، بر دشواريهاي موجود افزوده است. پس از جنگ 40 روزه، شايد يكي از فرسايندهترين تجربههاي ما همين انتظار براي اتفاق بعدي باشد. گاهي خبرهايي از كاهش تنش منتشر ميشود و ساعاتي بعد، تهديدي تازه نگرانيها را برميگرداند.
در گوشه ذهنمان مدام اين پرسش وجود دارد كه مبادا امشب حمله ديگري آغاز شود يا فردا صبح با خبر تازهاي از جنگ بيدار شويم. حتي در روزهاي آرامتر هم اين نگراني كاملا از بين نميرود. با وجود اين شرايط، مردم همچنان كار ميكنند، كسبوكارها براي ادامه فعاليت تلاش ميكنند و خانوادهها به فكر آينده فرزندانشان هستند. ما معمولا به اين توانايي ميگوييم تابآوري؛ اينكه انسان در شرايط سخت بتواند خودش را جمعوجور كند، راهي براي ادامه زندگي پيدا كند و پس از هر دوره دشوار دوباره روي پاي خود بايستد. جامعه ايران در سالهاي طولاني جنگ، تحريم و مشكلات اقتصادي، بارها چنين توانايياي را نشان داده است. بخشي از اين ويژگي شايد به تجربه تاريخي ما برگردد. نسل ما هنوز دوران جنگ هشتساله را به ياد دارد و نسلهاي جوانتر نيز در ماههاي اخير با تجربه متفاوتي از جنگ روبهرو شدهاند. به ياد داريم در روزهاي درگيري و جنگ 40 روزه، خانوادهها و دوستان بيشتر از حال يكديگر خبر ميگرفتند و خيليها ترجيح ميدادند كنار عزيزانشان باشند. همين ارتباطها در آن روزها دلگرمكننده بود. اما پس از فروكش كردن درگيريها، شرايط تا اندازهاي تغيير كرده است. نگراني از آينده، فشار اقتصادي و مشغلههاي روزمره، فرصت و حوصله معاشرت را هم كمتر كردهاند. گاهي دلمان ميخواهد دوستانمان را ببينيم يا ساعتي كنار خانواده باشيم، اما خستگي و دغدغهها باعث ميشود ديدارها را عقب بيندازيم. احساس ميكنم ادامه اين وضعيت حتي بر كيفيت روابط اجتماعي ما هم اثر گذاشته است. اين برداشت را نميتوان بدون بررسي به همه جامعه تعميم داد، اما در اطراف خودمان نشانههايي از آن ميبينيم. در همين جا پرسشي مطرح ميشود: مرز ميان تابآوري و عادت كردن به بحران كجاست؟ وقتي شرايط دشوار ادامه پيدا ميكند، آدمها ناچار ميشوند برنامههايشان را تغيير دهند. تصميمهاي مهم را عقب مياندازند، محتاطتر خرج ميكنند و گاهي ترجيح ميدهند به جاي فكر كردن به چند سال آينده، فقط براي هفتههاي پيشرو برنامه داشته باشند. جواني كه ميخواهد كسبوكاري راه بيندازد يا خانوادهاي كه براي تحصيل فرزندش تصميم ميگيرد، بايد احتمال اتفاقات تازه را نيز در نظر بگيرد. اين سازگاري قابل فهم است، اما اگر طولاني شود، ممكن است آرامآرام انتظاراتمان از زندگي را تغيير دهد. البته تحمل اين فشارها براي همه به يك اندازه دشوار نيست. كسي كه شغل مطمئن و پساندازي دارد، فرصت بيشتري براي مديريت مشكلات پيدا ميكند. اما خانوادهاي كه درآمدش به سختي هزينههاي ضروري را پوشش ميدهد، ممكن است با هر افزايش قيمت يا وقفه در كار، ناچار شود از بخشي از نيازهاي خود صرفنظر كند. وقتي از قدرت تحمل ايرانيان حرف ميزنيم، بايد اين تفاوتها را هم در نظر داشته باشيم. به نظرم ارزش تابآوري جامعه ايران در توان بازسازي و ادامه تلاش است. در همين سالهاي دشوار، بسياري از مردم با تكيه بر دانش، تجربه و ابتكار خود راههايي براي ادامه فعاليت پيدا كردهاند. كسبوكارهايي كه پس از دورههاي سخت دوباره شروع به كار كردهاند، جواناني كه همچنان به دنبال فرصتهاي تازه هستند و خانوادههايي كه براي حفظ زندگي و آينده فرزندانشان تلاش ميكنند، نمونههايي از اين توانايياند. با اين حال، اين ظرفيت اجتماعي پايانناپذير نيست. جامعه براي حفظ و بازيابي توان خود به امنيت، ثبات اقتصادي و امكان برنامهريزي نياز دارد. مسووليت نهادهاي تصميمگيرنده نيز همين جا اهميت پيدا ميكند. هر اندازه از فشارهاي مستمر كاسته شود، مردم فرصت بيشتري خواهند داشت تا تواناييهايشان را صرف پيشرفت و بهتر كردن زندگي كنند. بعد از گفتوگو با دوستم در آلمان، بيشتر به اين فكر كردم كه ما ايرانيها چه اندازه از وقت و انرژي خود را صرف عبور از بحرانها كردهايم. شايد آنقدر به حل مشكلات روزمره مشغول بودهايم كه كمتر فرصت كردهايم به آنچه ميتوانستيم در شرايط باثباتتر به دست آوريم، فكر كنيم. من همچنان به توان مردم ايران براي ساختن روزهاي بهتر باور دارم. اما دوست دارم روزي برسد كه وقتي از تابآوري ايرانيان صحبت ميكنيم، تنها خاطره عبور از جنگ و بحران پيش چشممان نباشد؛ بتوانيم از فرصتهايي بگوييم كه اين مردم براي رشد، كار، خلاقيت و زندگي در آرامش در اختيار داشتهاند. شايد پرسش امروز ما اين باشد: جامعهاي كه توانسته از اين همه بحران عبور كند، اگر از امنيت، ثبات و فرصت برنامهريزي براي آينده برخوردار باشد، چه تواناييهايي ميتواند از خود نشان دهد؟