گروه گزارش
از نخستين پيام آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي، پس از آغاز رهبري در اسفند ۱۴۰۴، نشانههاي يك صورتبندي همگام با تحولات در سياست منطقهاي ايران آشكار شد؛ صورتبندياي كه در آن، همسايگان جايگاه ويژهاي دارند و تنگه هرمز به يكي از كانونهاي اصلي قدرت و امنيت ايران تبديل شده است.
ايشان در همان پيام نخست، از رابطه گرم و سازنده با پانزده كشور همسايه سخن گفتند و همزمان خواستار تعطيلي پايگاههاي نظامي امريكا در منطقه شدند. چند هفته بعد، در پيام روز ملي خليجفارس، مفهوم «مديريت جديد تنگه هرمز» را مطرح كردند؛ تعبيري كه در پيامهاي بعدي نيز با تاكيد بر قواعد حقوقي، امنيت منطقه و منافع ملتهاي ساحلي دنبال شد.
مرور پيامهاي ايشان از اسفند سال گذشته تا آبان امسال، خطوط يك مانيفست منطقهاي را ترسيم ميكند كه در آن، رابطه با همسايگان، خروج نيروهاي فرامنطقهاي و بازتعريف جايگاه ايران در تنگه هرمز به يكديگر پيوند خوردهاند. اين گزارش ميكوشد با بازخواني همين پيامها، مولفههاي اصلي اين مانيفست و تصويري را كه رهبري معظم از آينده خليجفارس ترسيم كردهاند، بررسي كند.
همسايگان؛ نقطه آغاز مانيفست منطقهاي رهبر انقلاب
نخستين پيام آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي در ۲۱ اسفند ۱۴۰۴، تنها اعلام مواضع ايشان درباره ادامه جنگ و نحوه مواجهه با دشمن نبود؛ بخش پنجم اين پيام، خطاب مستقيمي به سران و مقامهاي موثر كشورهاي منطقه داشت و از همان ابتدا، يكي از خطوط اصلي سياست منطقهاي ايشان را ترسيم كرد: حفظ مناسبات دوستانه با همسايگان و مخالفت با استفاده از قلمرو اين كشورها براي اقدامات نظامي عليه ايران. اهميت اين بخش در آن بود كه در اوج جنگ، موضوع رابطه با كشورهاي پيراموني در كنار مسائل نظامي و امنيتي قرار گرفت و به عنوان يكي از اولويتهاي مستقل موردتوجه قرار گرفت. آيتالله خامنهاي در اين پيام تصريح كردند: «ما با ۱۵ كشور همسايگي خاكي يا آبي داريم و هميشه مايل به ارتباط گرم و سازنده با همه آنان بودهايم و هستيم.» ايشان بلافاصله پس از اين عبارت، به حضور پايگاههاي نظامي و مالي امريكا در برخي كشورهاي منطقه اشاره كردند و گفتند: «لكن دشمن از سالها قبل بهتدريج پايگاههايي اعم از نظامي و مالي را در بعضي از اين كشورها احداث كرده تا تسلط خود بر منطقه را تامين نمايد.» (پيام ۲۱ اسفند ۱۴۰۴)
در ادامه همين پيام، رهبر انقلاب درباره حمله به پايگاههايي كه از آنها براي عمليات عليه ايران استفاده شده بود، موضع گرفتند و تاكيد كردند: «بدون اينكه تعرضي به آن كشورها صورت دهيم، صرفا همان پايگاهها را مورد حمله قرار دادهايم.» سپس با اشاره به احتمال تداوم اين حملات در صورت ادامه استفاده از آن پايگاهها، از دولتهاي ميزبان خواستند هر چه زودتر آنها را تعطيل كنند. عبارت پاياني اين بخش نيز جهتگيري موردنظر ايشان را روشن ميكرد: «نظام جمهوري اسلامي بدون اينكه بخواهد سلطه و استعماري را در منطقه راه بيندازد، براي اتحاد و رابطه متقابل گرم و صميمانه با همه همسايگان آمادگي كامل دارد. اين مواضع در پيام نوروزي ۲۹ اسفند ۱۴۰۴ با توضيحات بيشتري همراه شد. آيتالله خامنهاي در اين پيام، براي آنكه تاكيد بر رابطه با همسايگان صرفا موضعي متناسب با شرايط جنگي تلقي نشود، تصريح كردند: «آنچه بنده در بيانيه نخستين در مورد ديدگاه و سياست نظام در باب مراوده با كشورهاي همسايه ذكر كردهام، امري جدي و واقعي است.» ايشان سپس مجموعهاي از اشتراكات ديني، فرهنگي، زباني، قومي و راهبردي را مبناي تحكيم روابط با كشورهاي پيراموني دانستند و درباره همسايگان شرقي گفتند: «ازجمله همسايگان شرقي خود را خيلي به خود نزديك ميدانيم.» در همين پيام، افغانستان و پاكستان به طور مشخص مورد اشاره قرار گرفتند. رهبر انقلاب با خطاب قرار دادن اين دو كشور اعلام كردند: «دو كشور برادرمان يعني افغانستان و پاكستان بايد براي رضاي الهي و عدم شقّ عصاي مسلمين هم كه شده روابط بهتري با هم برقرار سازند و بنده بهسهم خود حاضر به اقدامات لازمه هستم.» اين عبارت، موضوع همسايگي را از سطح اعلام آمادگي براي روابط دوجانبه فراتر ميبرد و نقشآفريني ايران براي كاهش اختلاف ميان دو كشور همسايه را نيز مطرح ميكند. بخش ديگري از پيام نوروزي به تركيه و عمان اختصاص داشت. آيتالله خامنهاي درباره حملاتي كه در نقاطي از اين دو كشور صورت گرفته بود، تاكيد كردند: «بههيچ وجه ازسوي نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي و ساير نيروهاي جبهه مقاومت نبوده است.» ايشان اين اقدامات را ترفندي صهيوني براي ايجاد اختلاف ميان ايران و همسايگانش توصيف كردند.
كنار هم قرار دادن اين دو پيام، سه مولفه را در نگاه رهبر انقلاب به همسايگان نشان ميدهد: آمادگي براي روابط گرم و متقابل، تكيه بر اشتراكات تاريخي و ديني و مخالفت با استفاده نظامي از خاك كشورهاي منطقه عليه ايران. در اين چارچوب، دعوت به همكاري با افغانستان و پاكستان و تاكيد بر حفظ مناسبات با تركيه و عمان، در كنار مطالبه تعطيلي پايگاههاي امريكا قرار ميگيرد. بنابراين، در مانيفست منطقهاي ايشان، همسايگي صرفا يك واقعيت جغرافيايي نيست؛ مبنايي براي تعريف مناسبات سياسي و امنيتي آينده منطقه است.
امنيت منطقهاي بدون امريكا؛ محور دوم سياست منطقهاي رهبر انقلاب
10 ارديبهشت ۱۴۰۵، در پيام آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي به مناسبت روز ملي خليجفارس، يكي از روشنترين خطوط سياست منطقهاي ايشان صورتبندي شد: آينده خليجفارس بايد بدون حضور نظامي امريكا رقم بخورد. در اين پيام، حضور نيروهاي امريكايي در كشورهاي ساحلي خليجفارس، عاملي براي تامين امنيت معرفي نشده؛ ايشان آن را منشا اصلي ناامني در منطقه دانستهاند. اين موضع، ادامه همان بحثي است كه در نخستين پيام رهبري درباره پايگاههاي نظامي بيگانگان در كشورهاي همسايه مطرح شده بود؛ با اين تفاوت كه در پيام روز ملي خليجفارس، موضوع از سطح درخواست براي تعطيلي پايگاهها فراتر ميرود و به ترسيم تصويري از آينده منطقه ميرسد.
ايشان در بخشي از پيام خود تصريح كردند: «حضور بيگانگان امريكايي و لانهگزيني و آشيانه كردن آنها در سرزمينهاي خليجفارس، مهمترين عامل ناامني در منطقه است.» در ادامه نيز درباره توانايي امريكا براي حفاظت از متحدان منطقهاي خود ترديد كردند و نوشتند: «پايگاههاي پوشالي امريكا تاب و توان تامين امنيت خود را نيز ندارد، چه رسد به اينكه اميدي به تامين امنيت وابستگان و امريكاپرستان منطقه توسط امريكا باشد.» اين دو عبارت، مبناي نگاه ايشان به مساله امنيت خليجفارس را نشان ميدهد؛ امنيتي كه از نگاه رهبر انقلاب، با اتكا به قدرتهاي بيرون از منطقه به دست نميآيد و حضور نظامي آنها خود به عاملي براي تهديد كشورهاي ساحلي تبديل شده است.
در ادامه همين استدلال، آيتالله خامنهاي چشمانداز مطلوب خود را با عبارتي صريح بيان كردند: «به حول و قوه الهي، آينده درخشان منطقه خليجفارس، آيندهاي بدون امريكا و در خدمت پيشرفت، آسايش و رفاه ملتهايش خواهد بود.» در اين جمله، حذف حضور امريكا با سه مولفه ديگر همراه شده است؛ پيشرفت، آسايش و رفاه ملتهاي منطقه. بنابراين، خروج نيروهاي فرامنطقهاي در اين پيام صرفا يك مطالبه سياسي يا نظامي نيست؛ بخشي از تصويري است كه ايشان از آينده كشورهاي ساحلي خليجفارس ارايه ميكنند. رهبر انقلاب در همان پيام، مسووليت امنيت اين پهنه آبي را به كشورهاي منطقه پيوند ميزنند و با تاكيد بر اينكه ايران و همسايگانش در خليجفارس و درياي عمان «همسرنوشت» هستند، جايگاه بيگانگان را در آينده اين منطقه نفي ميكنند: «بيگانگاني كه از هزاران كيلومتر دورتر، طمعكارانه در آن شرارت ميكنند، جايي در آن ندارند مگر در قعرِ آبهايش.»
به اين ترتيب، پيام دهم ارديبهشت سه جزو بههم پيوسته از سياست منطقهاي رهبر انقلاب را كنار هم قرار ميدهد: مخالفت با حضور نظامي امريكا، تاكيد بر مسووليت كشورهاي ساحلي در امنيت منطقه و پيوند زدن اين امنيت با رفاه و پيشرفت ملتها.
تنگه هرمز؛ از اهرم راهبردي تا مديريت جديد
تنگه هرمز در پيامهاي آغازين آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي، جايگاهي فراتر از يك گذرگاه دريايي پيدا ميكند؛ آبراهي كه هم در معادلات امنيتي منطقه اثرگذار است و هم ميتواند به ابزار اعمال قدرت ايران در برابر تهديدهاي خارجي تبديل شود. مرور دو پيام مهم ايشان، يكي در ۲۱ اسفند ۱۴۰۴ و ديگري در دهم ارديبهشت ۱۴۰۵، از تغيير در نحوه صورتبندي اين موضوع حكايت دارد: در پيام نخست، سخن از استفاده از ظرفيت بستن تنگه به عنوان اهرم فشار است؛ در پيام دوم، بحث به «اعمال مديريت جديد» و تدوين قواعد حقوقي براي اين آبراه ميرسد.
در نخستين پيام، در شرايطي كه جنگ با امريكا و اسراييل ادامه داشت، رهبر انقلاب موضع خود را بدون ابهام بيان كردند: «قطعا همچنان از اهرم مسدود كردن تنگه هرمز بايد استفاده شود.» اين جمله در كنار اشاره به بررسي امكان گشودن جبهههاي ديگر، نشان ميداد كه تنگه هرمز در محاسبات جنگي ايران، ظرفيت اعمال فشار بر طرف مقابل را دارد. تعبير «اهرم» در اين موضعگيري اهميت دارد؛ تنگه در اينجا به عنوان يك امكان راهبردي مطرح ميشود كه استفاده از آن به تداوم وضعيت جنگي و تشخيص مصالح گره خورده است. به بيان ديگر، پيام ۲۱ اسفند بر حفظ اين ظرفيت و استفاده از آن در صورت نياز تاكيد ميكند.
حدود پنجاه روز بعد، در پيام روز ملي خليجفارس، صورتبندي گستردهتري از اين موضوع ارايه شد. آيتالله خامنهاي در دهم ارديبهشت نوشتند: «ايران اسلامي با شُكر عملي نعمت اِعمال مديريت بر تنگه هرمز، منطقه خليجفارس را ايمن خواهد كرد و بساط سوءاستفادههاي دشمن متخاصم را از اين آبراه برخواهد چيد.» در ادامه نيز تاكيد كردند: «قواعد حقوقي و اِعمال مديريت جديد تنگه هرمز، آسايش و پيشرفت را به نفع همه ملتهاي منطقه رقم خواهد زد و مواهب اقتصادي آن، دل ملت را شاد خواهد كرد.»
در اين پيام، دو مفهوم تازه برجسته ميشود: «قواعد حقوقي» و «مديريت جديد». تاكيد بر قواعد حقوقي نشان ميدهد كه نگاه مطرح شده در پيام ارديبهشت، تنها به امكان محدودسازي تردد در تنگه محدود نيست؛ مساله، تعيين چارچوبي براي اداره اين آبراه و تنظيم مناسبات مرتبط با آن نيز هست. در اين صورتبندي، امنيت خليجفارس و منافع اقتصادي ملتهاي منطقه به نحوه مديريت تنگه پيوند ميخورد و ايران براي خود نقشي محوري در اين معادله قائل ميشود. اهميت اين تغيير را بايد در پيوندي ديد كه پيام دهم ارديبهشت ميان مديريت تنگه و منافع كشورهاي منطقه برقرار ميكند. رهبر انقلاب از «آسايش و پيشرفت» همه ملتهاي منطقه و «مواهب اقتصادي» اين مديريت سخن ميگويند؛ بنابراين، در متن پيام، موضوع از سطح يك ابزار فشار در دوره جنگ فراتر ميرود و به طرحي براي آينده خليجفارس گسترش پيدا ميكند. البته پيام درباره جزييات اين قواعد حقوقي، سازوكار اجرايي آنها يا نحوه مشاركت كشورهاي ساحلي توضيحي نميدهد و نميتوان از متن آن، شكل نهايي اين مديريت را استخراج كرد.
كنار هم گذاشتن دو پيام، مسير روشني را نشان ميدهد: در اسفند، تنگه هرمز اهرمي براي مواجهه با دشمن در وضعيت جنگي است؛ در ارديبهشت، مديريت آن به يكي از مولفههاي آينده مطلوب منطقه تبديل ميشود. به اين ترتيب، تنگه هرمز در مانيفست منطقهاي رهبر انقلاب، هم ابزار قدرت ايران در برابر تهديد خارجي است و هم موضوعي براي بازتعريف قواعد امنيتي و اقتصادي خليجفارس.
جبهه مقاومت؛ بخش جداييناپذير سياست منطقهاي
در نخستين پيام آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي، در كنار تاكيد بر رابطه با كشورهاي همسايه و ضرورت خروج پايگاههاي نظامي بيگانگان، جايگاه جبهه مقاومت نيز بهصراحت در چارچوب سياست منطقهاي جمهوري اسلامي تعريف شده است. ايشان در اين پيام، گروهها و كشورهاي عضو اين جبهه را در شمار نزديكترين دوستان ايران قرار ميدهند و همراهي آنها را عاملي براي كوتاهتر شدن مسير مقابله با آنچه «فتنه صهيوني» مينامند، توصيف ميكنند. اين بخش از پيام، نشان ميدهد كه در نگاه رهبر انقلاب، سياست منطقهاي ايران صرفا در مناسبات رسمي با دولتهاي همسايه خلاصه نميشود و ارتباط با نيروهاي مقاومت نيز در اين منظومه جايگاهي مستقل دارد. ايشان در بخش سوم همان پيام، خطاب به نيروهاي مقاومت مينويسند: «ما كشورهاي جبهه مقاومت را بهترين دوستان خود ميدانيم و امر مقاومت و جبهه مقاومت، جزيي جداييناپذير از ارزشهاي انقلاب اسلامي است.» اين عبارت، جايگاه جبهه مقاومت را از يك ائتلاف مقطعي يا همكاري محدود به شرايط جنگي فراتر ميبرد و آن را به يكي از مولفههاي ثابت هويت سياسي جمهوري اسلامي پيوند ميزند. تعبير «جزيي جداييناپذير» در اينجا اهميت دارد، زيرا نشان ميدهد كه در صورتبندي ارايهشده از سياست منطقهاي، حمايت از مقاومت موضوعي وابسته به تغيير شرايط يا تحولات روز نيست.
رهبر انقلاب در ادامه، بر ضرورت هماهنگي ميان اجزاي اين جبهه تاكيد ميكنند و مينويسند: «بيترديد همراهي اجزاي اين جبهه با يكديگر، مسير تخلص از فتنه صهيوني را كوتاهتر مينمايد.» سپس براي توضيح اين همراهي، به سه نمونه اشاره ميكنند: يمن كه به تعبير ايشان از دفاع از مردم غزه دست نكشيده، حزبالله كه باوجود موانع به ياري جمهوري اسلامي آمده و مقاومت عراق كه همين مسير را دنبال كرده است. انتخاب اين سه نمونه، تصويري از گستره جغرافيايي جبهه مقاومت در نگاه ايشان ارايه ميدهد؛ از جنوب شبهجزيره عربستان تا لبنان و عراق.
نكته قابلتوجه در اين بخش از پيام، پيوندي است كه ميان دفاع از غزه، حمايت از جمهوري اسلامي و مقابله با اسراييل برقرار ميشود. رهبر انقلاب، اين اقدامات را در قالب يك مسير مشترك توضيح ميدهند و بر همراهي اعضاي جبهه به عنوان عاملي براي پيشبرد آن تاكيد ميكنند. بنابراين، جبهه مقاومت در اين پيام صرفا مجموعهاي از بازيگران همسو با ايران نيست؛ همكاري ميان اعضاي آن، بخشي از راهبردي معرفي ميشود كه هدفش مقابله با تهديدي مشترك است.
قرار گرفتن اين موضع در كنار تاكيدهاي پيام نخست بر رابطه گرم با پانزده كشور همسايه، دو سطح از سياست منطقهاي ترسيمشده در آن را آشكار ميكند: رابطه با دولتهاي منطقه بر پايه همسايگي و منافع مشترك و همكاري با نيروهاي مقاومت برمبناي پيوندهاي سياسي و اعتقادي. آيتالله خامنهاي در همان پيام، اين دو حوزه را در كنار يكديگر قرار دادهاند؛ يكي مسير تعامل با دولتها و ديگري عرصه همكاري با نيروهايي كه آنها را بخشي از جبهه مقابله با اسراييل ميدانند.
وحدت جهان اسلام؛ از همسايگي تا ائتلاف كشورهاي مسلمان
آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي در پيام هشتم شهريور ۱۴۰۵ به مناسبت هفته وحدت، دامنه نگاه منطقهاي خود را از روابط دوجانبه با همسايگان و همكاري با جبهه مقاومت فراتر بردند و خطاب مستقيمي به حاكمان كشورهاي اسلامي مطرح كردند. در اين پيام، وحدت مسلمانان به عنوان شرط مقابله با قدرتهاي خارجي و مقدمه همكاري در حوزههاي امنيتي، اقتصادي و علمي معرفي شده است. به اين ترتيب، همگرايي كشورهاي اسلامي در اين صورتبندي، مكمل سياست همسايگي و يكي از پايههاي امنيت منطقهاي به شمار ميرود.
رهبر انقلاب در بخشي از اين پيام، خطاب به حاكمان كشورهاي اسلامي، بهويژه كشورهاي غرب آسيا و حاشيه خليجفارس، تاكيد كردند: «توصيه موكد و مكرر اينجانب به حكام كشورهاي اسلامي خصوصا كشورهاي منطقه غرب آسيا و حاشيه خليجفارس اين است كه دشمن واقعي خود را بشناسيد و نقشهاش را دريافته، با آن مقابله نماييد.» اين خطاب، از آن جهت اهميت دارد كه مخاطب آن صرفا دولتهاي همسايه ايران نيستند؛ رهبر انقلاب مجموعهاي گستردهتر از كشورهاي اسلامي را طرف اين دعوت قرار ميدهند و از آنها ميخواهند در تشخيص تهديدهاي مشترك، نگاه واحدي داشته باشند.
ايشان در ادامه، امريكا و رژيم صهيونيستي را دشمنان همه امت اسلامي توصيف كردند و نوشتند: «آنان فقط دشمن جمهوري اسلامي و ملت ايران و جبهه عظيم مقاومت اسلامي نيستند، بلكه با همه امت اسلام و ازجمله ملتهاي غرب آسيا و شمال آفريقا دشمني دارند.» در اين استدلال، اختلاف ميان دولتهاي مسلمان و اتكاي برخي از آنها به قدرتهاي خارجي، مانع شكلگيري همكاري جمعي معرفي ميشود. رهبر انقلاب همچنين با اشاره به تلاش براي برجستهسازي اختلافات مذهبي و سياسي، هشدار دادند كه هر اقدامي كه به تفرقه ميان مسلمانان بينجامد، عملا به سود دشمنان اسلام تمام خواهد شد. بخش مهم ديگر پيام، توضيح معناي عملي وحدت است. آيتالله خامنهاي سه گام را براي تحقق آن برميشمارند: «دفاع از يكديگر در مقابل كفر» و سپس «انواع همكاريها و همافزاييها در مسائل مختلف زندگي مادي و معنوي مسلمانان از لحاظ ثروت، امنيت، علم و پيشرفت.» ايشان در ادامه، وحدت را «سنگ بناي اصلي براي دستيابي به تمدن اسلامي عزيز و غالب» ميدانند. اين پيام، تصوير گستردهتري از سياست منطقهاي رهبر انقلاب ارايه ميكند؛ تصويري كه در آن، امنيت خليجفارس با همگرايي كشورهاي مسلمان و همكاري آنها در حوزههاي مختلف پيوند خورده است. دعوت به وحدت در اينجا يك توصيه صرفا مذهبي نيست؛ طرحي براي تبديل اشتراكات اسلامي به ظرفيت مشترك سياسي، امنيتي و اقتصادي است.
پايان سلطه بيدردسر امريكا؛ بازخواني معادله قدرت در منطقه
در پيام ۱۳ آبان ۱۴۰۵ به مناسبت روز ملي مبارزه با استكبار جهاني، آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي بار ديگر به تحولات خليجفارس و تنگه هرمز بازگشتند؛ اينبار با تاكيد بر پيامدهاي منطقهاي جنگ و آنچه ايشان شكست افسانه شكستناپذيري امريكا ميدانند. در اين پيام، يكي از محورهاي اصلي نقد متوجه حكومتهايي است كه امنيت و بقاي خود را به قدرتهاي خارجي گره زدهاند. رهبر انقلاب، تحولات خليجفارس را آزموني براي سنجش كارآمدي اين الگوي امنيتي معرفي ميكنند و ميان اتكاي دولتها به نيروي داخلي و وابستگي به قدرتهاي بيروني تمايز ميگذارند. يكي از خطوطي كه در پيامهاي آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي درباره آينده منطقه تكرار ميشود، ترديد در دوام حضور مسلط امريكا و كارآمدي حمايت امنيتي اين كشور از متحدان منطقهاياش است. اين موضوع در پيام ۱۳ آبان ۱۴۰۵ برجستهتر از گذشته مطرح شد؛ پيامي كه در آن، تحولات خليجفارس و تنگه هرمز به نشانهاي از تغيير موازنه قدرت و آشكار شدن محدوديتهاي امريكا در منطقه تبديل شده است. در اين نگاه، جنگ و پيامدهاي آن صرفا رويارويي ايران با امريكا و اسراييل نيست؛ نتيجه آن بر محاسبات دولتهايي نيز اثر ميگذارد كه امنيت خود را به حضور قدرتهاي فرامنطقهاي وابسته كردهاند. رهبر انقلاب در پيام ۱۳ آبان، با اشاره به تحولات خليجفارس و تنگه هرمز نوشتند: «اينك صحنه خليجفارس خصوصا تنگه هرمز همچنانكه بطلان افسانه شكستناپذيري امريكا را رقم زده است، ضعف و زبوني حكومتهايي كه به نيرويي جز ملت خويش اتكا ميكنند، و بيوفايي و عجز قدرتهاي بزرگ در دفاع از حكومتهاي دستنشاندهشان را نشان ميدهد.» در اين عبارت، دو موضوع در كنار هم قرار گرفتهاند: ناكامي امريكا در حفظ تصويري كه از قدرت نظامي خود ساخته و آسيبپذيري دولتهايي كه براي تامين امنيت به حمايت خارجي تكيه دارند. مخاطب اين بخش از پيام، علاوه بر امريكا، حكومتهايي هستند كه به تعبير ايشان، نيرويي جز ملت خود را پشتوانه امنيت و بقاي سياسيشان قرار دادهاند. اين موضعگيري پيشتر نيز در پيام ۲۶ تير ۱۴۰۵ ديده ميشد. ايشان در آن پيام تصريح كردند: «اينك شيطان بزرگ، امريكاي جنايتكار فهميده است كه استمرار حضور بيدردسر و سلطهگرانهاش بر منطقه، خيالي خام بيش نيست.» عبارت «حضور بيدردسر» در اين جمله، بهخوبي نقطه تمركز اين انتقاد را روشن ميكند: پايان يافتن وضعيتي كه در آن امريكا ميتوانست با اتكا به پايگاهها و مناسبات امنيتي خود، حضورش را در منطقه تثبيتشده و كمهزينه تصور كند. پيام آبان، اين برداشت را به سطحي فراتر ميبرد و آن را به ضعف الگوي امنيتي دولتهاي متكي به قدرتهاي خارجي پيوند ميزند. در ادامه پيام ۱۳ آبان، رهبر انقلاب «اعمال مديريت ايران بر تنگه هرمز و از بين بردن پايگاههاي نظامي امريكا در كشورهاي منطقه» را واكنشي به تجاوز امريكا در جنگ تحميلي سوم معرفي كردند، اما در همان حال آن را «جهادي ابتدايي عليه استكبار در ابعادي منطقهاي» دانستند كه در صورت تكرار تعديها، ميتواند ابعاد گستردهتري پيدا كند. اين بخش نشان ميدهد كه از نگاه ايشان، اقدامات نظامي در منطقه تنها پاسخي محدود به يك حمله نيست و پيامدهاي آن در معادله حضور و نفوذ امريكا نيز تعريف ميشود.
از اين منظر پيامهاي تير و آبان يك خط تحليلي مشترك دارند؛ حضور امريكا در منطقه نه پايدار و بيهزينه است و نه ميتواند تضمينكننده امنيت دولتهاي ميزبان باشد. در مانيفست منطقهاي رهبر انقلاب، آينده مناسبات خليجفارس به تغيير همين معادله گره خورده است؛ معادلهاي كه در آن، اتكاي حكومتها به ملتهاي خود جايگزين وابستگي امنيتي به قدرتهاي دوردست ميشود.
همسرنوشتي كشورهاي ساحلي؛ خليجفارس بهمثابه خانه مشترك
يكي از تعبيرهاي كليدي در پيام آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي به مناسبت روز ملي خليجفارس، در دهم ارديبهشت ۱۴۰۵، توصيف ايران و همسايگان ساحلي به عنوان ملتهايي «همسرنوشت» است. اين تعبير، مبناي نگاه ايشان به آينده منطقه را از جغرافياي مشترك فراتر ميبرد و بر پيوند امنيت، اقتصاد و سرنوشت سياسي كشورهاي پيرامون خليجفارس و درياي عمان تاكيد ميكند.
رهبر انقلاب در اين پيام، خليجفارس را «نعمتي فراتر از يك پهنه آبي» توصيف كردند و نوشتند كه اين پهنه «بخشي از هويت و تمدنمان را شكل داده و علاوه بر نقطه اتصال ملتها، مسير حياتي و منحصر به فرد اقتصاد جهاني را در تنگه هرمز و پس از آن درياي عمان ايجاد كرده است.» در اين صورتبندي، خليجفارس هم پيوندگاه تاريخي و تمدني ملتهاي منطقه است و هم گذرگاهي با اهميت اقتصادي جهاني؛ دو ويژگي كه منافع كشورهاي ساحلي را به يكديگر گره ميزند.
ايشان در ادامه، تصريح كردند: «ما با همسايگانمان در پهنه آبي خليجفارس و درياي عمان «همسرنوشت» هستيم.» اين جمله، نقطه كانوني نگاه منطقهاي ايشان به كشورهاي ساحلي است. امنيت و ثبات اين پهنه آبي، در چنين نگاهي نميتواند بهصورت جداگانه و در چارچوب منافع يك كشور تعريف شود؛ تحولات آن بر زندگي و منافع همه ملتهاي پيرامونش اثر ميگذارد.
پيام دهم ارديبهشت، اين پيوند را به حوزه اقتصاد نيز ميكشاند. رهبر انقلاب تاكيد ميكنند كه «قواعد حقوقي و اِعمال مديريت جديد تنگه هرمز، آسايش و پيشرفت را به نفع همه ملتهاي منطقه رقم خواهد زد و مواهب اقتصادي آن، دل ملت را شاد خواهد كرد.» بنابراين، چشمانداز مطلوبي كه در پيام ترسيم شده، بهرهمندي ملتهاي منطقه از امنيت و ظرفيتهاي اقتصادي اين آبراه است. در اين چارچوب، «همسرنوشتي» كشورهاي ساحلي، يكي از پايههاي اصلي مانيفست منطقهاي رهبر انقلاب است؛ مفهومي كه آينده خليجفارس را به همكاري و منافع مشترك ملتهاي آن پيوند ميدهد.
مانيفست منطقهاي؛ از همسرنوشتي همسايگي
تا بازتعريف نظم خليجفارس
مرور پيامهاي آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي از اسفند ۱۴۰۴ تا آبان ۱۴۰۵، تصويري نسبتا منسجم از اولويتهاي سياست منطقهاي ايشان به دست ميدهد. در اين مجموعه، همسايگان نقطه آغاز مناسبات خارجياند، خروج نيروهاي نظامي امريكا شرط بازگشت امنيت به منطقه معرفي ميشود، تنگه هرمز جايگاهي راهبردي در معادلات قدرت پيدا ميكند و همكاري كشورهاي مسلمان و اعضاي جبهه مقاومت نيز در امتداد همين نگاه قرار ميگيرد. اين مولفهها در پيامهاي مختلف و به مناسبتهاي گوناگون تكرار شدهاند و بهتدريج چارچوبي براي توضيح نگاه رهبر انقلاب به آينده منطقه ساختهاند.
در پيام دهم ارديبهشت، ايشان از «طليعه نظم جديد منطقه و جهان» سخن گفتند؛ تعبيري كه در كنار تاكيد بر مديريت جديد تنگه هرمز و آينده بدون امريكا، به يكي از كليدواژههاي اين مجموعه پيامها تبديل ميشود. در پيام ۱۳ آبان نيز بار ديگر تنگه هرمز و پايگاههاي نظامي امريكا در كشورهاي منطقه در مركز توجه قرار گرفتند. تكرار اين موضوعات نشان ميدهد كه مساله حضور قدرتهاي فرامنطقهاي و جايگاه ايران در معادلات امنيتي خليجفارس، از دغدغههاي ثابت اين دوره بوده است.